सामाजिक थर

[विषमतेचे स्वरूप, प्रयोजन आणि कार्य]

मेल्विन ट्युमिन लिखित

‘Social Stratification’

(Its Qualities and Functions)

या पुस्तकाचा अनुवाद

: अनुवादिका:

सौ. सरला कारखानीस

महाराष्ट्र राज्य साहित्य संस्कृती मंडळ, मुंबई

प्रथमावृत्ती :

जून १९८३

शके १९०५

© प्रकाशकाधीन :

प्रकाशक :

सचिव,

महाराष्ट्र राज्य साहित्य संस्कृती मंडळ,

मंत्रालय, मुंबई – ४०००३२

मुद्रक :

श्रीकृष्ण गजानन दीक्षित

दी प्राज्ञ प्रेस,

३१५, गंगापुरी,

वाई- ४१२ ८०३ (जि. सातारा)

किंमत रुपये १४

निवेदन

प्रत्येक समाजाचा एक विशिष्ट आकृतिबंध असतो. त्याचे कार्य आणि व्याप्ती यांचीही वैशिष्ट्ये असतात. ही वस्तुस्थिती लक्षात घेतली असता असे दिसून येते की, समाजरचना एकसंध, एकसाची कधीच नसते. संपूर्ण समानता आणि संपूर्ण विषमता या दोन टोकांच्या मध्ये ती कोठेतरी स्थिर होताना दिसून येते. अशा स्थितीत सामाजिक विषमतेचे विश्लेषण करणे जरूर असते. प्रिन्स्टन विद्यापीठाचे मेल्विन ट्युमिन यांनी या दृष्टीने “Social Stratification : Its Qualities and Functions” या आपल्या ग्रंथात असा प्रयत्न केला आहे,

२. प्लेटोच्या तत्त्वज्ञ राजाच्या आधिपत्याखालील समाजाचे चित्र रंगवीत असताना प्लेटोच्या डोळ्यांसमोर जो समाज होता त्याची बांधणी वर्गीय पद्धतीची होती. प्लेटोपासून सुरुवात करून सेन्ट ऑगस्टीन, मॅकियाव्हेली यांच्या विचारांचा मागोवा घेऊन लेखक मार्क्सच्या वर्गमीमांसेकडे वळतो. आजच्या संदर्भात मार्क्स आणि वेबर यांच्या ग्रंथांचा अभ्यास होणे अवश्य आहे. त्या दृष्टीने या पुस्तकाचा अभ्यास उपयुक्त ठरेल. सामाजिक थरांच्या रचनेची विविध रूपे आणि कमीअधिक प्रमाण यांची मांडणी करताना गोरे व निग्रो यांच्या संबंधात तसेच भारतातही जातीजातींत वर्गीय घटक समाविष्ट असतात असा निष्कर्ष लेखकाने काढला आहे. अशाच तऱ्हेने समाजाच्या थरांतील विविधता, थररचनेचे परिणाम, सामाजिक चलनवलन इत्यादी विषय लेखकाने हाताळले आहेत.

३. असा हा महत्त्वाच्या विषयावरील ग्रंथ. सामाजिक परिवर्तनाचा अभ्यास करणाऱ्या श्रीमती सरला कारखानीस यांनी या ग्रंथाचा अनुवाद केला आहे. ‘रशियाची पंचवार्षिक योजना’, ‘मार्क्सवाद म्हणजे काय?’ गन्नर मिर्डालचे ‘आर्थिक सिद्धान्त व अर्धविकसित प्रदेश’ इत्यादी त्यांनी केलेले सुगम अनुवाद समाजापुढे आहेतच. ट्युमिन यांचे पुस्तक सुगम नाही, तरीपण एका महत्त्वाच्या पुस्तकाचा हा सुबोध अनुवाद वाचकांना रुचेल अशी खात्री आहे. पुस्तकाच्या शेवटी निवडक संदर्भ साहित्यसूची, विषयसूची, मराठी-इंग्रजी व इंग्रजी-मराठी शब्दसूची दिल्याने पुस्तकाची उपयुक्तता वाढलीच आहे. असा हा ग्रंथ प्रकाशित करताना मंडळास आनंद होत आहे.

४. सामाजिक व ऐतिहासिक विषयावरील मूलभूत विचारांना चालना देणारी “Fall of the Mughal Empire” (Part III) (Sir Jadunath Sarkar); “Indian Muslims” (Ram Gopal); “Later Mughals” (Vol.II) (W. Irvine); “On Civil Government” (J. Locke) इत्यादी ग्रंथही प्रकाशनाच्या मार्गावर आहेत. ‘Theory of Literature’ (Rene Wellek and Austin Warren) साहित्य सिद्धान्त (अनुवादक: प्रा.स.गं.मालशे), गुलशन-ई-इब्राहिमी (फरिश्ता) हे ग्रंथ प्रसिद्ध झाले आहेत.

५. मंडळाच्या या अशा प्रकाशनांचे वाचक सक्रिय स्वागत करतील अशी आशा आहे.

सुरेंद्र बारलिंगे

अध्यक्ष,

महाराष्ट्र राज्य साहित्य संस्कृती मंडळ,

२ जून, १९८३

मंत्रालय, मुंबई-४०० ०३२

अनुवादिकेचे दोन शब्द

अमेरिकेतील प्रिन्स्टन युनिव्हर्सिटीचे समाजशास्त्रज्ञ मेल्विन एम्‌. ट्युमिन यांच्या ‘सोशल स्ट्रॅटिफिकेशन- द फॉर्म्स अँड फंक्शन्स ऑफ इन्इक्वॉलिटी’ या पुस्तकाचा हा अनुवाद ‘सामाजिक थर- विषमतेचे प्रकार व कार्य’ या नावाने प्रसिद्ध होत आहे.

अनेक समाजसंशोधकांनी तयार केलेल्या प्रबंधाच्या आधारावर लेखकाने या पुस्तकात सामाजिक विषमतेचा प्रश्न सविस्तरपणे मांडला आहे. कार्ल मार्क्स व मॅक्स वेबर या दोन मूलग्राही विचारवंतांच्या दृष्टिकोनांचा, कोणत्या ना कोणत्या स्वरूपाचा संयोग सामाजिक घडणीच्या आधुनिक अभ्यासकांच्या भूमिकेत आढळतो, असे लेखकाने प्रतिपादन केले आहे. सामाजिक विषमतेची मूळ कारणे, प्रकार व परिणाम यांच्या संदर्भात या विचारवंतांचे व त्यांच्या अनुयायांचे मतैक्य व मतभेद कसे व का आहेत याचे वेळोवेळी विवरण केले आहे.

मार्क्सवादी प्रणालीप्रमाणे विचार करणारे मालमत्ताधारी व मालमत्ताहीन हे दोन मुख्य वर्ग मानून आणि आर्थिक निकष मुख्य मानून समाजाच्या घडणीचा अभ्यास करतात; तर वेबर व तत्स्वरूप प्रणालींवर निष्ठा असलेले शिक्षण, निवास, मिळकत व कौटुंबिक पार्श्वभूमी इत्यादींमुळे निर्माण होणारी सामाजिक प्रतिष्ठा, मानसन्मान, समाधान इत्यादी आत्मनिष्ठ तितकेच-किंबहुना अधिक महत्त्वाचे-घटक मानून समाजातील थरांच्या प्रश्नांचा अभ्यास करतात. या (दुसऱ्या) प्रणालीची सविस्तर मांडणी अनेक संशोधनात्मक निबंध-प्रबंध, व पुस्तके यांच्या आधारावर लेखकाने केली आहे आणि पुष्कळदा स्वतःचे निष्कर्ष व तौलनिक विचार मांडले आहेत.

प्रारंभी लेखकाने अमेरिकन समाजपद्धतीच्या विश्लेषणात सर्वोच्च महत्वाचे असलेले दोन प्रश्न मांडले आहेत आणि ही समाजपद्धती सर्वांना जीवनसंधी प्राप्त करून देणारी, उत्कर्षाच्या वाटा पुरुषार्थी व्यक्तींना खुल्या असलेली भूमी हे आजही या समाजाचे वैशिष्ट्य आहे असे म्हणता येईल का, याबद्दल शंका उपस्थित केली आहे. तसेच, समारोपात, विषमतेमुळे समाजाची प्रगती होते या विचारसरणीचे खंडन केले आहे आणि अधिक समप्रमाणात समाजातील चांगल्या गोष्टी सर्वांना उपलब्ध होण्यासाठी पर्यायांचा शोध घेण्याची आवश्यकता प्रतिपादली आहे.

लेखकाची मांडणी सरळ व सुस्पष्ट आहे आणि ती प्रत्यक्षावर-पहाणी व संशोधने यांवर- आधारलेली आहे. त्यामुळे भारतीय समाज-अभ्यासकांना आपल्या अनुभवांशी त्यातील प्रतिपादने जोखून पाहणे शक्य होईल. पूर्वापार भारतीय समाजपद्धतीचाही उल्लेख लेखकाने अनेकदा केला आहे. आपल्या आजच्या बदलत्या परिस्थितीत त्यात होणारे फरक का व कसे होत आहेत याचा शोध घेण्यास या पुस्तकाचा मार्गदर्शनपर उपयोग होईल. विशेषतः आपल्या समाजातील विषमता कोणत्या कारणाने निर्माण झाल्या, त्यामुळे आपल्या समाजात किती व कोणते वर्ग अगर सामाजिक थर निर्माण झाले आहेत, त्यामधील व्यक्तिजीवनावर विषमतांचे काय परिणाम होतात, त्यांच्या दुष्परिणामांपासून मुक्त राहण्यासाठी कोणते मार्ग शोधले जातात इत्यादी प्रश्नांच्या अभ्यासाला चालना मिळण्याच्या दृष्टीने ते उपयुक्त ठरेल, असे म्हणावयास हरकत नाही.

सामाजिक थर

(विषमतेचे स्वरूप, प्रयोजन आणि कार्य)

अनुक्रमणिका

निवेदन

अनुवादिकेचे दोन शब्द

प्रास्ताविक

१. आजवरचा विचार आणि सिद्धांत

प्लेटो ते मार्क्स

कार्ल मार्क्स

मॅक्स वेबर

अलिकडील अमेरिकन समाजशास्त्रज्ञ

२. पाच मूलभूत वैशिष्ट्ये

थरांचा रचना ही सामाजिक पातळीवर घडते

व्याख्यांच्या सामाजिकतेचे महत्त्व

मानदंड व त्यांच्या पाठीशी असलेल्या दंडप्रमाण्याचे महत्त्व

प्रत्येक पिढीचे सामाजीकरण करण्याची आवश्यकता

सामाजिक मांडण्यांची अंगभूत अस्थिरता

थरांच्या रचनेचा इतर सामाजिक संस्थांशी संबंध

सामाजिक थरांची प्राचीनता

सामाजिक थरांची सार्वत्रिकता

सामाजिक थरांच्या रचनेची विविध रूपे आणि कमीअधिक प्रमाण

थररचनेचे दूरगामी परिणाम

सारांश

३. विलगीकरणाच्या व क्रमवारीच्या प्रक्रिया

स्थानांचे विलगीकरण

स्थानांची क्रमवारी

(१) वैयक्तिक गुणवैशिष्ट्ये :

(३) भूमिकेचे परिणाम :

४. मूल्यमापनाची प्रक्रिया

मूल्यमापन आणि वर्तणूक

मूल्यमापनाची दोन परिमाणे : प्रतिष्ठा व पसंती

प्रतिष्ठा:

पंसती

मूल्यमापनाची व्याप्ती : भूमिकाविशिष्ट मूल्यमापन

सर्वसाधारण मूल्यमापन व व्यक्तीचा एकंदर सामाजिक दर्जा ठरविणारे मूल्यमापन

सामाजिक पातळीवर केले जाणारे तिहेरी मूल्यमापन

सामाजिक व्यवहाराच्या

वैयक्तिक पातळीवरून केले जाणारे तिहेरी मूल्यमापन

मूल्यमापनाचे काही परिणाम

मूल्यमापनाचे तिसरे परिमाण

मूल्यमापनाच्या कसोट्या

मूल्यमापनातली आत्मनिष्ठता व तिचे परिणाम

व्यवहारातील काही उदाहरणे: अमेरिका

५. बक्षिशीची प्रक्रिया

मालमत्ता

सत्ता

मानसिक समाधान

मूल्यमापन व बक्षिशी यांचे संबंध

अंशाचा पूर्णाशी संबंध

मूल्यमापन व बक्षिशी यांचा अन्योन्य प्रभाव

मूल्यमापन व बक्षिशी यांची परस्पर स्वायत्त चलना आणि नकारात्मक सहसंबंध

मूल्यमापन व बक्षिशी याच्यांतील सहचलना व सम सहसंबंध

व्यापक सामाजिक पातळीवरील सहसंबंध

६. थरव्यवस्थांमधील विविधता

स्थानप्राप्ती व वैधीकरण

भारत

अमेरिका

दंडप्रामाण्य

भारत

अमेरिका

स्थानदर्शकांची दृश्यता आणि सातत्य

स्थानांच्या शिड्या : एक विरुद्ध अनेक

थरांची पृथगात्मता आणि एकजिनसीपणा

थरांची जाणीव आणि सांघिकता

७. थररचनेचे परिणाम – १

जीवन-संधी

वर्ग आणि जननक्षमता

वर्ग व मृत्युप्रमाण

वर्ग आणि आत्महत्त्या

वर्ग व घटस्फोट

वर्ग व लैंगिक वर्तनच्युती

सारांश

८. थररचनेचे परिणाम – २

जीवन–सरणी

काही अनुभवनिष्ठ शोध

कनिष्ठ ब्लू कॉलर वर्गाची वैशिष्ट्ये

सार्वजनिक संस्थांचे सभासदत्व

वर्ग व धर्म

वर्ग व कुटुंब

वर्ग व बालसंगोपन

वर्ग आणि राजकीय दृष्टिकोन व वर्तन

वर्ग व व्यक्तिमत्त्व

सारांश

९. पद्धतीच्या समस्या

दोन मुख्य प्रणाली

दोन मूलभूत प्रश्न

थरांची संख्या

कोणते निकष?

राष्ट्रीय नमुन्यांचे अभ्यास–विरुद्ध समूहांचे अभ्यास

१०. सामाजिक चलनवलन–१

पद्धती व प्रक्रिया

भिन्नतेची उगमस्थाने

मापनाच्या समस्या

चलनवलनाचे काही अनुभवप्रामाण्यनिष्ठ अभ्यास

चलनवलन निर्धारित करणारे काही घटक

चलनवलनाचे काही परिणाम

उदारमतवादी विरुद्ध पुराणमतवादी विचारसरणी

नागरिक स्वातंत्र्यांबद्दलचे दृष्टिकोन

कौटुंबिक संघट्टन

वर्गीय प्रणाली

कौटुंबिक पार्श्वभूमी

मानसिक आजार

आंतरजमातीय पूर्वग्रह

व्यावसायिक मूल्यमापन व समाधान

परिणामांमधील देशोदेशींची विभिन्नता

११. सामाजिक चलनवलन–२

मूल्यमापनास होणाऱ्या प्रतिक्रिया

प्रतीकबद्ध हीनत्वाला होणाऱ्या प्रतिक्रिया

मूल्यमापनाचे जतन

उच्चतर दर्जाचा शोध

भ्रामक चलनवलन

१२. काही सैद्धांतिक प्रश्न

निवडक संदर्भसाहित्याची सूची

विषयसूची

शब्दसूची

मराठी-इंग्रजी शब्दसूची

इंग्रजी–मराठी शब्दसूची

प्रास्ताविक

सामाजिक विषमता सर्वत्र आढळते. सामाजिक संरचनेची काही सार्वत्रिक अंगभूत वैशिष्ट्ये असली पाहिजेत, आणि त्यांच्यामधून विषमतेचा उद्‌भव होत असला पाहिजे, असे ‌अनुमान यावरून निघते. समाजागणिक विषमतेचा आकृतिबंध, तिचे कार्य आणि तिची व्याप्ती पुष्कळ वेगळी आढळते ही त्याचवेळी लक्षात येणारी दुसरी वस्तुस्थिती होय. यावरून असे अनुमान निघते की, सामाजिक संरचनेची अंगभूत वैशिष्ट्ये एकसाची नसतात, आणि संपूर्ण समता व संपूर्ण विषमता या दोन टोकांमध्ये ताणलेल्या काल्पनिक रेषेवर सर्व मानवी समाज कोठे ना कोठे, पण भिन्न भिन्न जागी उभे आहेत अशी कल्पना करणे उपयोगाचे ठरेल. वस्तुस्थिती अशी असल्यामुळे, ज्या विभिन्न परिस्थितींमध्ये सामाजिक विषमता वेगवेगळ्या आकृतिबंधांमध्ये आणि परिमाणांमध्ये अस्तित्वात येते आणि तिची धारणा होते, त्या परिस्थितींचे विश्लेषण करणे ही समाजशास्त्रज्ञांची जबाबदारी आहे. ही जबाबदारी अल्प प्रमाणात पार पाडण्याचा प्रयत्न या पुस्तकात केलेला आहे.

काही मध्यवर्ती संकल्पनांची प्रथम स्पष्टता केल्याखेरीज असे विश्लेषण पद्धतशीरपणे करणे मला अशक्य वाटले. उदाहरणादाखल “मूल्यमापन” आणि “बक्षिशी” या दोन संकल्पनांचा निर्देश करता येईल. या संकल्पनांमध्ये वेगवेगळ्या गोष्टींची भेसळ, कदाचित अदूरदृष्टीने, केली गेली आहे का, आणि या बाबी वेगळ्या, अलग विचारात घेतल्याने सैद्धांतिक दृष्ट्या कोणते लाभ पदरात पडतील, या अंगाने अशा मूलभूत संकल्पनांची प्रथमतर चिकित्सा करणे मला आवश्यक वाटले. स्थानांचे विलगीकरण आणि मूल्यमापन यांच्या संयोगातून थर निर्माण होतात या पारंपरिक संकल्पनेची प्रथम विस्ताराने चिकित्सा केल्याखेरीज थररचनांच्या विभिन्न आकृतिबंधांची समाधानकारकपणे व्यवस्था लावणे अशक्य आहे असे मला आढळून आले. खरी गोष्ट अशी आहे की, कोणत्याही थरव्यवस्थेच्या प्रत्यक्ष कार्यवाहीत चार प्रमुख प्रक्रिया क्रियाशील असतात : स्थानांचे विलगीकरण, स्थानांची क्रमवारी, स्थानांचे मूल्यमापन, आणि स्थानांना दिली जाणारी बक्षिशी. वेगवेगळ्या हाडामांसाच्या समाजांमधील परस्परभिन्न व पुष्कळदा वरकरणी असंगत अशा वैशिष्ट्यांची फोड व्हावयाची असेल, तर या प्रक्रिया पृथक्‌ समजल्या पाहिजेत.

अशा रीतीने विषमतेच्या बाबीची संकल्पनात्मक फेरमांडणी केली आणि तिच्या सर्व गुंतागुंतीसह ती विचारात घेतली म्हणजे आजवर गोंधळात पाडणाऱ्या अनेक संशोधन-फलितांची-उदाहरणार्थ, स्थान-रेखांकनाविषयीच्या (स्टेटस क्रिस्टलायझेशन) अभ्यासांच्या फलितांमधील फार मोठी तफावत अधिक चांगल्या प्रकारे उकल होऊ शकते. सिद्धांतांच्या व संशोधनाच्या या नव्या वाटा अधिक दूरवर धुंडाळणे, इष्ट ठरले असते तरी, स्थलमर्यादेमुळे येथे शक्य झालेले नाही. पण अशा संशोधनाची व सिद्धांतनाची वाटचाल कोणत्या दिशेने होणे कदाचित योग्य ठरेल त्याचे काही दिग्दर्शन मी केले आहे.

जागेच्या अभावी, हाताशी असलेल्या पुष्कळ संशोधनफलितांचा केवळ ओझरता व उदाहरणापुरता उल्लेख करण्यापेक्षा जास्त न्याय त्यांना देता आलेला नाही. पण त्याच वेळी संकल्पना विशद करताना आणि सर्वसामान्य विधाने/प्रमेये मांडताना तौलनिक साहित्य, ऐतिहासिककालीन व समकालीन दोन्ही, सतत नजरेसमोर ठेवले आहे. त्यामुळे, पुष्कळशी आधारादाखल घेतलेली उदाहरणे अमेरिकन समाजाच्या अभ्यासांमधून घेतलेली असली तरी, आज ज्ञात असलेल्या सर्व विविध समाजांना सर्वसाधारण विधाने लागू पडतात ना याचा विचार सतत डोळ्यांसमोर ठेवलेला आहे.

समाजशास्त्रज्ञ या नात्याने, आपल्या व्यावसायिक लेखन-संशोधनात जास्तीत जास्त प्रमाणात मूल्य-निरपेक्षता व वस्तुनिष्ठता राखण्याचा दंडक घालून दिलेला आहे. सामाजिक विषमतांच्या राजकीय व नैतिक परिणामांसंबंधीची माझी वैयक्तिक मते जाहीर आहेत. या वैयक्तिक बांधिलकीमुळे, माझ्याकडून शास्त्रीय विचारपद्धतीच्या नियमांचे व पथ्यांचे नकळत उल्लंघन केले गेले नसेल, असा मी विश्वास बाळगतो.

मेल्विन ट्युमिन

१. आजवरचा विचार आणि सिद्धांत

फार पुरातन काळापासून आर्थिक, सामाजिक व राजकीय विषमता हा समाजतत्त्वज्ञांच्या अतिशय जिव्हाळ्याचा विषय राहिला आहे. अशा विषमतांची स्वाभाविकता, चिरंतनता व अपरिहार्यता यासंबंधी त्यानी सिद्धांत मांडले आहेत. त्याचबरोबर, कोणतेही सामाजिक उद्दिष्ट गाठण्याच्या दृष्टीने या विषमतांचा काही उपयोग असतो का असा प्रश्न पण त्यांनी उपस्थित केला आहे. सामाजिक थर का पडतात, ते टिकून का राहतात याचा अभ्यास करणाऱ्यांच्या समोर आजदेखील हेच प्रमुख प्रश्न आहेत. तेव्हा, ह्या व संबंधित प्रश्नांविषयी प्राचीन काळापासून आधुनिक काळापर्यंत विचारवंतांनी मांडलेल्या विचारांचा थोडक्यात आढावा घेणे फलदायी ठरेल.[अँड्र्यू हॅकर. पोलिटिकल थिअरी (न्यूयॉर्क, मॅकमिलन, १९६१) या ग्रंथात असा आढावा उत्कृष्टपणे घेतला आहे.]

प्लेटो ते मार्क्स

प्लेटोला अभिप्रेत असलेल्या आदर्श समाजात न्यायाच्या अंमलबजावणीइतकेच सामाजिक स्थैर्य व अंतर्गत शिस्त यांना महत्त्व होते. ही वैशिष्ट्ये डोळ्यासमोर ठेवूनच त्याने तत्त्वज्ञ-राजांच्या आधिपत्याखालील समाजाचे चित्र रंगविले. प्लेटोच्या डोळ्यासमोर जो समाज होता त्याची बांधणी जाणून बुजून वर्गीय पद्धतीची कल्पिलेली होती. त्या समाजातील सर्व नागरिक गार्डियन्स (पालक), ऑक्झिलियरीज (साहाय्यक), आणि वर्कर्स (श्रमिक) या तीनपैकी कोणत्यातरी एका वर्गात समाविष्ट होणार होते. पालक-वर्गात परत शास्ते आणि बिगर शास्ते असे दोन गट राहणार होते. प्रत्येक प्रमुख थराला त्याने निश्चित व स्वतंत्र कार्ये नेमून दिली होती.

शासक बनण्यास लागणारी गुणसंपदा सर्वाधिक प्रमाणात अंगी असणाऱ्या व्यक्ती पालकवर्गातच जन्माला येतील असे नाही, दुसऱ्या दोन वर्गातील मातापित्यांच्या पोटी देखील त्या जन्माला येणे शक्य आहे, हे प्लेटोला जाणवले होते. म्हणून वर्गीय स्थान वारशाने, वंशपरंपरागत कोणास मिळू नये, सर्व वर्गांमधील मुलांना आपल्या अंगचे उपजत गुण प्रकट करण्याची समान संधी परिपूर्ण स्वरूपात मिळावी, आणि ज्याच्या त्याच्या अंगच्या गुणांप्रमाणे योग्य ती भूमिका पार पाडता येण्यासाठी आवश्यक ते प्रशिक्षण मिळावे अशी व्यवस्था त्याने आपल्या आदर्श समाजात कल्पिली. आदर्शपद्धतीने निवड व प्रशिक्षण झाल्यास पालकांना निरंकुश सत्ता बहाल करणे समर्थनीय ठरेल असे प्लेटोचे मत होते. कौटुंबिक आप-पर भावनेतून भ्रष्टाचार जन्माला येतो ही गोष्ट लक्षात घेऊन, पालकवर्गातील व्यक्तींना व्यक्तिगत स्वरूपात कुटुंब करण्याची सवड त्याने नाकारली. या वर्गातील कोणत्याही सभासदाने “किमान गरजेच्या वस्तू सोडून कोणतीही खाजगी मालमत्ता बाळगू नये.” या तत्त्वाचा आग्रह धरला. स्वतःच्या मालमत्तेच्या रक्षणाच्या दृष्टीने धोरणे आखण्याचा मोह मग त्यांना पडणार नाही, सर्व लक्ष सामाजिक कल्याणावर केंद्रित करणे त्यांना शक्य होईल, अशी त्याची धारणा होती.

सत्तावाटपाच्या दृष्टीने पाहिल्यास आत्यंतिक विषम थर असलेला समाज प्लेटोने कल्पिला ही गोष्ट स्पष्ट आहे. परंतु, त्याचवेळी हे लक्षात ठेविले पाहिजे की, संपूर्ण समान संधी, खाजगी मालमत्तेचे संपूर्ण उच्चाटन, समाजाच्या कल्याणाची एकलक्ष्यी आस्था, ही त्या समाजातील राज्यकर्त्या वर्गाची व्यवच्छेदक वैशिष्ट्ये असणार होती.

सामाजिक विषमतेसंबंधीच्या विचारांच्या इतिहासात ॲरिस्टॉटलच्या ‘पॉलिटिक्स’ या ग्रंथाला तेवढेच महत्त्व आहे. त्याने म्हटले आहे:

“प्रत्येक राज्यात तीन वर्ग असतात: एक वर्ग खूप श्रीमंत असतो, दुसरा वर्ग खूप गरीब असतो. आणि तिसरा मधला असतो. परिमितता आणि मध्यममार्गीपणा या गोष्टी सर्वात चांगल्या हे सर्वमान्य आहे. म्हणून दैववशात्‌ मिळणाऱ्या गुणांची देणगीही परिमित प्रमाणातच लाभावी हे वास्तविक उत्तम. त्या स्थितीत विवेकाला अनुसरण्यास माणसे सर्वात अधिक अनुकूल असतात. परंतु, सौंदर्य, शक्ती, कुल आणि संपत्ती याबाबतीत अपरिमित देणगी लाभलेल्या व्यक्तींना, किंवा अत्यंत गरीब असलेल्या, किंवा कमालीच्या दुबळ्या असलेल्या, किंवा पतित अवस्थेत असलेल्या व्यक्तींना विवेकाला अनुसरणे फार कठीण जाते. पहिल्या गटातील माणसे हिंस्त्र व जुलमी सत्ताधीश होतात तर दुसऱ्या गटातील माणसे ठक व मवाली बनतात.” [ॲरिस्टॉटल, पॉलिटिक्स (न्यूयॉर्क, मॉडर्न लायब्ररी १९४३) पृ. १९०]

कूळ, शारीर बळ आणि संपत्ती याबाबतीत आढळणारी विषमता सुसंस्कृत, सभ्य शासन टिकवून धरण्याच्या आणि सूज्ञ व संयमी स्वभावाच्या प्रजेची घडण करण्याच्या कामी आड येते का, तिचा या दोन गोष्टींवर कसा परिणाम होतो हा प्रश्न अँरिस्टॉटलला भेडसावीत होता हे स्पष्ट दिसते. निरनिराळे वर्ग मतदान कसे करतात यासारख्या, सामाजिक थरांचा व राजकारणाचा असलेला अन्योन्य संबंध स्पष्ट करणाऱ्या प्रश्नांचा अभ्यास अशाच स्वरूपाच्या समस्यांशी निगडित असतो.

उच्चनीच श्रेणींमध्ये माणसांची व्यवस्था लावण्याची योग्य रीत घालून देण्यावर सेंट टॉमस व सेंट ऑगस्टीन या दोघांचाही सारखाच कटाक्ष होता. सत्ता, मालमत्ता व प्रतिष्ठा याबाबतीत सर्व काळातील सर्व ठिकाणच्या मानवी समाजांमध्ये सुस्पष्ट व वैशिष्ट्यपूर्ण उतरंड व भेदाभेद का दिसून यावा याचे आकलन करण्याची दोघांनाही सारखीच जिज्ञासा होती. ‘धि सिटी ऑफ गॉड’ मध्ये सेंट ऑगस्टीनने दीनदरिद्री लोकांबद्दल म्हटले आहे:

‘आपल्या कर्माने आणि नालायकीने ते दीनदरिद्री बनलेले असतात त्या प्रमाणात त्यांची ती अवस्था असावी ही एक न्याय्यच गोष्ट असते; आणि म्हणून त्यांचे दैन्यदारिद्र्यच त्यांना एक सुव्यवस्थेत ठेवत असते. (ईश्वरनिर्मित) नैसर्गिक व्यवस्थेशी मेळ राखण्याने लाभणारी मनःशांती त्यांना मिळाली नसती तर आहे त्यापेक्षा त्यांची अवस्था अधिक केविलवाणी झाली असती.’ [सेंट ऑगस्टीन, ‘धि सिटी ऑफ गॉड’ (न्यूयॉर्क, मॉडर्न लायब्ररी १९५०); पृ. ६९०]

ॲरिस्टॉटल आणि मॅकिआव्हेली यांच्यात सुमारे दोन हजार वर्षांचे अंतर आहे. परंतु ॲरिस्टॉटल आणि इटालियन रेनेसान्सच्या कालखंडातील हा प्रतिभावंत या दोघांच्या जिव्हाळ्याचे विषय सारखेच आहेत. राज्य करण्यास कोण लायक असतात, आणि कोणत्या प्रकारच्या राज्यव्यवस्थेमधून सुव्यवस्था, सुख, समृद्धी व सामर्थ्य निर्माण होईल हेच प्रश्न मॅकिआव्हेलीने उपस्थित केले. श्रेष्ठीवर्ग व सामान्यजन यांच्यातील तणाव हे संघटित समाजाचे कायमचे वैशिष्ट्य असते असे मॅकिआव्हेलीला आढळून आले. या तणावाच्या जोडीला श्रेष्ठी लोकांना सामान्य जनांची भीती वाटत असते तर श्रेष्ठींच्या बद्दल सामान्य जनांच्या ठिकाणी मत्सर आढळतो, त्यांच्या जुलमी सत्तेची दहशत आढळते, असे त्याला दिसून आले. परंतु पूर्वीच्या अनेक तत्त्वज्ञांपेक्षा मॅकिआव्हेलीला लोकशाही राज्यव्यवस्थेत अधिक गुण दिसत होते, कारण लोकांचे सामुदायिक निर्णय राजांच्या निर्णयापेक्षा अधिक शहाणपणाचे असण्याचा संभव असतो अशी त्याची धारणा होती. ‘डिर्स्कोर्सिस’ या ग्रंथात त्याने म्हटले आहे:

‘पारख करण्याच्या लोकांच्या कुवतीबद्दल बोलावयाचे तर, सारख्याच बुद्धिमत्तेच्या दोन वक्त्यांच्या तोंडून भिन्न उपाययोजनांची ते शिफारस ऐकतात तेव्हा सर्वोत्कृष्ट उपायाच्या बाजूने लोकांनी मत दिले नाही असे फारच क्वचित प्रसंगी घडलेले आढळते. कानांवर पडणाऱ्या गोष्टींमध्ये नीरक्षीरविवेक करण्याची त्यांची कुवत यावरून सिद्ध होते. धैर्य किंवा तादृश स्वार्थ यांचा संबंध येतो त्या बाबतीत त्यांची कधी कधी दिशाभूल होत असली तरी, राजादेखील स्वतःच्या विकारांच्या आहारी जातोच आणि राजाचे विकार प्रजेच्या मानाने कितीतरी अधिक प्रबळ असतात.’ [निकोलो मॅंकिआव्हेली ‘धि प्रिन्स अँड धि डिस्कोर्सिस’ (न्यूयॉर्क; मॉडर्न लायब्ररी, १९४०) पृ. १६३.]

लोकांच्या विवेकशीलतेबद्दल मॅकिआव्हेलीला अनेक शंका होत्या हेही खरे आहे. भावनेच्या भरात वर्तन करण्याकडे जनतेचा कल असतो, आणि प्रजासत्ताक राज्यकारभारासाठी त्यांचे प्रदीर्घ शिक्षण होण्याची आवश्यकता असते असे त्याचे मत होते. सत्तेची पदे भूषविण्याची उपजत योग्यता असलेल्यांना पुढे येण्याची, भरती होण्याची व प्रशिक्षण मिळण्याची समान संधी उपलब्ध असेल तर सत्तापदांसाठी सर्वाधिक पात्र व्यक्तींची निवड होते असे त्याचे प्रतिपादन होते. स्पर्धेची संधी समान असेल, आणि अशा समान संधीवर आधारलेल्या स्पर्धेतून परिस्थितीतील विषमता निर्माण होत असेल तर ती विषमता वैध व वांछनीय मानणाऱ्या समाजाचे वर्णन ‘खुला समाज’ असे केले जाते. आपल्या कर्तृत्वाच्या जोरावर इतरांच्या पुढे जाण्याची, असमान होण्याची, सर्वांना सारखीच संधी वा मोकळीक देणारा या अर्थाने ‘खुला’ हा शब्दप्रयोग येथे केलेला असतो. ज्या खुल्या समाजाचा पुरस्कार आज सर्रास केला जातो, त्या अशा खुल्या समाजाचा उद्‌घोष मॅकिआव्हेलीने केला होता असे थोडक्यात आपण म्हणू शकतो. अशा समानसंधीच्या अभावी एकेका पिढीत असलेले बुद्धिमत्तेचे सुप्त व गुप्त धन प्रकट न होऊ शकल्याने बरेचसे वाया जाते.

थॉमस हॉब्सने मानवाविषयीचे एक नवेच दर्शन राजकीय विचाराच्या क्षेत्रात प्रविष्ट केले. मानवमात्र इथूनतिथून सर्वत्र सारखाच असतो याविषयी, त्याच्या इतर कोणाही पूर्वकालीनापेक्षा हॉब्सची पक्की खात्री होती. सत्ता व विशेषाधिकार यांच्या क्षेत्रातल्या विषमतेची जागा समतेने घेतली पाहिजे, असा याचा हॉब्सच्या दृष्टीने स्वाभाविक अर्थ होता. सत्ता व विशेषाधिकार मिळविण्यासाठी सर्व व्यक्ती सारख्याच इच्छुक असतात, आणि जीवनातील श्रेयस्कर गोष्टींचा त्यांचा हव्यास सारखाच न संपणारा असतो, असे त्याचे प्रतिपादन होते. काही नियमांचे पालन करण्याचे माणसांनी मान्य न केल्यास, सत्ता व विशेषाधिकार मिळविण्यासाठी सर्वांच्या एकसमयी चालणाऱ्या या प्रयत्नांमधून अराजक माजेल. ‘सामाजिक करार’ अशा नियमांचा बनलेला असतो; या कराराच्या शर्तीनुसार, आपला स्वराज्याचा अधिकार लोक, स्वेच्छेने व एकमताने, त्यांच्या सामायिक इच्छा-आकांक्षा व संकल्प-निर्धार स्वतःच्या ठायी धारण करणाऱ्या एका व्यक्तीच्या स्वाधीन करतात. जी ईश्वरप्रणीत असतात अशा ‘नॅचरल लॉ’च्या तत्त्वांपासून आणि अर्थातच, प्रजेच्या संमतीपासून निष्पादित केलेल्या कायदेकानूंच्या चौकटीत आपली भूमिका पार पाडण्याचे बंधन राजावर असते. राजाबरोबर असा करार करण्यास नकार देणाऱ्या अल्पसंख्या व्यक्तीचे काय? तर, बहुसंख्यांकांच्या संमतीने तेही या कराराला बांधील ठरतात असे हॉब्सचे म्हणणे होते.

अशा ‘आदर्श’ समाजात कोणतेही विशेषाधिकारसंपन्न वर्ग असणार नाहीत कारण राजाच्या लेखी सर्वांना समान न्याय या तत्त्वास त्यामुळे बाधा येईल. सर्व व्यक्तींच्या जीवितवित्ताचे रक्षण समानत्वाने होईल अशा पद्धतीने राज्य करण्यात राजा अपयशी ठरला तर त्याला लोक पदच्युत करू शकतील, तसा त्यांना अधिकार असेल.

लॉक, बर्क, बेंथॅम (सर्व इंग्लिश), रूसो (फ्रेंच) आणि हेगेल (जर्मन) हे यानंतरच्या काळातील प्रमुख समाजतत्त्वज्ञ होत. अनुवांशिक गुणसंपदेतील फरक, संपादित गुणांमधील फरक, किंवा या दोन्हींचे काही एक मिश्रण यापैकी कोणत्याही पायावर असो, पण सामाजिक वर्गांच्या वा थरांच्या उदयामुळे काही तीव्र व तातडीच्या समस्या उभ्या राहण्याची शक्यता या व इतर समाजतत्त्वज्ञांना जाणवली होती. कोणत्या प्रकारचे शासन या समस्यांना सर्वाधिक परिणामकारक रीतीने तोंड देऊ शकेल याबद्दल या समाजतत्त्वज्ञांच्या प्रत्येकाच्या स्वतंत्र कल्पना होत्या.

एकोणिसाव्या शतकाच्या आरंभापासून, किंबहुना अमेरिकन-फ्रेंच राज्यक्रांतीपासूनच, जनसामान्यांचा सहभाग हे ज्यांचे वैशिष्ट्य म्हणता येईल अशा क्रांत्यांना आरंभ झाला होता. सरंजामदारी सत्तेवर आधारित जुनी व्यवस्था युरोपमध्ये सर्वत्र कोसळत होती. नव्या अमेरिकन प्रजासत्ताकाचा वाढविकास अनपेक्षित होता, आणि त्यातून प्रजासत्ताक राज्यपद्धतीच्या ठिकाणची क्षमता प्रकट होत होती. उमरावांचे सत्ता, संपत्ती, सुखोपभोग यांवरीस विशेषाधिकार ही निसर्गाचीच (म्हणजेच ईश्वरप्रणीत) रचना आहे या सिद्धांताला, जीवनातील ‘श्रेयस्कर’ गोष्टींमध्ये सर्व माणसांना समान हिस्सा मिळणे हा माणसाचा निसर्गदत्त (म्हणजेच मानवी प्रकृती व स्वभाव यांना अनुसरून) हक्क आहे. या आशयाच्या प्रतिस्पर्धी सिद्धांतांनी सर्वत्र आव्हान दिले जात होते. शिवाय पश्चिम युरोपीय समाजाचे झपाट्याने औद्योगीकरण होत होते. त्यातून सत्ता व संपत्ती यांवर आधारलेले, आजच्या वर्गाशी साधर्म्य असलेले सामाजिक वर्ग उदयास आले.

कार्ल मार्क्स

समाजाच्या वैशिष्ट्यांमध्ये प्रतिस्पर्धी सामाजिक व आर्थिक वर्गातील संघर्षाला मार्क्सने जेवढे मध्यवर्ती स्थान दिले आणि समाजपरिवर्तन घडवून आणणाऱ्या वेगवेगळ्या शक्तींपैकी सर्वात वरचढ म्हणून वर्गसंघर्षाला मार्क्सने जे स्थान दिले तसे त्याआधी कोणीच दिले नव्हते. शंभर वर्षांपूर्वी मार्क्सने प्रतिपादन केलेल्या विचारप्रणालीचा सद्यःकालीन समाजशास्त्रीय विचार विश्वावर जितका परिणाम झाला आहे तितका दुसऱ्या कोणत्याच विचारसरणीचा झालेला नाही.

सुप्रसिद्ध ‘कम्युनिस्ट मॅनिफेस्टो’ च्या प्रारंभीच, “आजवर होऊन गेलेल्या सर्व समाजांचा इतिहास हा वर्गलढ्यांचा इतिहास आहे” असा उद्‌घोष मार्क्सने उच्चरवाने केला.

वर्ग कसे निर्माण होतात? मार्क्सच्या विवेचनाप्रमाणे समाजाच्या उत्पादनव्यवस्थेत व्यक्ती जी निरनिराळी कार्ये व भूमिका पार पाडतात त्यातून वर्ग उदयास येतात, उत्पादनाची पद्धती आणि उत्पादनात गुंतलेल्यांमधील संबंध- ‘उत्पादन संबंध’-या मार्क्सच्या विचारातील मध्यवर्ती संकल्पना आहेत. उदारहणार्थ शेती, हस्तव्यवसाय, कारखानदारी यांची एकेक वैशिष्ट्यपूर्ण उत्पादनरीत असते, त्या त्या रीतीनुसार उत्पादनात गुंतलेल्या व्यक्ती वेगवेगळ्या स्थानांवर असतात आणि ती स्थाने त्यांच्यातील संबंध निश्चित करीत असतात. शेतीच्या भागात जमीनदार आणि भूदास, खंडकरी, वा गुलाम; हस्तव्यवसायाधिष्ठित अर्थव्यवस्थेत महाजन व कारागीर, उत्पादकांच्या व्यावसायिक संघाचा सभासद आणि शिकाऊ उमेदवार; तर कारखानदारी उद्योगांमध्ये भांडवलदार आणि कामगार; अशी प्रतिस्पर्धी, विरोधी स्थाने व हितसंबंध सांगता येतील.

मालक-कामगार, जमीनदार-भूदास, महाजन-कारागीर, यांच्यातील संबंधांच्या बाबतीत मोक्याचा शब्दप्रयोग ‘विरुद्ध’ हा आहे. मार्क्सच्या दृष्टिकोनाप्रामाणे, उत्पादनसाधनांशी भिन्नप्रकारे संबंधित असलेल्या माणसांचे हितसंबंध स्वाभाविकपणेच विरोधी असतात. बूर्ज्वा भांडवलदारी समाजात, नफ्याचे प्रमाण कमाल ठेवण्यात आणि कामगारांनी स्वतःच्या श्रमातून निर्माण केलेला ‘वाढावा’ (म्हणजेच नफा) सगळा स्वतःच्या खिशात घालण्यात मालकांचे हितसंबंध गुंतलेले असतात. स्वाभाविकपणेच, ही “पिळवणूक” कामगारांना संतापजनक वाटते. परंतु भांडवलदार वर्ग त्याच्या आर्थिक सत्तेच्या जोरावर शासनसत्ता आपल्या कबजात ठेवण्यात यशस्वी होतो आणि तिचा उपयोग करून कामगारांच्या असंतोषाच्या कोणत्याही परिणामकारक अभिव्यक्तीला अडथळा आणतो.

कामगार जेव्हा शतखंडित आणि असंघटित असतात किंवा त्यांच्या हीनदीन परिस्थितीच्या कारणांची जाणीव नसल्याकारणाने स्वतःच्या दैन्याचे मूळ दूर करण्यासाठी ते क्रियाशीलपणे झटत नाहीत, त्यावेळी भांडवलदार अर्थव्यवस्थेवर व तिच्या उत्पादनावर अधिकच परिणामकारक नियंत्रण मिळवितात.

आपला एक वेगळा सामाजिक वर्ग आहे याची खास जाणीव नसतानाही किंवा त्या वर्गाचे समाईक सभासद या नात्याने कोणतीही सामुदायिक कृती ते करीत नसतानाही, कामगारांचा म्हणून एक वर्ग घटित होतो, बांधला जातो ही येथे लक्षात घ्यावयाची महत्त्वाची गोष्ट आहे. मार्क्सच्या म्हणण्याप्रमाणे दोन वस्तुनिष्ठ कारणांपोटी कामगारांचा वर्ग तयार होतो. (१) उत्पादनसाधनांच्या संदर्भातली त्यांची समान आर्थिक परिस्थिती, (२) असंतोषाची अभिव्यक्ती दडपण्यासाठी वापरण्यात येणाऱ्या शासनसत्तेच्या समोर त्यांची सापेक्षतः सारखीच दुर्बलता, ही ती दोन कारणे होत. सामाजिक थरांच्या अभ्यासाचा एक खास मार्क्सवादी दृष्टिकोन आहे, आणि वर्गांचे अस्तित्त्व वस्तुनिष्ठ असते ही कल्पना हे त्या दृष्टिकोनाचे व्यवच्छेदक लक्षण आहे. संपूर्ण सामाजिक परिस्थितीला आकार देण्याचे सामर्थ्य “उत्पादनसंबंधाच्या” ठिकाणी असते या अर्थाने आर्थिक अंगाच्या सामर्थ्यावर दिलेला भर हेही मार्क्सवादी दृष्टिकोनाचे आणखी एक खास वैशिष्ट्य आहे. राजकीय सत्तावाटप, जीवनसरणी यासारख्या घटकांचाही सामाजिक आकृतिबंध निश्चित होण्यात, वर्गावर्गांमधील सीमारेषा निश्चित होण्यास हातभार लागतो हे मार्क्स अमान्य करीत नाही. पण मालकीहक्कसंबंध ही निर्णायक पायाभूत संरचना आहे, आणि सत्तावाटप, सांस्कृतिक रीतिभाती, कौटुंबिक जीवनपद्धती, शिक्षणपद्धती, व इतर अशा गोष्टी या “निष्पादित” किंवा “दुय्यम” किंवा “बाह्यावरणा”च्या (सुपरस्ट्रक्चर) स्वरूपाच्या आहेत असे मार्क्सचे आग्रही प्रतिपादन होते. मालकीबाबतच्या विषम परिस्थितीच्या पोटी मुळात निर्माण झालेल्या भेदांना पुष्कळदा पुष्टी देण्याचे कार्य हे बहिरंग घटक करीत असतात.

सामाजिक थरांच्या अभ्यासाच्या मार्क्सवादी दृष्टिकोनात आणखी तीन संज्ञा महत्त्वाच्या आहेत: वर्गीय जाणीव, वर्गीय संघशक्ती, व वर्गीय संघर्ष.

आपले घटक सभासद उत्पादनाच्या क्रियेत कोणती भूमिका पार पाडतात आणि मालकवर्गाशी त्यांचे संबंध कसे आहेत याचे भान एकेका वर्गाला होते. हे भान म्हणजेच वर्गीय जाणीव होय. कामगारांच्या वर्गीय जाणिवेत आणखीही एक भाग असेल. आपल्या श्रमातून निर्माण झालेल्या ‘वाढाव्या’चा योग्य वाटा आपल्यापासून हिरावून घेऊन मालकवर्ग आपले शोषण कसे व कितपत करीत आहे याचे भान हेदेखील वर्गीय जाणिवेत अनुस्यूत आहे. आपला न्याय्य वाटा पदरात पडावयाचा असेल तर संघटित सामुदायिक कृतिद्वारा भांडवलदारी मालकवर्गाचे उच्चाटन करूनच तो मिळू शकेल हे कामगारवर्गाला उमगले म्हणजे कामगारांची वर्गीय जाणीव पूर्ण प्रकर्ष पावली असे म्हणता येईल.

आपला राजकीय व आर्थिक उद्दिष्टांच्या पूर्ततेसाठी ज्या प्रमाणात कामगार एकत्र येऊन कृती करतात त्या प्रमाणात त्यांच्यात वर्गीय संघशक्ती निर्माण झाली आहे असे म्हणता येईल.

वर्गसंघर्षाचे दोन टप्पे असतात: (१) वर्गीय जाणीव चांगली विकसित झालेली नसते त्या काळात, उत्पादन निर्मितीमधील हिश्शासाठी कामगार व भांडवलदारांमध्ये चालणारा अजाण संघर्ष हा पहिला टप्पा. (२) कामगारांना त्यांच्या ऐतिहासिक भूमिकेची जाणीव निर्माण होते आणि स्वतःची परिस्थिती सुधारण्यासाठी व अखेरीस उत्पादनसाधनांची मालकी हातात घेण्यासाठी ते सामुदायिक कृती करतात तेव्हा दोन वर्गांत जो जाणीवपूर्वक व हेतुपुरस्सर संघर्ष होतो तो दुसरा टप्पा होय.

“योग्य” परिस्थितीत, म्हणजे कामगार निराश झालेले नसतील, किंवा समृद्ध परलोकवासी जीवनाबद्दलच्या धार्मिक आश्वासनांनी त्यांची दिशाभूल झालेली नसेल अशा परिस्थितीत त्यांना त्यांच्या स्थितीची जाणीव निर्माण होईल आणि परिस्थिती बदलण्यासाठी ते सामुदायिक कृती करतील ही गोष्ट मार्क्सच्या दृष्टीने अपरिहार्य होती. परंतु, पुष्कळदा, कामागारांमध्ये योग्य जाणीव आकार घेत नाही, असे मार्क्सला आढळून आले. म्हणून त्याने “भ्रामक जाणीवे”ची कल्पना पुढे मांडली. आपला वाजवी वाटा प्राप्त करून घेण्यासाठी भांडवलशाही उलथून पाडण्याची काही आवश्यकता नाही, तिच्या चौकटीत आपण तो मिळवू शकतो अशी धारणा बाळगून कामगार वर्तन करतात तेव्हा त्या धारणेला उद्देशून मार्क्स “भ्रामक जाणीव” अशी संज्ञा वापरतो. भांडवलशाहीचा कोणत्याही रूपातला स्वीकार आणि कोणत्याही प्रकारे भांडवलशाहीशी केलेली जुळवणूक मार्क्सच्या मते “भ्रामक जाणिवे”चाच भाग होय.

मॅक्स वेबर

सामाजिक थरांसंबंधीच्या बहुतेक सर्व आधुनिक समाजशास्त्रीय संशोधनात व लेखनात मार्क्सच्या विचारातील काही अंश आणि मॅक्स वेबरच्या काही संकल्पना यांचा मिलाफ आढळतो. मॅक्स वेबर हा एक नामवंत जर्मन समाज-इतिहासकार, अर्थशास्त्रज्ञ व समाजशास्त्रज्ञ होऊन गेला. त्याचे प्रमुख लेखन विसाव्या शतकातील पहिल्या पंचवीस वर्षांत झालेले आहे.

मार्क्सवादी विचारसरणीच्या काही मूलभूत अंगांशी वेबरचे मतैक्य होते; सामाजिक थरांच्या अभ्यासकांना सामान्यतः वाटते त्यापेक्षा हे मतैक्य पुष्कळच अधिक प्रमाणात आहे. सामाजिक थरांच्या आर्थिक पैलूंना निर्णायक महत्त्व असते हे मार्क्सचे मत वेबरला विशेषेकरून मान्य होते. व्यक्तीच्या वा वर्गाच्या जवळ किती मालमत्ता आहे यावरून व्यक्तीला किंवा वर्गाला मिळणाऱ्या जीवनसंधी मूलतः अवलंबून असतात असे मार्क्सप्रमाणेच वेबरचे मत होते. मात्र, मार्क्सच्या उलट, आर्थिक परिमाणाच्या जोडीला सत्ता व दर्जा/स्थान अशी दोन परिमाणे थरांच्या संदर्भात विचारात घ्यावी लागतात असे वेबरने प्रतिपादिले. मालमत्ता, सत्ता व दर्जा/स्थान ह्या तीन भिन्न पण क्रियाप्रतिक्रियांच्या रूपाने परस्परांशी संलग्न असणाऱ्या पायाभूत घटकांच्या बैठकीवर कोणत्याही समाजात उच्चनीच श्रेणींची वेबरच्या मते निर्मिती होत असते. मालमत्तेच्या विषम धारणेपोटी वर्ग निर्माण होतात, सत्तेच्या विषम वाटपातून राजकीय पक्ष निर्माण होतात, आणि दर्जा किंवा प्रतिष्ठा यांमधील फरकापोटी भिन्न भिन्न स्थानांनुसार गट वा थर निर्माण होतात.

जी साधण्यासाठी व्यक्ती सांघिक प्रयत्न करतात अशा समान उद्दिष्टांनी एकत्र बांधलेल्या व्यक्ती म्हणजे ‘जमात’ (कम्युनिटी) असा अर्थ केला तर, आर्थिकदृष्ट्या एकाच वर्गात मोडणाऱ्या व्यक्ती अशा जमातीच्याही अनिवार्यपणे सभासद बनतात का, या मुद्‌द्यावर मार्क्स व वेबर यांची मते निरनिराळी आहेत. ‘खरी’ वर्गीय जाणीव प्रकट करण्याइतके कामगार प्रबुद्ध होतील का आणि समान उद्दिष्टांसाठी सांघिक कृती करण्याच्या अर्थाने त्यांची पिळवणूक करणाऱ्या व्यवस्थेविरुद्धच्या वर्गलढ्यासाठी एकवटतील हे कितपत शक्य आहे यावरूनही मार्क्स व वेबर यांच्या मध्ये मतभिन्नता होती. जीवनाच्या संधींमध्ये आढळणारे अंतर अपरिहार्य नाही, या भूमिकेवर जेव्हा कामगार येतील, आणि हे अंतर मालमत्तेच्या विषम वाटणीमधून व समाजाच्या आर्थिक रचनेमधून निर्माण झालेले आहे हे त्याला समजेल तेव्हाच कामगार एकजुटीने सांघिक कृती करतील असे वेबरचे मत होते.

सामुदायिक स्वरूपाच्या अनेक प्रकारच्या वर्गीय कृती होऊ शकतात, आणि त्यापैकी फक्त काही कृतींचेच उद्दिष्ट मालकीहक्क संबंधांच्या बाबतीतली प्रस्थापित व्यवस्था आमूलाग्र बदलण्याचे असते, हे वेबरने जाणले होते. कामगार “भ्रामक जाणिवेपोटी” कृती करतात, आणि मालमत्ताधारणेची प्रस्थापित व्यवस्था उलथून पाडण्याच्या दृष्टीने तोकड्या कृती ते करतात, असे म्हणताना मार्क्सनेही ही जाणीव दाखविली होती.

जमाती अस्तित्वात येण्यासाठी कोणत्या शक्तींची पूर्णतः आवश्यकता आहे याची जाणीव वेबर दाखवितो आणि त्या दृष्टीने प्रचलित मानदंडांनुसार तो अधिक प्रगल्भ समाजशास्त्रज्ञ ठरतो. आर्थिक वर्ग सामान्यतः जमाती या सदरात मोडू शकत नाहीत, पण समान दर्जामुळे तयार होणारे गट या मात्र जमाती बनतात असे त्याने स्पष्टपणे म्हटले आहे. समाजाने बहाल केलेल्या प्रतिष्ठेच्या किंवा मानाच्या समान राशीच्या आधारावर दर्जानुसारी गट तयार होतात. आणि, मालमत्तेनुसार माणसाला मिळणारी प्रतिष्ठा वा मान यांच्यात फरक पडत असला तरी, इतर घटकही तेवढेच महत्त्वाचे असतात. मालमत्तेचे मान अधिक असल्यानंतर प्रकट केला जाणारा दिमाख आणि माणसाचा दर्जा यांच्यात, नाते असलेच तर, सामान्यतः अहिनकुलवत्‌ असते असे वेबरचे प्रतिपादन आहे. मालमत्ताधारी आणि मालमत्ताहीन दोघेही एकाच सामाजिक श्रेणीत समाविष्ट असू शकतात आणि पुष्कळदा असतातही.

वेबरच्या मताप्रमाणे, मालमत्तेच्या धारणेतील विषमतेमुळे उत्कर्ष पावण्याच्या जीवनसंधींमध्ये अंतर पडते, तर दर्जातील भिन्नतेमुळे जीवनसरणींमध्ये फरक पडतो. निरनिराळ्या सामाजिक दर्जाचे गट एकमेकांशी तुटकपणे वागतात. जीवनसरणीमधील भिन्नता हा महत्त्वाचा घटक त्याच्या बुडाशी असतो. वेबरच्या मताप्रमाणे, गटांना जो दर्जा प्राप्त होतो तो त्यांनी मुख्यत्वेकरून हस्तगत केलेला असतो, स्वतः आपल्याकडे खेचून घेतलेला असतो. ही गोष्ट ते कशी करतात? तर आपल्याला अमूक एक प्रकारचा मानसन्मान मिळाला पाहिजे असा दावा ते पुढे करतात आणि त्या दाव्याशी सुसंवादी शैलीपूर्ण रीतीभाती आणि त्याच्यापुरत्याच सीमित अशा सामाजिक क्रियाकर्मांच्या द्वारा आपला दावा खरा करतात. आधुनिक समाजांमध्ये सामान्यतः श्रेणी-गटांना कायद्याचा आकार नसतो. परंतु, कमीअधिक आर्थिक सत्ता संपादून आपले सामाजिक स्थान बळकट केल्यानंतर आपल्या दर्जास अनुरूप विशेषाधिकार ते कायद्याने मिळवून घेतात. थोडक्यात म्हणजे, मार्क्सप्रमाणेच वेबरनेही, श्रेणी-गट तयार होण्याच्या आणि एकेका श्रेणी-गटाची पृथगात्मता आणि विशेषाधिकार यांच्या सीमारेषा दृढ होण्याच्या प्रक्रियेत मालमत्तेतील विषमतेला असलेले मूलभूत महत्त्व मान्य केले होते. मार्क्सपासून वेबरचे वेगळेपण दोन गोष्टींमध्ये सांगता येते. वेबरने श्रेणी-गटांना मार्क्सपेक्षा अधिक महत्त्व दिले, आणि आर्थिक वर्गांच्या सभासदांमध्ये जमातभावनेचा विकास होण्याची व एकूण समाजव्यवस्थेविरुद्धच एकवटून कृती करण्याच्या गरजेबद्दल समाईक जाणीव निर्माण होण्याची शक्यता त्याने मार्क्सपेक्षा कमी मानली.

एकत्र येण्याच्या ज्या तिसऱ्या प्रकाराला वेबरने प्राधान्य दिले आहे तो म्हणजे राजकीय पक्ष होय. सत्तेचे वाटप समाजात ज्या प्रकारे झालेले असते, त्यातूनच आर्थिक वर्ग, श्रेणी-गट व राजकीय पक्ष या तिन्ही गोष्टी निर्माण होत असल्या तरी वेबरच्या मताप्रमाणे, राजकीय पक्ष काही निर्णायक बाबतींत आर्थिक वर्ग व श्रेणी-गट यांच्यापेक्षा भिन्न असतात. वर्गांचा मुख्यार्थ आर्थिक असतो, तर श्रेणी-गटांचा मान हा असतो, आणि ‘राजकीय पक्ष सत्तेच्या “घरात” राहतात.’ ज्या समाजाची बुद्धिनिष्ठ नियमांधिष्ठित व्यवस्था लावलेली असते आणि “सुव्यवस्था राखण्यासाठी माणसांनी सज्ज अशी यंत्रणा असते” त्या समाजातच राजकीय पक्ष उदयास येऊ शकतात. कारण “ह्या यंत्रणेवर प्रभुत्व प्रस्थापित करणे आणि पक्षअनुयायांनी ती यंत्रणा शक्य तर भरून टाकणे हेच नेमके पक्षांचे उद्दिष्ट असते”. [एच्‌. गर्भ आणि सी. राइट मिल्स, फ्रॉम मॅक्स वेबर (न्यूयॉर्क; ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस, १९५८), पृ. १९४.]

वर्ग, श्रेणी-गट व पक्ष यांच्यात वेबरला निकटचा संबंध आढळून आला. तो संबंध त्याने पुढीलप्रमाणे वर्णन केला आहे :

‘...“वर्गीय रचना” किंवा “श्रेणींमधील विभागणी” यातून निश्चित होणाऱ्या हितसंबंधांचे प्रतिनिधित्व पक्ष करू शकतात, आणि त्यानुसार ते त्यांचे अनुयायी या दोहोंपैकी एका गटातून भरती करू शकतात. पक्ष हे केवळ एकाच वर्गाचे वा श्रेणीचे प्रतिनिधित्व करणारे असण्याची आवश्यकता नसते, आणि बहुधा ते तसे नसतात’.

थोडक्यात, वेबरच्या दृष्टिकोनानुसार समाजात आपल्याला तीन प्रकारचे सामाजिक समुदाय अस्तित्वात असल्याचे आढळते. जागरूक एकात्मता व ध्येयांची समानता हे गुण त्यांच्यांत सारख्या प्रमाणात आढळत नाहीत. तसेच, ज्या प्रकारचे सामाजिक श्रेय वा लाभ पदरात पाडून घेण्याशी त्यांना मुख्य कर्तव्य असते त्यातही फरक असतो. अशा रीतीने, वर्गाचे लक्ष्य आर्थिक, श्रेणीचे सन्मान, आणि पक्षाचे सत्ता हे असते. पुष्कळदा एकच व्यक्ती एकाच वेळी आर्थिक लक्ष्यप्राप्तीच्या दृष्टीने एका वर्गाची, सन्मानाच्या दृष्टीने वेगळ्या श्रेणी-गटाची, आणि सत्तासंपादनाच्या दृष्टीने तिसऱ्या पक्षाची सभासद असल्याचे आढळते. कधी कधी, विशेष परिस्थितीत, आर्थिक वर्ग, श्रेणी-गट आणि राजकीय पक्ष यांच्या सीमारेषा जवळ जवळ सारख्याच असल्याचे आढळते. परंतु अनेक शक्यतांपैकी ही केवळ एक शक्यता असते.

मार्क्स व वेबर यांच्या विचारांचा आपण इतक्या विस्ताराने परामर्ष घेतला; कारण सामाजिक थरांच्या घडणीच्या सर्व आधुनिक अभ्यासकांच्या भूमिकेत या दोन मूलग्राही विचारवंतांच्या दृष्टिकोनांचा कोणत्या ना कोणत्या स्वरूपाचा संयोग आढळतो.

अलिकडील अमेरिकन समाजशास्त्रज्ञ

अमेरिकेतील समाजशास्त्रज्ञांच्यापैकी सामाजिक थरांच्या घडणीचा अभ्यास करणाऱ्या प्रमुख अभ्यासकांच्या विचारांवर व लेखनावर मार्क्स व वेबर यांचा प्रभाव आपल्याला सहजपणे दिसून येतो. या क्षेत्रातील पहिले मोठे नाव बहुधा रॉबर्ट लिंड यांचे घ्यावे लागेल. लिंड यांचे ‘मिडलटाऊन’ १९३० साली प्रसिद्ध झाले. गावसमाजातील राजकीय, सामाजिक, शैक्षणिक, व धार्मिक संस्थावर आर्थिक सत्तेचा कसा व किती आघात होतो याचे विश्लेषण एका प्रातिनिधिक स्वरूपाच्या अमेरिकन गावाच्या संदर्भात सादर करणारा अमेरिकन समाजशास्त्रातला हा पहिला महत्त्वाचा ग्रंथ होय. लिंड यांच्या भूमिकेत मार्क्स व वेबर यांच्या विचारांचे सढळ मिश्रण आढळते.

सामाजिक थरांचे दुसरे नामवंत अमेरिकन अभ्यासक डब्ल्यू. लॉईड वॉर्नर हे होत. ईशान्य अमेरिकेच्या भागातील एका गावाच्या सामाजिक रचना व गावसमाजातील वेगवेगळ्या घटकगटांचे कार्य या अंगाने केलेल्या व “यांकी सिटी” या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या त्यांच्या अभ्यासमालिकेने अमेरिकेन समाजशास्त्रात सामाजिक थरांच्या अनुभवप्रामाण्यनिष्ठ अभ्यासाला प्रारंभ झाला. वेबरला अनुसरून वॉर्नर यांनी सन्मान व दर्जा यांवर आधारित श्रेणी गटांवर भर दिला. खरोखरीच्या किंवा मानलेल्या समान सामाजिक दर्जाच्या आधारावर समाजातील वेगवेगळे भाग परस्परांशी कशी वागणूक करतात याचे आकलन करण्याचा त्यांनी प्रामुख्याने प्रयत्न केला. विभिन्न सामाजिक व आर्थिक परिस्थितीतील अमेरिकन लोक एकमेकांकडे कोणत्या दृष्टीने पाहतात, कशाच्या आधारावर ते एकमेकांचा दर्जानुक्रम ठरवितात, कोणती कसोटी लावून ते परस्परांना सहभाग देतात किंवा देत नाहीत, या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यासाठी वॉर्नर यांनी व त्यांच्या विद्यार्थ्यांनी पुष्कळच परिश्रम घेतले आहेत.

सामाजिक थरांविषयी अमेरिकेत जे अभ्यास झालेले आहेत त्यांमध्ये नावलौकिक व प्रतिष्ठा यांच्यावर भर दिला जातो याचे श्रेय इतर कोणाहीपेक्षा वॉर्नर यांना अधिक आहे. शिक्षण, निवास, मिळकत, व कौटुंबिक पार्श्वभूमी अशा विविध कसोट्या वापरून अमेरिकन लोक एकमेकांची सामाजिक योग्यता पारखतात, आणि तिला अनुसरून ते कोणाशी मैत्री वाढवावयाची किंवा आपल्या मुलाबाळांना कोणामध्ये मिसळू द्यावयाचे हे ठरवितात असे वॉर्नर यांचे मत झाले. यांच्या आधारे स्थानदर्शक वैशिष्ट्याचा एक प्रमाणित निर्देशांक (स्टॅन्डर्ड इंडेक्स ऑफ स्टेटस कॅरॅक्टरिस्टिक्स) बनविण्याचा त्यांनी प्रयत्न केला.

सामाजिक थरांच्या बुडाशी असलेल्या ‘आत्मनिष्ठ’ निकषांवर वॉर्नर यांनी भर दिला. आपल्या व इतरांच्या परिस्थितीविषयी, “योग्यते” विषयी व्यक्ती कसा विचार करतात, याला त्यांनी महत्त्व दिले. भिन्न उत्पन्नपातळीसारख्या वस्तुनिष्ठ निकषांवर त्यांनी कमी भर दिला. इथे ते मार्क्सच्या अगदी विरोधी अशी भूमिका घेतात. आत्मनिष्ठ घटकांवरील वॉर्नर यांचा भर, श्रेणीगट आर्थिक वर्गांशी समव्याप्त वा एकरूप नसतात या वेबरप्रणीत विचारांची आठवण करून देणारा आहे.

वॉर्नर यांनी प्रथम वापरलेल्या संशोधनपद्धती व तंत्रे यांचा प्रसार तर झालाच. प्रतिष्ठेच्या शिडीवरील स्थानाप्रमाणे पडणाऱ्या थरांचा मिळून अमेरिकन समाज बनलेला आहे ही अमेरिकन समाजाबद्दलची प्रचलित मान्यता हा देखील त्यांच्या संशोधनाच्याच प्रभावाचा भाग आहे. प्रतिष्ठेच्या दृष्टीने ज्यांना समान गुणांक मिळतात त्या सर्वांचा समावेश एका थरात होतो अशी ही पायाभूत मांडणी आहे. प्रतिष्ठेच्या संबंधातील गुणांकांवरून थर पडतात अशी वॉर्नर यांची धारणा असल्यामुळे त्यांनी सामान्यतः केली जाते त्याप्रमाणे, दोन किंवा तीन वर्गांमध्ये अमेरिकन समाजाची विभागणी केली नाही. अमेरिकन समाजाची सहा थरांमध्ये वॉर्नर यांनी विभागणी केली, आणि वॉर्नरपद्धतीने केलेल्या खास वैशिष्ट्यपूर्ण अभ्यासांमध्ये आपल्याला उच्च उच्च, व कनिष्ठ उच्च वर्ग, उच्च-मध्यम व कनिष्ठ-मध्यम वर्ग आणि उच्च-कनिष्ठ व कनिष्ठ-कनिष्ठ वर्ग अशा सहा थरांचा निर्देश आढळतो.

सामाजिक थरांविषयीच्या अमेरिकन संशोधनावर तिसरा प्रभाव सी. राइट मिल्स यांचा आहे. ‘धि पॉवर एलिट’ या ग्रंथात सामाजिक संबंधांच्या संदर्भात सत्ता ही मध्यवर्ती संकल्पना असून, निदान अमेरिकन समाजात तरी आर्थिकदृष्ट्या लाभदायी स्थानांवर असण्याने परिणामकारक सत्ता प्राप्त होते, असे मिल्स यांनी प्रतिपादन केले आहे. धनिक श्रेष्ठी लष्करातील श्रेष्ठींशी (म्हणजे लष्करी उच्चाधिकाऱ्यांशी) हातमिळवणी करतात, एक खास विशेषाधिकारसंपन्न गट म्हणून स्वतःकडे पहातात, श्रेष्ठींमध्ये न मोडणाऱ्या लोकांपेक्षा आपले हितसंबंध श्रेष्ठतर व निराळे आहेत असे मानतात, आणि त्यांचा एक सत्ताधारी श्रेष्ठी वर्ग तयार होतो असे मिल्स यांचे प्रतिपादन आहे. धनिक श्रेष्ठी, लष्करी श्रेष्ठी व सत्ताधारी श्रेष्ठी या तीन श्रेष्ठींचे संयुक्त निर्णय अमेरिकेच्या सामाजिक, आर्थिक व राजकीय धोरणांमध्ये प्रतिबिंबित झालेले आढळण्याकडे कल दिसतो असे मिल्स म्हणतात. त्या त्या वेळी जो प्रश्न उपस्थित असेल त्यावर या तीन श्रेष्ठी गटांपैकी कोणाचा प्रभाव किती पडेल हे अवलंबून राहते. प्रभावाच्या बाबतीत वेगवेगळ्या प्रश्नांवर वेगवेगळे संमिश्रण आढळून येते.

आर्थिक सत्ता व राजकीय सत्ता यांच्यामधील निकट संबंध मार्क्स व वेबर या दोघांनीही दाखविला होता, आणि एका विवक्षित गावाच्या सामाजिक जीवनांच्या संदर्भात लिंड यांनी तो विस्ताराने विश्लेषित करून दाखविला होता, या गोष्टी वर येऊन गेल्या आहेत. मिल्स यांच्या लेखनाने या दृष्टिकोनास मिळालेल्या पुष्टीने सामाजिक थरांचा अभ्यास करण्याचा हा दृष्टिकोन प्रतिष्ठा पावला असून वॉर्नरना अनुसरून “नाव लौकिकात्मक” दृष्टिकोन पत्करणाऱ्यांशी तो तीव्र विरोध दर्शविणारा आहे. तरीदेखील आज या विषयात संशोधन करणारा कोणीही उत्पन्न व शिक्षण अशा केवळ वस्तुनिष्ठ निकषांवर, किंवा लोकांकडून बहाल केल्या जाणाऱ्या मान व नावलौकिक यासारख्या केवळ आत्मनिष्ठ निकषांवर अवलंबून रहात नाही. सामाजिक थरांच्या बहुतेक सर्व अनुभवप्रामाण्यनिष्ठ अभ्यासांमध्ये वस्तुनिष्ठ व आत्मनिष्ठ अशा दोन्ही प्रकारच्या मापनकसोट्यांचा उपयोग केला जातो. अमेरिकेतील सामाजिक थरांची घडण केवळ आर्थिक हितसंबंधी गटांनुसार, वा श्रेणी गटांनुसार, वा राजकीय हितसंबंधी गटांनुसार झालेली आहे या मुद्द्यावर अमेरिकन समाजशास्त्रज्ञांमध्ये मतैक्य नाही.

अमेरिकन समाजातील थरपद्धतीच्या विश्लेषणात सर्वोच्च महत्त्वाचे म्हणून दोन प्रश्न पुढे आलेले आहेत. पहिला प्रश्न असा की, अमेरिकेच्या संदर्भात सामाजिक वर्ग ही अर्थपूर्ण कोटी म्हणता येते का, की विशेष हितसंबंध आपलेसे करून दबाव आणणाऱ्या उत्पादकांच्या संघटना, ग्राहक संघटना, शैक्षणिक संस्था, विविध सांप्रदायिक धार्मिक संघटना, इत्यादी प्रकारच्या गटांमार्फत व ‘लॉबीं’ च्या मार्फत अमेरिकन लोक आपली उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी कृती करतात असे म्हणणे अधिक अर्थपूर्ण होईल? दुसरा महत्त्वाचा प्रश्न सामाजिक चलनवलनाच्या बाबीशी निगडित आहे. एका थरातून दुसऱ्या थरात व्यक्तीचे जे स्थलांतर चाललेले असते त्यास उद्देशून आपण सामाजिक चलनवलन म्हणत आहोत. उत्कर्षाच्या वाटा पुरुषार्थी व्यक्तींना खुल्या असलेली भूमी हे आजही अमेरिकेचे वैशिष्ट्य आहे असे म्हणता येईल का, हा दुसरा महत्त्वाचा प्रश्न आहे.

वर्गाचे अस्तित्व मानणे अर्थपूर्ण होईल का आणि वर्गांच्या शिडीवर वर चढून जाता येण्याच्या शक्यता आज कितपत उरल्या आहेत या दोन्ही प्रश्नांची उत्तरे आपण शब्दांच्या व्याख्या कशा करतो, कोणत्या प्रकारची कृती आपल्या विचाराधीन आहे, कोणत्या प्रकारच्या किती प्रमाणातल्या चलनवलनाचे आपण विश्लेषण करतो यावर अवलंबून आहेत.

या दोन प्रश्नांशी पूर्णपणे संबद्ध नव्हे, पण सामाजिक थरांच्या घडणीसंबंधीच्या विचारांच्या व सिद्धांतनाच्या मुख्य धारेतच समाविष्ट असणारे विचारमंथन नामांकित समाजशास्त्रज्ञ टालकॉट पार्सन्स यांनी केले आहे. मॅक्स वेबर यांचे ते एक प्रमुख भाष्यकार असून, स्वतःही एक प्रभावशाली सिद्धांती आहेत. सामाजिक थरांच्या विषयी अगदी सार्वत्रिक स्वरूपात लागू पडणाऱ्या सामान्य विधानांची एक समग्र मांडणी करण्याचा पार्सन्स यांनी केलेला प्रयत्न ही या विषयात त्यांनी टाकलेली मुख्य भर आहे.

निरनिराळ्या सामाजिक घटकांचे केले जाणारे, त्यांच्या वाट्याला येणारे नैतिक मूल्यांकन वेगवेगळे असते. परस्परसापेक्ष भिन्न मूल्यांकन हा कोणत्याही समाजातील थरांच्या घडणीचा गाभा असतो असे पार्सन्स यांचे मत आहे. मूल्यांकनासाठी वापरावयाच्या कसोट्यांच्या बाबतीत वॉर्नरप्रणीत भूमिकेचा पार्सन्स मोठ्या प्रमाणावर अंगीकार करतात, आणि इतरांकडून होणारे आत्मनिष्ठ मूल्यमापन हा श्रेणी निश्चित होण्याचा तसेच थरांच्या घडणीचा पाया असतो असे ते मानतात. ज्या वेगवेगळ्या निकषांच्या आधारे मूल्यमापन होऊ शकते त्यापैकी मालमत्ता हा केवळ एक निकष आहे, असा युक्तिवाद ते वॉर्नर यांना अनुसरून करतात. समाजात निरनिराळे थर अस्तित्वात येणे अपरिहार्य आहे ही कल्पना वॉर्नर यांच्या प्रतिपादनात अनुस्यूत आहे. ही कल्पना पार्सन्स अधिक विकसित करतात. समाईक हेतू व मूल्ये यांच्या पूर्ततेसाठी केल्या जाणाऱ्या कृतीच्या व्यूहरचना म्हणजेच समाज, कारण हा व्यूह बाजूला केला तर समाज अशी काही वेगळी गोष्ट अस्तित्वात असल्याचे दाखवून देता येत नाही, अशी मुळी समाजाची व्याख्याच आहे. चांगले-वाईट, बरोबर-चूक, श्रेष्ठ-कनिष्ठ या प्रकारचे नैतिक मूल्यांकन आणि निवाडा ही साऱ्याच समाजांच्या धारणेची अनिवार्य शर्त आहे. याच कारणाने समाजधारणेसाठी थरांची निर्मिती ही घडून आलीच पाहिजे अशी गोष्ट आहे असे एक गर्भित सूचन वेबरच्या मांडणीत आहे त्याचा आविष्कार व विस्तार पार्सन्स यांनी केला आहे आहे. ज्या गुणांची समाज सर्वात अधिक किंमत करतो ते गुण प्रकट करणाऱ्यांना, तसेच अत्यंत मौलिक कार्ये पार पाडणाऱ्यांना सर्वात वरिष्ठ स्थान समाजाकडून मिळण्याची शक्यता असते. कोणत्या परिस्थितीत वा संदर्भात कोणत्या गुणांच्या वा कामगिरींच्या संचाची समाज अधिक किंमत करील त्याची स्पष्टता पार्सन्स करतात आणि परिस्थितीची वा संदर्भांची वर्गवारी ते करतात. एखाद्या समाजाने आपल्यापुढे कोणते मुख्य उद्दिष्ट ठेवले आहे, कोणत्या दिशेने त्याची “धडक”आहे त्याच्या अनुषंगाने संदर्भांची वर्गवारी त्यांनी केली आहे. उदाहरणार्थ, वांछित ध्येय गाठण्यास समाज कटिबद्ध आहे की, ध्येयपूर्तीत उणीव राहिली तरी चालेल पण समाजाचे संघट्टन टिकले पाहिजे, समाजात सामरस्य टिकले पाहिजे यावर समाज भर देऊ इच्छितो, हे लक्षात घेऊन ही वर्गवारी पार्सन्स करतात. सामाजिक थरांचा प्रकार आणि समाजाची थरांमध्ये विभागणी होण्याचे प्रमाण यांचा त्या त्या समाजाच्या इतर प्रमुख वैशिष्ट्यांच्या अनुषंगाने पार्सन्स खुलासा करतात, आणि अशा प्रकारे अत्यंत सर्वसामान्य स्वरूपाच्या व विस्तृत प्रमाणावर लागू करता येतील अशा प्रमेयांची मालिका सादर करतात.

संघर्षकल्पनेच्या वरून आजच्या समाजशास्त्रज्ञांत मतभेद आहेत. मतभेदाचे ते एक प्रमुख कारण आहे. संघर्षाची नैसर्गिकता, त्याचे इष्टानिष्ट प्रमाण, आणि त्याचे महत्त्व हे मतभेदाचे मुद्दे आहेत. “संतुलनवादी” आणि “संघर्षवादी” असे सैद्धांतिकांमध्ये दोन पक्ष असून, त्यांच्यातील वाद असे या मतभेदाला स्वरूप आले आहे. कोणत्या ना कोणत्या प्रकारचा समतोल टिकवून धरण्यासाठी धडपडणारी समाज ही एक सजीव प्राणिसदृश संघटना आहे अशी समतोलवादी विचारसरणीची समाजाकडे पाहण्याची दृष्टी असते. कोणत्याही प्रकारच्या सामाजिक मांडणीविषयी, व्यापक समाजव्यवस्थेशी तिची जुळवणूक कशी होते, तिच्याशी ती सुसंवादी आहे की नाही, असे प्रश्न ते उपस्थित करतात. थरांच्या मांडणीविषयी ते, स्वाभाविकपणे, हा प्रश्न उपस्थित करतात. थरांची रचना व्यापक समाजव्यवस्थेची धारणा कशी करते? त्याचप्रमाणे, कुटुंबव्यवस्था, शिक्षणव्यवस्था, सर्वसाधारण अर्थव्यवस्था या उपव्यवस्था थरांच्या रचनेचा परिपोष कसा करतात? थोडक्यात म्हणजे, थरांची रचना हा समाजाचा केवळ एक घटक भाग असतो. समाजाच्या निरनिराळ्या घटक भागांचे कार्य एक दुसऱ्याशी कसे निगडित आहे, या अर्थाने त्यांचे परस्परांशी “कार्यात्मक” संबंध कसे आहेत याबद्दल त्यांना आस्था असते. या दृष्टिकोनातून पाहिले असता, व्यक्तीव्यक्तींमधील, गटागटांतील किंवा थराथरांतील कोणत्याही प्रकारचा संघर्ष ही विघटनकारी घटना असून संघर्ष सौम्य करण्यासाठी, त्याचे प्रमाण कमी करण्यासाठी, किंवा तो नाहीसा करण्यासाठी लक्ष देण्याची व योग्य सामाजिक कृती करण्याची आवश्यकता असते. स्थैर्य व सुव्यवस्था या स्वाभाविक व नित्य स्वरूपाच्या, तर अस्थैर्य व अव्यवस्था या विचलनात्मक, च्युतीच्या स्वरूपाच्या म्हणून अपायकारक घटना असतात, आणि समाजव्यवस्था योग्य रीतीने कार्य करीत नसल्याच्या त्या लक्षण असतात, असे ही विचारसरणी गृहीत धरते. वॉर्नर व पार्सन्स, आणि त्यांच्या सैद्धांतिक व अभ्यासपद्धतीविषयक भूमिकेचे अनुसरण करणारे इतर, यांची अशी समतोलवादी विचारसरणी आहे असे मानले जाते, मग ते बरोबर असो की चूक.

रॉबर्ट लिंड, सी. राइट मिल्स, लेविस कोसर, व राल्फ दारेनडार्फ इत्यादी समाजशास्त्रज्ञ संघर्षवादी विचारसरणीचे पुरस्कर्ते मानले गेलेले आहेत. समाज ही एक आर्थिक, राजकीय, शैक्षणिक इत्यादी व्यवस्थांशी बांधलेली आवळ्याभोपळ्यांची मोट असते आणि आवळाभोपळ्यांमध्ये असते तेवढेच सख्य त्यांच्यामध्ये असते, म्हणजेच त्यांच्यात सामरस्याचा अभावच अधिक असतो, असे हे समाजशास्त्रज्ञ मानतात. स्थैर्य, कार्यात्मक आंतरसंबंध व एकात्मता यांवर संतुलनवादी देतात तसा भर संघर्षवादी देत नाहीत. श्रेष्ठींना उपभोगावयास मिळणाऱ्या विशेषाधिकारांची अभिव्यक्ती म्हणून मालमत्ता, सत्ता व प्रतिष्ठा यांच्या विषम वाटपाकडे पाहिले जाते. श्रेष्ठींना मिळणाऱ्या या विशेषाधिकारांमुळे इतरांना समृद्धजीवनापासून वंचित रहावे लागते, सुख प्राप्त करून घेणे अवघड बनते. सामाजिक थर वा विषमता ही समाजातील नित्य संघर्षाचे मूळ व मुख्य कारण आहे असे हा दृष्टिकोन मानतो. ह्या दृष्टिकोनानुसार संघर्ष हा समाजजीवनाचा अंगभूत आणि स्वाभाविक भाग आहे. कोणामध्ये आणि कोणत्या बाबींवरून संघर्ष होईल याचे भाकित पण करता येते.

समाजाच्या घटक-भागांची एकमेकांशी कशी जुळणी झालेली आहे किंवा ते परपरांचा परिपोष कसा करतात इतकाच प्रश्न केवळ संघर्षवादी विचारत नाहीत. सामाजिक संस्थांमधील संस्थांतर्गत ताणतणावांची कारणे शोधून काढण्याचा प्रयत्न करतात. असे ताणतणाव ही सामाजिक क्रियाप्रतिक्रियेची स्वाभाविक निर्मिती असते असे ते मानतात. समाजधारणेत व दैनंदिन व्यवहारांमध्ये सामाजिक विषमता वा सामाजिक थर कोणते विधायक कार्य पार पडतात याचा अभ्यास संतुलनवादी करतात. संघर्षवादी त्यांच्या विघातर कार्यांचा वा परिणामांचा विचार करतात. ह्या विषमता समाजात फुटीरपणा कसा निर्माण करतात, उत्पादक कार्यशक्ती कशी खच्ची करतात, आणि समाज व एकात्म समाजात आढळले असते, अनुभवास आले असते त्यापेक्षा अशा समाजात समाधान कमी कसे आढळते, या गोष्टींचा अभ्यास करण्याकडे त्यांचा कल असतो.

आधुनिक समाजशास्त्रात सामाजिक थरांच्या अभ्यासाला मध्यवर्ती स्थान प्राप्त झाले आहे. अनुभवाच्या पुढील दोन गोष्टींवरून आपणास असे म्हणता येते: (१) सामाजिक थरांविषयी, कमीअधिक प्रगल्भतेने, कमीअधिक व्याप्तीचे, कमीअधिक अर्थपूर्ण असे शेकडो संशोधनपर अभ्यास गेल्या तीस वर्षांत, आणि विशेषतः १९४५ पासून, समाजशास्त्रज्ञांनी केले आहेत; आणि (२) लोकसंख्येचा चढउतार, घटस्फोटाचे प्रमाण, कौटुंबिक जीवनशैली, या किंवा या प्रकारच्या सामाजिक घटना-घडामोडींचा जवळजवळ प्रत्येक अभ्यासात, माणसाजवळची साधनसंपत्ती आणि त्याचे सामाजिक-आर्थिक स्थान याचे ज्यातून सूचन होते अशा एक वा एकाहून अधिक घटकांचा, अभ्यासाधीन असलेल्या वागणुकीवर महत्त्वाचा प्रभाव पडला असण्याची शक्यता गृहीत धरलेली आपणास आढळून येते. पुष्कळदा हा प्रभाव बराच असण्याची शक्यता गृहीत धरली जाते. किंबहुना, बहुतेक सर्व समाजशास्त्रीय संशोधनात सामाजिक-आर्थिक घटकांच्या प्रभावांचे विश्लेषण आज ‘आवश्यक’ गणले जाते. शिवाय वय, लिंग, शहरातील निवास, वंश व धर्म अशा घटकांच्या “वर्गीय” घटकांशी असलेल्या सहसंबंधाचे विश्लेषण करणे, आणि पहिल्या प्रकारचे घटक आपला प्रभाव स्वायत्तपणे न पाडता वर्गीय घटकांच्या माध्यमाद्वारा तर पाडत नाहीत ना याचा शोध घेणे ही आता प्रमाणपद्धत झाली आहे. उदाहरणार्थ, कॅथॉलिक व प्रोटेस्टंट पंथीयांच्या सामाजिक वागणुकीच्या तऱ्हांमधील फरकांविषयीच्या कोणत्याही अभ्यासात, जे फरक वरकरणी सांप्रदायिक भेदांपोटी पडल्यासारखे वाटतात ते वस्तुतः अधिक शिक्षण वा संपत्ती यासारख्या थरांशी निगडित असलेल्या भेदांपोटी निर्माण झालेले आहेत की काय याचे विश्लेषण समाविष्ट असेल असे जवळपास खात्रीपूर्वक म्हणता येते.

सारांश, सामाजिक विषमतेची मूळ कारणे, प्रकार व परिणाम यांचा अभ्यास हा समाजशास्त्रज्ञांचा प्रमुख संशोधनविषय बनला आहे. जोपर्यंत विषमता कायम टिकून आहेत आणि ज्या निरनिराळ्या थरांचा मिळून समाज बनलेला असतो त्या थरांच्या जीवनसंधी व जीवनपद्धतींवर त्या परिणाम घडवून आणीत आहेत तोपर्यंत त्यांच्याकडे विस्तृत प्रमाणावर लक्ष दिले जाईल यात शंका नाही.

२. पाच मूलभूत वैशिष्ट्ये

सामाजिक विषमता या शब्दांऐवजी सामाजिक थर या शब्दप्रयोगाचा वापर आज रूढ झाला असाला तरी, व्यावहारिकदृष्ट्या हे समानार्थी शब्द आहेत. सामाजिक थरांची व्याख्या विविध प्रकारे केली गेली आहे. सत्ता, मालमत्ता, सामाजिक मूल्यमापन, आणि/वा मानसिक समाधान याबाबतीत असमान असलेल्या श्रेणींमध्ये कोणत्याही सामाजिक गटाची अगर समाजाची रचना याला आपण सामाजिक स्तरीकरण किंवा थरांमध्ये झालेली समाजाची विभागणी असे मूलतः म्हणतो.

स्वतःची साध्ये हस्तगत करण्याचे बळ म्हणजे सत्ता. त्यासाठी प्रसंगी विरोध मोडून काढावा लागेल हे अभिप्रेत आहे. वस्तू व सेवा यांच्यावरील अधिकार अशी मालमत्तेची व्याख्या करता येईल. विशिष्ट दर्जा किंवा स्थान यांची इतर स्थानांशी वा दर्जाशी तुलना मूल्यमापनात अभिप्रेत आहे. ते स्थान इतर स्थानांच्या तुलनेत कमी वा अधिक सन्मानाचे, कमी वा अधिक लोकप्रिय, कमी वा अधिक पसंत करण्याजोगे अशा आशयाचा निवाडा मूल्यमापनात अभिप्रेत असतो. मालमत्ता, सत्ता किंवा मूल्यमापन यांपैकी कोणत्याच कोटीत वर्गीकरण करण्यात न आलेल्या सुखाच्या वा तृप्तीच्या सर्व स्त्रोतांचा समावेश मानसिक समाधानात होतो.

उदाहरणार्थ, उत्पन्नाचे वर्गीकरण मालमत्ता या सदरात केले जाऊ शकते. उत्पन्नाच्या आधारावर व्यक्तीला विविध प्रकारच्या इच्छित वस्तू व सेवा यांवर अधिकार सांगता येतो आणि यालाच सत्ता म्हणतात. एखाद्याने संपादन केलेल्या संपत्तीमुळे (उदाहरणार्थ, घर किंवा मोटार घेतल्यामुळे) त्याला प्रतिष्ठा वा सन्मान मिळतो, अगर त्याच्यापेक्षा कमी उत्पन्नवाल्याच्या पेक्षा त्याचा दर्जा अधिक वरचा आहे असे समजले जाते, आणि हे सामाजिक मूल्यामापन झाले. घरमालक वा मोटारमालक यांचे सुख वा आत्मगौरव एखाद्या निष्कांचनाच्या तुलनेत अधिक असू शकेल, आणि ही दोन्ही मानसिक समाधानात मोडतात.

सत्ता, मालमत्ता, मूल्यमापन व मानसिक समाधान या संज्ञा भौतिक वस्तू निर्देशित करीत नाहीत, तर अशा वस्तूंच्या अमूर्त अशा पैलूंशी वा घटकांशी त्या निगडित असतात असे दिसून येईल. दोन वेगवेगळ्या जमातीतील/ समाजातील दोन व्यक्तींजवळ अगदी सारख्याच मोटारी आहेत अशी कल्पना करा. त्या दोन व्यक्तींना त्यांच्या जमातीत/समाजात (मोटारीच्या मालकीचा परिणाम म्हणून) प्राप्त होणारे वजन व त्यांचे समाजाकडून होणारे मूल्यांकन वेगवेगळे असेल. वजन आणि मूल्यांकन या दोन बाबतीत फरक पडत असल्यामुळे सुख, आत्मगौरव आणि अहंकाराची वृद्धी या बाबतीतही फरक पडेल. म्हणजेच मोटार ही तीच एक भौतिक वस्तू पण तिच्यापासून होणारे याप्रकारचे लाभ हे त्या त्या समाजातील इतर वैशिष्ट्यांमुळे ठरतात आणि म्हणून त्यांच्यात फरक पडतो.

ह्या विविध “लाभदायी वस्तूं”चे वाटप कसे होते याचा व्यक्तींवर व समाजावर फार मोठा परिणाम होतो ही गोष्ट स्पष्ट आहे. कारण, जीवनातील सर्व लाभदायक वस्तूंचा त्यात अंतर्भाव होईल, आणि यांमध्ये अर्थातच सर्वात दुर्मिळ व वांछित वस्तूही आल्या, हे व्याख्येनुसारच ठरलेले आहे. म्हणूनच सर्वच समाजांमध्ये सत्ता, मालमत्ता, सामाजिक सन्मान वा प्रतिष्ठा, आणि मानसिक समाधान यांची वाटणी करण्यासंबंधी नियम आढळून येतात. पुष्कळदा ते अलिखित असतात. सत्ता व मालमत्ता यांच्या वाटपाविषयीच्या नियमांशी तुलना करता उर्वरित दोन बाबींच्या वाटपाविषयीचे नियम मात्र पुष्कळदा, बरेच अधिक अनौपचारिक आणि लवचिक असतात. त्यांच्यात एकसारखेपणा कमी असतो.

या वांछित लाभदायक वस्तूंचे वाटप पुढीलप्रमाणे होते. सर्व प्रौढ व्यक्ती समाजात वेगवेगळी, कोणती ना कोणती स्थाने भूषवीत असतात. या वेगवेगळ्या स्थानांना किंवा दर्जांना अशा वांछित लाभदायक वस्तूंचा एकेक कोटा नेमून दिलेला असतो, आणि ती ती स्थाने भूषविणाऱ्या व्यक्तींना स्थानपरत्वे तो प्राप्त होतो. आधुनिक औद्योगिक समाजात व्यवसायपरत्वे व्यक्तीचे स्थान ठरते. उदाहरणार्थ, माणूस डॉक्टर, कारखान्याचा मॅनेजर, किंवा कुशल कामगार असतो. व्यवसायांच्या वेगवेगळ्या स्थानमाहात्म्यानुसार वेतन, मजुरी, फी यांचे एक रूढ मान प्रचलित असते आणि त्या त्या स्थानी पोचणाऱ्या व्यक्तीस ते स्थानपरत्वे प्राप्त होते. भिन्न भिन्न स्थानपरत्वे प्राप्त होणारी सत्ता, मालमत्ता व प्रतिष्ठा यांचे मान भिन्न भिन्न असते. ज्या स्थानांच्या वाट्याला या गोष्टी समान प्रमाणात येतात त्या स्थानांचे वेगळाले गट करता येतात. असे गट एका उतरंडीत रचता येतात. म्हणजेच, सत्ता, मालमत्ता व प्रतिष्ठा यांच्या मानानुसार थर पाडता येतात, आणि प्रत्येक थर इतर थरांपासून वेगळा करता येतो.

एकेका थराच्या वाट्यास येणारा सत्ता, मालमत्ता, प्रतिष्ठा व मानसिक समाधान या गोष्टींचा हिस्सा वैशिष्ट्यपूर्ण असतो. या हिश्शांनुसार थरांची लावलेली उच्चनीच श्रेणी, थरांच्या उतरंडीसारखी केलेली थरांची रचना असे समाजाचे रूप आपणास आढळून येते. सामाजिक थरांनी बनलेल्या समाजाचे हे सर्वसाधारण चित्र आहे आणि थोड्याफार अंशाने, प्रत्येक समाजात सामाजिक थरांची अशी उतरंड असते. “सामाजिक” हा शब्द महत्त्वाचा आहे. कारण थर हे समाजाने केलेल्या व्याख्येनुसार निश्चित झालेल्या “समाज आरेखित” स्थानांचे मिळून बनलेले असतात आणि या स्थानांना समाजाने ठरवून दिल्याप्रमाणे “समाज निर्धारित” सत्ता, मालमत्ता व प्रतिष्ठा यांचा हिस्सा मिळतो.

सामाजिक थरांच्या रचनेची पुढील काही महत्त्वाची वैशिष्ट्ये आज सांगितली जातात:

१. अशी रचना सामाजिक असते म्हणजेच तिचा एक आकृतिबंध असतो.

२. ती पुरातन आहे ; म्हणजे आजवरच्या सर्व समाजांमध्ये ती अस्तित्वात असल्याचे आढळते.

३. ती सार्वत्रिक आढळते.

४. ती अनेकविध रूपांमध्ये आढळते.

५. मानवी जीवनातील सर्वात महत्त्वाच्या, सर्वात अधिक वांछित असलेल्या आणि पुष्कळदा सर्वात अधिक कमतरता असलेल्या अशा महत्त्वाच्या गोष्टींचे विषम वाडप करणारी ती रचना असते. या अर्थाने तिचे परिणाम भरीव व गंभीर होतात.

या पाच वैशिष्ट्यांपैकी प्रत्येक वैशिष्ट्याचा आता आपण अधिक सविस्तर परामर्श घेऊ या.

थरांचा रचना ही सामाजिक पातळीवर घडते

व्याख्यांच्या सामाजिकतेचे महत्त्व

थरांची घडण सामजिक असते याचा पहिला अर्थ असा की, येथे आपण जीवशास्त्रीय कारणांमुळे उत्पन्न होणाऱ्या भेदांचा विचार करीत नसतो. शक्ती, बुद्धी, लिंग व वय याबाबतीतली भिन्नता स्थानभेद व थरभेद करण्यासाठी वापरता येण्यासारखी असली तरी, काही स्थानांच्या वाट्याला इतरांपेक्षा अधिक सत्ता, मालमत्ता व प्रतिष्ठा का येते याचे पुरेसे स्पष्टीकरण केवळ वरील बाबींवरून पडणारे फरक देऊ शकत नाहीत. जोपर्यंत माणसांच्या श्रद्धा, वृत्ती व मुल्ये यांच्यात अंतर्भूत केली गेल्यामुळे जीवशात्रीय गुणवैशिष्ट्यांची सामाजिकदृष्ट्या दखल घेतली जात नाही आणि त्यांना समाजाकडून महत्त्व दिले जात नाही तोवर सामाजिक श्रेष्ठ-कनिष्ठतेच्या आकृतिबंधाच्या संदर्भात ती अर्थपूर्ण ठरत नाहीत. म्हणूनच खानदानी कुळातील वृद्ध, शारीरिकदृष्ट्या कमकुवत पण परिणतप्रज्ञ व्यक्ती सामान्य कुळातील तरुण, शक्तिमान योद्ध्याइतकीच टोळीचा नायक होण्याची शक्यता असते. किंवा एखाद्या मोठ्या कारखान्याचा व्यवस्थापक घ्या. आपल्या शारीरिक बळाच्या जोरावर, कुस्त्यांच्या फडात प्रतिस्पर्ध्यांचा पराभव करून तो व्यवस्थापकाची जागा मिळवीत नाही. तर समाजाने योग्य म्हणून निर्धारित केलेल्या प्रकारचे शिक्षण, प्रशिक्षण, कसब, व्यक्तिमत्त्व, चारित्र्य इत्यादी गुणांनी युक्त असल्याच्या जोरावर हे प्रभुत्वाचे पद ती व्यक्ती संपादते, अशा रीतीने, मालमत्ता व सत्ता यांचा अधिक मोठा हिस्सा मिळविण्यास “सर्वात योग्य” व “सर्वात लायक” कोण आहे हे निखळ जीवशास्त्रीय गुणवैशिष्ट्यांवरून क्वचितच ठरते; ती नेहमीच एक गुंतागुंतीची सामाजिक व सांस्कृतिक बाब असते.

मानदंड व त्यांच्या पाठीशी असलेल्या दंडप्रमाण्याचे महत्त्व

थरांच्या रचनेची “सामाजिकता” असेही निर्देशित करते की कोणत्याही समाजात लाभांचे वाटप काही “मानदंडा” नुसार अगर शिष्टमान्य नियमांनुसार होते. स्वतःला योग्य वाटणारे नियम पाळायला लावण्याची पुरेशी सत्ता ज्यांच्यापाशी आहे त्यांचेच हितसंबंध मुख्यतः त्या त्या वेळच्या मानदंडांमध्ये प्रतिबिंबित होण्याची शक्यता असते. बहुतेक सर्व समाजांमध्ये बहुतांश व्यक्ती असे नियम ‌स्वीकारताना आढळतात. अगदी खालच्या थरातल्या आणि जीवनातील लभ्यांश अगदी थोडा वाट्यास आलेल्या व्यक्तीदेखील या नियमांची बांधिलकी स्वीकारतात. प्रस्थापित नियमांचा स्वीकार करण्याची, चाकोरीतून चालण्याची वृत्ती सर्वसामान्य असल्याकारणाने इतिहासात जैसे थे वादी कालखंडांच्या तुलनेत क्रांतिकारी असंतोषांचे कालखंड तुलनेने फार कमी आढळतात. मानदंड एकदा प्रस्थापित झाले आणि त्यांची अंमलबजावणी करवून घेण्यासाठी आवश्यक ते दंडप्रामाण्य राज्यकर्त्यांच्या हाती असल्याची लोकांची पक्की समजूत झाली की मानदंडांना दृढता व सामर्थ्य प्राप्त होते. लोकसंख्येतील सर्वात वंचित व अवमानित घटकही शिष्टमान्य जीवनसरणींचा मनोमन स्वीकार करतात या गोष्टीत मानदंडाच्या दृढतेची व सामर्थ्याची साक्ष पटते.

प्रत्येक पिढीचे सामाजीकरण करण्याची आवश्यकता

सामाजिक मानदंड एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीपर्यंत ज्या रीतीने पोहोचविले जातात त्याच्याशी थररचनेच्या सामाजिकतेचा संबंध पोहोचतो. गुलामगिरीची वा सत्ता गाजविण्याची वा अन्य कोणत्याही प्रकारची मनःप्रवृत्ती आनुवंशिक वारशाने वा जीवशास्त्रीय प्रक्रियेने माणसांना प्राप्त होते असे सिद्ध करणारा कोणताही पुरावा नाही. उलट, प्रत्येक मुलाला त्याच्या समाजाचे नियम शिकवावे लागतात, असेच सर्व उपलब्ध पुराव्यावरून दिसून येते. प्रौढ माणसे नियमांची चाकोरी स्वीकारतात व आज्ञाधारकपणे त्यांचे पालन करतात कारण एकतर त्यांना धार्मिक किंवा दैवी शिक्षेची भीती वाटते, किंवा चालले आहे ते योग्यच आहे असा त्यांचा भोळा विश्वास असतो, किंवा व्यवस्था काही निराळी असू शकते अशी कल्पना करण्यासच ती असमर्थ असतात. मुलेही हे नियम पाळण्यास शिकतात कारण, अंशतः पालकांचे विचार योग्य आहेत यावर श्रद्धा ठेवणे त्यांना बंधनकारक असते, त्यांना शिक्षेची भीती वाटते अगर बक्षिसाची अपेक्षा असते, किंवा त्यांना पर्यायी व्यवस्था माहीत नसतात व कल्पिता येत नाहीत. थोडक्यात सांगावयाचे म्हणजे, नियम सातत्याने टिकून राहण्यासाठी एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे त्यांचे सामाजिक संक्रमण होणे आवश्यक असते. प्रत्येक मुलाच्या जन्माबरोबर समाजाची नव्याने पुनर्निर्मिती करावी लागते. मानदंड वा नियम प्रौढांकडुन मुलांकडे ज्या तऱ्हांनी संक्रमित केले जातात त्या तऱ्हांना समाजशास्त्रीय परिभाषेत सामाजीकरणाची प्रक्रिया असे म्हणतात. या प्रक्रियेतून सामाजिक मानदंडांना (वा अन्य कोणत्याही सामाजिक गोष्टींना) जे आयुष्य लाभेल तितकेच. या प्रक्रियेच्या अभावी ते स्वतंत्रपणे, स्वतःच्या ताकदीवर टिकू शकत नाहीत.

सामाजिक मांडण्यांची अंगभूत अस्थिरता

सामाजीकरणाच्या प्रक्रियेमुळे व तिच्या पाठीशी असलेल्या दंडप्रामाण्यामुळे मानदंडाना स्थैर्य व सातत्य प्राप्त होत असले तरी, दुसऱ्या बाजूने ते अस्थिर असतात आणि खंडितही होतात. सामाजीकरणाची प्रक्रिया आणि मानदंडामागचा दंड कधीच पूर्णत्वाने कार्यान्वित होत नाहीत, हे त्याचे अंशतः कारण होय. कुटुंबागणिक आणि पिढीगणिक त्यांची परिणामकारकता बदलत असते. सामाजिक थराची प्रत्येक रचना सतत बदलत असते याची जी अनेक कारणे आहेत त्यापैकी हेही एक कारण आहे.

विविध सामाजिक थरांमध्ये जननप्रमाण वेगवेगळे आढळते आणि थरांच्या रचनांच्या अंगभूत अस्थिरतेचा हादेखील एक स्त्रोत आहे. परंपरेने निर्धारित केलेली अधिकारपदे भरण्यासाठी पुरेशा संख्येने लायक मुलेमुली राज्यकर्त्या वर्गातील सदस्यांना उत्पन्न करता आली नाहीत तर श्रेष्ठी वर्गांच्या बाहेरील थरांमधून काही मुलामुलींची त्या स्थानांसाठी भरती करण्याचा प्रसंग येतो. समाज वाढत असतो व विस्तार पावत असतो अशा वेळी पुरेशा संख्येने लायक बदली व्यक्तींच्या निर्मितीची समस्या विशेषतः तीव्र बनते.

थरांच्या रचनेचा इतर सामाजिक संस्थांशी संबंध

थरांची रचना समाजाच्या इतर अंगाशी नेहमीच संबंधित असते या अर्थानेही थरांची घडण व रचना “सामाजिक” असते. “संस्था-संघटनांचे परस्परावलंबन” किंवा “संस्था-संघटनांचे परस्पर आंतर संबंध” अशा शब्दांनी आपण या संबंधाचे वर्णन करतो. राजकारण, नातीगोती, विवाह, कुटुंब, अर्थकारण, शिक्षण, धर्म इत्यादी संस्था थरांच्या घडणीवर व रचनेवर परिणाम करतात आणि त्या रचनेचाही या संस्थांवर परिणाम होतो.

सामाजिक थरांचा संबंध राजकारणाशी कसा असतो याचे एक उदाहरण देता येईल. सत्ता वारशाने चालत येते, म्हणजे, ज्या योगे श्रेष्ठींची मुले समाजाने निर्धारित केलेल्या योग्य वेळी आपल्या पालकांची जागा घेतात, ही रीत हे असे एक उदाहरण आहे.

कोणता माल उत्पादन करण्यात येईल, कोणत्या सेवांचा पुरवठा केला जाईल, वेतन किंवा मजुरी किती दिली जाईल, आणि कामासंबंधीचे नियम कसे राहतील याबाबतीतले निर्णय कोण घेतात हे पाहिले तर सामाजिक थररचनेचा अर्थकारणाशी असलेला संबंध स्पष्ट होईल. या निर्णयाची अंमलबजावणी करण्यास आवश्यक असलेल्या भांडवलावर ज्यांची पकड आहे ते हे निर्णय कोठे कोठे घेतात. अमेरिका हे अशा समाजाचे उदाहरण आहे. हे निर्णय करण्याचा अधिकार राज्यसत्तेचा असतो आणि काही ठिकाणी राज्यसत्तेवर ज्यांची पकड असते ते हे निर्णय घेतात. सोविएत रशिया हे अशा समाजाचे उदाहरण होय. काही ठिकाणी भांडवलदार व सत्ताधारी मिळून हे निर्णय घेतात. अशा दुव्यांच्या साहाय्याने अर्थव्यवस्थेचा ढाचा व कार्ये थरव्यवस्थेशी निकटपणे एकत्र गुंफिली जातात.

थरांच्या रचनेला लावलेल्या “सामाजिक” या विशेषणाचे पाच गर्भितार्थ आपण पाहिले: (१) त्या त्या समाजात वेगवेगळ्या गोष्टींना चिकटविलेले अर्थ, समाजाने निर्धारित केलेल्या कसोट्या आणि पुरस्कारिलेले आदर्श या अनुसार त्या त्या समाजातल्या थरव्यवस्थेचा तोंडवळा ठरतो. (२) सामाजिक थरांच्या रचनेचे वळण घडविण्यात आणि स्थैर्य टिकविण्यात समाजनिर्धारित मानदंड व त्यांच्या पाठची समाजाची दंडशक्ती यांना महत्त्वाचे स्थान असते. (३) हे मानदंड प्रत्येक पिढीला नव्याने शिकवावे लागतात. (४) सामाजिक थरांची कोणतीही रचना, निदान काही अंशाने तरी, अस्थिर असण्याचा संभव असतो; कारण सर्वांच्या बाबतीत सामाजीकरण एकसारखे कधीच होत नाही. अस्थिरता निर्माण करणारे इतरही काही घटक असतात. उदाहरणार्थ, निरनिराळ्या थरांमधील जननप्रमाण असमान असते. (५) सामाजिक थरांची रचना समाजातील इतर रचनांशी, व्यवस्थांशी, संस्थांशी घनिष्ठपणे संबंधित असते. उदाहरणार्थ, राजकारण, कुटुंबव्यवस्था, अर्थव्यवस्था, शिक्षण, इत्यादी. ती त्यांच्यावर आघात करते व तिच्यावर त्यांचा आघात होतो.

सामाजिक थरांची प्राचीनता

मानवाच्या अगदी प्रारंभकाळातील वैशिष्ट्यपूर्ण भटक्या टोळ्यांमध्येही सामाजिक थर अस्तित्वात असल्याचे ऐतिहासिक कागदपत्रांवरून व प्राचीन अवशेषांवरून आढळून येते. त्या आदिम अवस्थेत शारीरिक बळाच्या जोडीला वय व लिंग या थरांच्या घडणीतील महत्त्वाच्या कसोट्या असाव्यात. क्रमवारी लावीत असताना “स्त्रिया व मुले शेवटी” हा बहुधा त्या काळातील नियम असावा.

कागदोपत्रींचे लिखित ऐतिहासिक पुरावे काही हजार वर्षापूर्वीपासूनचे उपलब्ध आहेत. त्यांच्या आधारे प्राचीन बॅबिलोनियन, पर्शियन, हिंब्रू, किंवा ग्रीक, कोणत्याही समाजाबद्दल विचार केला तरी, खानदानी कुळाचा वारसा सांगता येणे ही गोष्ट फार महत्त्वाची होती. त्या समाजात गरीब-श्रीमंत, बलवान-निर्बल, स्वतंत्र-गुलाम असे भेद होते; आणि निदान वरच्या थरातील लोकांची तरी, अशी श्रेणिप्रधान रचना नैसर्गिक व्यवस्थेचा भाग असल्याबद्दल खात्री होती असे दिसते.

त्याचप्रमाणे, त्यानंतरच्या अधिक विपुल कागदपत्रे उपलब्ध असलेल्या काळाकडे, म्हणजे सुमारे २,००० वर्षांपूर्वीच्या काळाकडे आपण वळलो तरी हेच चित्र दिसते. उच्चनीच श्रेणी या समाजजीवनाचे स्वाभाविक व अपरिहार्य अंग होत, असा समज सर्वदूर पसरलेला आढळतो. चीन, भारत, आफ्रिका खंड तसेच युरोप व अमेरिका येथेही हीच परिस्थिती होती. तसेच, प्राचीन अमेरिकन “रेड इंडियन” टोळीप्रधान लोकांच्या राज्यांमध्ये “कुलीन” व “सामान्य” असे भेद होते; भौतिक सुखे देणाऱ्या गोष्टींची मूठभरांजवळ रेलचेल होती तर बहुतेकजणांना त्यांच्यापासून बव्हंशी वंचित रहावे लागत होते. जे थोडे लोक बलवान व श्रीमंत होते आणि जे जन्मानेच श्रेष्ठ मानले जात होते त्यांना गरीब व निर्बल लोक मान देत, त्यांच्या आज्ञा पाळीत आणि त्यांची सेवा करीत.

लोकसंख्येतील काही निवडक भागांना मालमत्ता, सत्ता व प्रतिष्ठा प्रमाणापेक्षा अधिक उपभोगावयास मिळावी अशा प्रकारची व्यवस्था व पुनर्व्यवस्था हे मानवी इतिहासाचे नेहमीच वैशिष्ट्य राहिलेले आहे.

सामाजिक थरांची सार्वत्रिकता

वस्तू व सेवा यांच्या वाटपाबद्दलच्या प्रस्थापित पद्धतीविरुद्ध आज संपूर्ण जगभर तीव्र असंतोष दृष्टोत्पत्तीस येत आहे. आजच्या व्यवस्था विषम आहेत याचा हा बोलका पुरावाच आहे. एका पातळीवर, आहे-रे राष्ट्रे आणि नाही-रे राष्ट्रे अशी जगातील राष्ट्रांची विषम अशा थरांमध्ये विश्वव्यापी रचना झाल्याचे आढळून येत आहे. प्रत्येक राष्ट्रांतर्गतही अशीच विभागणी आढळून येते आणि त्यात तथाकथित समाजवादी राष्ट्रांचाही समावेश आहे.

ज्याच्या परंपरा आजही मुख्यतः मौखिक आहेत, आणि लेखन, विज्ञान व संशोधन यांवर आधारलेल्या संस्कृतीच्या तंत्रविद्यात्मक गुणवैशिष्ट्यांचा ज्यांना अद्यापिही केवळ ओझरताच स्पर्श झालेला आहे, अशा आदिम समाजांतही सामाजिक थर अस्तित्वात आहेत. उदाहरणार्थ, आफ्रिकेतील बुशमेन. ते शिकार करतात, रानावनातून खाद्य गोळा करतात, पन्नास-शंभर जणांच्या टोळ्या करून राहतात, प्रत्येक टोळी स्वायत्त व स्वयंशासित असते. तरीही, त्यांच्यातही, अगदी प्राथमिक स्वरूपाची का होईना, श्रेणी अस्तित्वात आहे. मात्र, सर्वसाधारण अर्थाने थर अस्तित्वात नाहीत. त्यांच्यात-स्त्री-पुरुष, प्रौढ-बाल यांच्यात समाजनिर्धारित असमानता आहे. वय व लिंग यांवर मुख्यतः आधारलेली थरांची रचना इतर कसोट्यांवर आकारलेल्या थरांच्या रचनेपासून वेगळी करणे महत्त्वाचे असले तरी, समाजनिर्धारित व समाजदंडित अशा सत्ता, मालमत्ता व प्रतिष्ठाविषयक विषमतांची सार्वत्रिकता लक्षात घेणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.

सामाजिक थरांच्या रचनेची विविध रूपे आणि कमीअधिक प्रमाण

विषमतांसंबंधी व ज्या स्वरूपात त्या आविष्कृत होतात त्यांसंबंधी आपण पूर्वी निर्देश केला आहे. त्यांच्या कमीअधिक प्रमाणासंबंधी सांगावयाचे तर, सर्व स्थानांना सत्ता, मालमत्ता व प्रतिष्ठा समान प्रमाणात वाटून दिली जावी या टोकापासून ते प्रत्येक स्थानाला ती भिन्न प्रमाणात मिळावी या दुसऱ्या टोकापर्यंत सैद्धांतिकदृष्ट्या, अनेकविध प्रमाणात, विषमता वा तिचा अभाव आढळू शकेल. या दोन टोकांपैकी कोणतेही एक टोक गाठलेला समाज प्रत्यक्षात कधीच अस्तित्वात आलेला नाही. तरी परंतु, ५००० पेक्षा अधिक जाती-पोटजाती असलेला पारंपरिक भारतीय समाज प्रत्येक स्थानाला भिन्न प्रमाणात लाभदायी वस्तू मिळाव्यात या टोकाजवळ आणि इस्त्राएलमधील सामुदायिक शेतीधिष्ठित किबुत्झ समाज संपूर्ण समतेच्या दुसऱ्या टोकाजवळ असल्याचे दिसते.

प्राचीन व अर्वाचीन काळातील समाजांमध्ये विषम वाटपावरून किती थर पडतील याबाबतीत जशी विविधता आढळते तशी थररचनांची विविध रूपेही आढळतात.

थरांची मांडणी वेगवेगळ्या पद्धतीने केली जाऊ शकते; थरांमधील भेद कमीअधीक तीव्रतेने असू शकतात. एका थरांमधून दुसऱ्या थरांमध्ये जाण्याच्या संधी कमीअधिक प्रमाणात असू शकतात; आणि थरांना संघ म्हणून कमीअधिक प्रमाणात मान्यता असू शकते. हे जे फरक संभवतात त्यांना अनुरूप असा संकल्पनात्मक पेहराव चढविण्याच्या दृष्टीने वर्ग, जाती, वर्ण, ‘एस्टेट्‌स’ या संज्ञा उपयुक्त ठरतात.

परंतु वर्ग, जाती, एस्टेट्‌स या फार सर्वसाधारण स्वरूपाच्या संज्ञा आहेत. जगातील सर्व थररचनांची वर्गवारी त्यांच्या उपयोगाने करता येत असली तरी, आज जगात अस्तित्वात असलेल्या वर्ग व जातिव्यवस्थांच्या बदलत्या आकृतिबंधांची समाधानकारकपणे दखल घेण्यासाठी, त्यांच्यात आपापसात असलेले फरक नेकमे स्पष्ट करण्यासाठी आपल्याला आणखी दुसऱ्या अनेक संज्ञांची गरज लागते. उदाहरणार्थ, अमेरिकेतील गोरे व निग्रो यांच्यातील संबंधांमध्ये जातपातीची काही वैशिष्ट्ये आढळत असली तरी, त्या संबंधांमध्ये काही “वर्गीय” घटकही समाविष्ट आहेत. आधुनिक भारताबद्दलही अशीच परिस्थिती आहे. जातीय व वर्गीय प्रकारांचे संमिश्रण येथे आढळते. सोविएत युनियन व पूर्व यूरोपीय देशांमध्ये आढळणाऱ्या थरांच्या रचनांची, किंवा लॅटिन अमेरिकन देशांमधील सामाजिक थरांच्या व गटांच्या गुंतागुंतीच्या मांडणीची वैशिष्ट्ये योग्य रीतीने वर्णन करण्यासाठी आणखी निराळ्या संज्ञांचा आधार घ्यावा लागेल. लॅटिन अमेरिकन देशांमध्ये एकाचवेळी आदिवासी जीवनप्रणाली, शेती प्रधान जीवनप्रणाली, व आधुनिक औद्योगिक जीवनप्रणाली मांडीस मांडी लावून नांदताना आढळतात, त्यांचे संमिश्रण आढळते, आणि थर वेगळे करण्याच्या पारंपरिक व आधुनिक दोन्ही नियमांचा तेथे संगम आढळून येतो.

थररचनेचे दूरगामी परिणाम

सत्ता, मालमत्ता, प्रतिष्ठा व मानसिक समाधान यांच्या विषम वाटपांतून जे दूरगामी परिणाम घडून येतात त्यांचे दोन सर्वसाधारण गटांमध्ये वर्गीकरण करता येते : (१) जीवनसंधी आणि (२) जीवनशैली.

बालमृत्यूचे प्रमाण आणि त्याचा भार, आयुर्मान, शारीरिक व मानसिक आजार, निपुत्रिकपणा, वैवाहिक जीवनातील संघर्ष, फारकत व घटस्फोट आदि गोष्टी आपणास जीवन-संधी या शब्दप्रयोगाने अभिप्रेत आहेत.

आपण ज्या प्रकारच्या घरात व परिसरात राहतो, आपण जे छंद जोपासतो, ज्या संस्कृतिनिर्मित वस्तूंचा उपभोग घेऊ शकतो, मुलांचे व पालकांचे जे संबंध असतात, ज्या प्रकारच्या पुस्तकांच्या, नियतकालिकांच्या व दुरचित्रवाणी कार्यक्रमांच्या प्रभावाखाली आपण येतो, अशा सर्वांचा जीवनशैलीत समावेश होतो.

वेगवेगळ्या थरांना वेगवेगळ्या प्रमाणात अनुभवण्याची संधी मिळते अशी ही सुखदुःखे आहेत या दृष्टिकोनातून आपण वरील सर्व बाबींकडे पाहू शकतो. या अर्थाने जीवनशैली हा जीवन-संधींचाच पोटभाग आहे असे आपणास म्हणता येते. परंतु आपण वर वर्णन केलेले सामाजिक जीवनाचे प्रकार व घाट आधी नमूद केलेल्या बालमृत्यू, अपमृत्यू, मानसिक व शारीरिक आजार, व घटस्फोटाचे प्रमाण अशा घडामोडींपासून अलग करणे यथार्थ वाटते. माणसाच्या जीवनात त्याला प्राप्त होणाऱ्या संधी त्या व्यक्तीच्या इच्छे-अनिच्छेवर अवलंबून नसतात. त्या त्याच्या परिस्थितीचा भाग म्हणून, परिणाम म्हणून त्याच्या वाट्याला येत असतात. या अर्थाने त्या अनिश्चित व व्यक्ति निरपेक्ष असतात.

सारांश

थरांच्या रचनेची पाच वैशिष्ट्ये स्पष्ट करण्यात आली. तिचे प्रामुख्याने सामाजिक स्वरूप, तिचे प्राचीनत्व, तिची सार्वत्रिकता, तिची विविधता व दूरगामी परिणामकारकता ह्या पाच वैशिष्ट्यांच्या आधारे व इतरही कारणांकरिता सामाजिक थरांच्या घडणीच्या व रचनेच्या अभ्यासाच्या महत्त्वाचे समर्थन करता येते. कारण जर सर्वकाळी व सर्वत्र सामाजिक थर-व्यवस्था अस्तित्वात असते, जर तो अत्यंत परिणामकारक असून इतर मुख्य संस्था/संघटनांशी तिचे निकटचे संबंध असतात, तर आपण तिचा शोध घेतलाच पाहीजे; निरनिराळ्या अभ्यासकांनी तिच्या आकलनासाठी स्वीकारलेल्या भिन्न दृष्टिकोनांचा आपण अभ्यास केला पाहिजे; तिचा सुसंगत शास्त्रीय अन्वयार्थ लावण्यासाठी आवश्यक त्या संकल्पना व संज्ञा आपल्याला माहीत असल्या पाहिजेत; तिच्या अभ्यासासाठी सर्वोत्कृष्ट पद्धतींचा आपण उपयोग केला पाहिजे; कोणत्या परिस्थितीत ती बदलते आणि कोणत्या दिशेने किती प्रमाणात बदलते हे आपल्याला समजले पाहिजे; तिच्या उत्पत्तीची व मानवी इतिहासातील तिच्या सातत्याची आपल्याला सयुक्तिक कारणे विशद करता आली पाहिजेत; आणि भविष्यकालीन समाजाच्या आराखड्यात तिचे स्थान व कार्य काय असेल हा प्रश्न आपण आपल्याला विचारला पाहिजे. पुढील प्रकरणांमधून या सर्व अंगांचा आपण विचार करणार आहोत.

३. विलगीकरणाच्या व क्रमवारीच्या प्रक्रिया

श्रेणिव्यवस्था प्राचीन, सार्वत्रिक व त्यांच्या मूलभूत वैशिष्ट्यांच्या बाबतीत समान असतील तर त्यांना अस्तित्वात आणणाऱ्या, त्यांची जडणघडण करणाऱ्या व टिकविणाऱ्या काही समान सामाजिक प्रक्रियाही असल्या पाहिजेत. अशा पुढील चार प्रक्रिया दाखवून देता येतात: (१) विलगीकरण (२) क्रमवारी, (३) मूल्यमापन, व (४) बक्षिशी.

स्थानांचे विलगीकरण

स्थानांच्या विलगीकरणाच्या प्रकियेद्वारा बाप, आई, शिक्षक व (कामास ठेवणारा) मालक अशी सामाजिक स्थाने एकमेकांपासून वेगळी केली जातात, त्यांच्यातील फरक व्याख्येच्या आधारे सुस्पष्ट केला जातो, प्रत्येक स्थानाला एक वैशिष्ट्यपूर्ण भूमिका नेमून दिली जाते. प्रत्येक स्थान विशिष्ट भूमिकेत हक्क व जबाबदाऱ्या यांचा वैशिष्टपूर्ण संच अंतर्भूत असतो. कोणताही समाज एका पिढीपेक्षा जास्त काळ टिकून रहावयाचा असेल तर ही प्रक्रिया अनिवार्य आवश्यक आहे, कारण सातत्यासाठी अनेक मूलभूत कार्ये समाधानकारकरीतीने पार पाडावी लागतात, आणि म्हणून ती खात्रीने पुरी होतील यासाठी व अशा रीतीने त्यांची जबाबदारी कोणावर तरी सोपवावी लागते. प्रजोत्पत्ती, मुलांचे संगोपन व सामाजीकरण ही अशा कार्यांपैकीच होत. ही तीन कार्ये अलग अलग सामाजिक घटकांकडे सोपविता येतील; किंवा त्यातील प्रत्येक अनेक सामाजिक घटकांकडे सोपविता येईल; किंवा सर्व एकाच घटकाकडे सोपविता येतील. ही कार्ये पार पाडण्याच्या अशा नाना संमिश्र तऱ्हा सुचविता येण्यासारख्या आहेत. परंतु मुद्‌द्याची गोष्ट अशी की, ही कार्ये कोणाकडे तरी सोपविलीच पाहिजेत, जेणेकरून कार्याची जबाबदारी कोणावर आहे हे सर्वांना माहीत असेल. (१) या कार्यांची जेव्हा सुस्पष्ट आखणी केलेली असते, (२) कोणाचा अधिकार किती, अधिकाराने श्रेष्ठ-कनिष्ठ कोण, तसेच भूमिका पार पाडण्याची जबाबदारी कोणाची याचे चित्र सुस्पष्ट असते, (३) त्या त्या स्थानावर कार्य करणाऱ्यांच्या भरतीसाठी व प्रशिक्षणासाठी कार्यक्षम यंत्रणा अस्तित्वात असते, आणि (४) ही कार्ये मनापासून पार पाडण्याची प्रेरणा व्यक्तींना मिळण्याच्या दृष्टीने, तसेच किमान कार्यक्षमतेने ती पार पाडण्याविषयी बेपर्वा राहण्यापासून वा च्युत होणापासून परावृत्त करण्याच्या दृष्टीने पुरे पडेल असे बळ त्यांच्या पाठीशी असते (बक्षिशी देऊ करणे वा शिक्षा करणे हे या ‘बळा’ मध्ये समाविष्ट आहे), तेव्हा स्थानांचे विलगीकरण अत्यंत परिणामकारक रीतीने कार्यान्वित होते.

स्थानांच्या विलगीकरणाच्या प्रक्रियेमधून अधिकृत स्वरूपात जर निरनिराळ्या व्यक्तींवर जबाबदारी सोपविण्यात आली नाही तर सर्वात महत्त्वाची सामाजिक कार्ये पार पाडली जाणार नाहीत; निदान योग्य व परिणामकारक मानलेल्या रीतीने ती पार पाडली जाणार नाहीत. भूमिका सोप्या नसतात आणि माणसांच्या हातून भूमिका आपसूक, कळसुत्री बाहुल्यांप्रमाणे पार पडत नाहीत. उलट, भूमिका गुंतागुंतीच्या असतात आणि त्या योग्य रीतीने पार पाडल्या जायच्या असतील तर त्यांचे शिक्षण द्यावे लागते, ते घ्यावे लागते; भूमिका वठविण्यासाठी लोकांना प्रवृत्त करावे लागते, आणि अखेरीस त्यांच्या पाठीशी दंडसत्तात्मक बळ उभे करावे लागते. म्हणूनच, रीतिभातींचा, संकेतांचा अभाव असेल तर स्त्री-पुरुष मनःपूत व स्वैर स्वरूपाचे लैंगिक संबंध ठेवतील असे आपण बिनदिक्कतपणे गृहीत धरू शकतो. पण अशा संकेतांच्या अभावी ते सातत्यपूर्ण टिकावू संबंध ठेवतील, नवजात अर्भकांचे पालनपोषण करतील, त्यांना परिपक्वता येईपर्यंत त्यांच्यासाठी खस्ता खातील, झीज सोसतील असे आपण खात्रीपूर्वक म्हणू शकत नाही.

संकेतांचा अभाव असला तरी, स्त्री-पुरुष कोणत्या तरी पद्धतीची कुटुंबव्यवस्था व मुलांचे संगोपन करण्याची रीत विकसित करतील अशी आपल्याला फार तर खात्री बाळगता येईल. पण नियम, रीतसर कार्यपद्धती, आणि प्रशिक्षण यांच्या अभावी वांछित पद्धत अनुसरली जाईलच असा विश्वास आपण बाळगू शकत नाही. जगात निरनिराळे समाज ज्या विविध रीतींनी कौटुंबिक कार्ये पार पाडतात त्यावरून हा मुद्दा स्पष्ट होतो. यातली प्रत्येक पद्धतही अनेक शक्य पर्यायांमधून त्या त्या मानवी समूहाने केलेली ‘नैसर्गिक’ निवड असते. अनेक पर्यायांमधून एक विशिष्ट पद्धत रुजविण्याचा मुद्दाम प्रयत्न झाला नाही तर प्रत्येक समजात एकाचवेळी निरनिराळ्या प्रकारच्या कुटुंबपद्धतींची खिचडी आढळून येईल असे म्हणावयास हरकत नाही.

स्थानांची क्रमवारी

भूमिकांच्या आधारे एकदा स्थानांचे विलगीकरण झाले, की त्यांची तुलना करणे शक्य होते. स्थानांची क्रमवारी लावणे ही एक खास प्रकारची तुलना आहे. स्थानांची क्रमवारी तीन नियमांच्या आधारे करता येते:

(१) वैयक्तिक गुणवैशिष्ट्ये : भूमिका परिणामकारकरीत्या पार पाडण्यासाठी, ती वठविणाऱ्याच्या ठिकाणी आवश्यक मानल्या गेलेल्या बुद्धिमत्ता, सौंदर्य किंवा सामर्थ्य या स्वरूपाच्या वैयक्तिक गुणवैशिष्ट्यांच्या आधारे स्थानांची क्रमवारी लावता येते.

(२) प्रशिक्षित क्षमता व कौशल्ये : एखादी भूमिका वाट्यास आलेल्याच्या ठिकाणी कार्यक्षमतेने भूमिका पार पाडण्यासाठी जी प्रशिक्षित क्षमता व कौशल्ये आवश्यक मानलेली असतात, त्यांच्या आधारे क्रमवारी लावता येते. अशा क्षमता व कौशल्यांची काही उदाहरणे अशी : हस्तकौशल्य, कायद्याचे ज्ञान, पांडित्य, इत्यादी.

(३) भूमिकेचे परिणाम : एखादी भूमिका पार पाडल्याने इतरांवर व समाजावर परिणाम होतो किंवा तिने इतरांचा लाभ होतो/नुकसान होते, त्यांच्या आधारे क्रमवारी लावता येते. उदाहरणार्थ, नट करमणूक करतात, न्यायाधीश न्याय राखतात, पोलिस शांतता व सुव्यवस्था ठेवतात, इत्यादी. या परिणामांना उद्देशून कधी कधी भूमिकांचा/स्थानांचा ‘सामाजिक कार्ये’ हा शब्दप्रयोग केला जातो.

त्या त्या स्थानांसाठी योग्य माणसांची निवड करणे सोपे जावे हा अशा क्रमवारीचा मुख्य हेतू असतो. कोणत्या भूमिकेसाठी कसब व बुद्धिमत्ता किती व कोणत्या पातळीची हवी, शिक्षण किती हवे, कोणत्या वैयक्तिक गुणवैशिष्ट्यांची गरज आहे हे स्पष्ट केल्यामुळे त्या त्या भूमिकेसाठी सुयोग्य माणसे हेरणे व त्यांना भुमिका नेमून देणे–उपलब्ध मनुष्यबळाचा बुद्धिनिष्ठ व नेटका वापर करणे–शक्य होते आणि माणसांचे अधिक कार्यक्षमतेने प्रशिक्षण करता येते.

कोणत्याही व्यक्तीच्या ठिकाणी विशिष्ट गुण वा कौशल्ये किती प्रमाणात आहेत, आणि ज्या कार्यांच्या पूर्ततेसाठी ती भूमिका आहे ती कार्ये त्या भूमिकेच्या द्वारे कितपत पुरी केली जातात याचे अचूक मोजमाप करणे तांत्रिकदृष्ट्या पुष्कळदा कठीण असते. तरीदेखील या प्रकारच्या निकषांवर स्थानांची क्रमवारी लावणे सैद्धांतिकदृष्ट्या शक्य आहे. मात्र ही क्रमवारी स्थूलमानानेच लावता येते. कमी-अधिक प्रमाणात, त्यापेक्षा वर-त्यापेक्षा खाली, अशा स्वरूपाच्या ढोबळ भाषेतच बोलावे लागते.

क्रमवारीत “अधिक चांगला” किंवा “अधिक वाईट” या स्वरूपाचा मूल्यांकनात्मक निवाडा अनुस्यूत नसतो. एक भूमिका दुसऱ्या भूमिकेपेक्षा अधिक कठीण असल्याचा निवाडा केला जाईल, किंवा एकेका भूमिकेत अधिक उच्च दर्जाचे हस्तकौशल्य आवश्यक असेल, किंवा एकेका भूमिकेपासून लोकांची अधिक करमणूक होईल, पण या प्रकारची क्रमवारी भूमिकांचे तौलनिक मूल्य ठरवीत नसते. असे मूल्यमापन समाज काय मूल्यवान मानतो यावर अवलंबून असते. वरिष्ठ कोर्टाच्या न्यायाधिशापेक्षा नट समाजाची अधिक करमणूक करीत असेल, पण ज्या समाजात करमणुकीपेक्षा न्याय अधिक महत्त्वाचा समजला जात असेल, त्या समाजात नटापेक्षा न्यायाधीशाच्या भूमिकेची किंमत जास्त करणारे मूल्यमापन केले जाईल. तेव्हा, विलगीकरणाप्रमाणेच क्रमवारीही मूल्यनिरपेक्ष असते व मूल्यमापनापेक्षा निराळी असते. तिची मांडणी ‘कमी’ किंवा ‘अधिक’ या परिभाषेत केली जाते, ‘अधिक चांगली/उच्च’ वा ‘अधिक वाईट/हीन’ या परिभाषेत तिची मांडणी केली जात नाही.

निरनिराळ्या समाजांमध्ये स्थानांची क्रमवारी व स्थानांचे मूल्यमापन यांच्यात सारख्याच प्रकारचा सहसंबंध आढळतो हे खरे. याचे कारण या वेगवेगळ्या समाजांची बैठक मूल्यप्रणालीच्या बाबतीत सारखी असते. उदाहरणार्थ, ज्या समाजांमध्ये खानदानी कुळात जन्माला येण्यास महत्त्व दिले जाते त्या सर्व समाजांमध्ये व्यक्तीच्या कुळात आढळून येणाऱ्या खानदानीपणाच्या प्रमाणावरून त्याचे श्रेष्ठ वा कनिष्ठ या स्वरूपाचे मूल्यमापन होते. पण या ठिकाणी ज्या दोन टप्प्यांमध्ये ही गोष्ट घडते ते दोन टप्पे लक्षात घेतले पाहिजेत. खानदानीच्या प्रमाणावरून क्रमवारी लावणे ही पहिली पायरी असून, खानदानीपणाच्या प्रमाणाला काय किंमत द्यायची याबद्दलचा निवाडा ही दुसरी पायरी आहे. १८व्या शतकातील अमेरिकन स्वातंत्र्ययुद्ध व फ्रेंच राज्यक्रांती किंवा २०व्या शतकातील रशियन राज्यक्रांती या लोकाधिष्ठित लोकशाही क्रांत्यांच्या काळात, उच्च घराण्यातील जन्माचा पुरावा कधी कधी बहिष्कार, हद्दपारी व मृत्यूचे कारण ठरत असे यावरून खानदानीपणाच्या प्रमाणाला स्वयंसिद्ध मूल्य नाही ही गोष्ट स्पष्ट दिसून येते.

क्रमवारीची प्रक्रिया दुहेरी वेचक आहे. प्रत्येक समाजात विलग केलेल्या स्थानांची जी एकंदर संख्या असते, त्यापैकी फक्त काहींचीच निवड तौलनिक क्रमवारीसाठी केली जाते, ही पहिली गोष्ट. ज्या निरनिराळ्या निकषांच्या आधारे स्थानांची क्रमवारी लावली जाऊ शकते त्यापैकी प्रत्यक्षात फक्त काहींचाच उपयोग क्रमवारी लावताना केला जातो. उदाहरणार्थ, अमेरिकेत व्यावसायिक स्थानांची क्रमवारी लावण्याकडे आज जितके लक्ष दिले जाते व जितकी आस्था दाखविली जाते तितकी कौटुंबिक पार्श्वभूमीच्या (‘कुलशीला’च्या) अगर धार्मिक संबंधाच्या कसोट्यांवरून क्रमवारी लावण्याबद्दल दाखविली जात नाही. कौटुंबिक विश्वातील भूमिकांच्या तुलनेने आर्थिक विश्वातील भूमिकांना कितीतरी अधिक महत्त्व दिले जाते हे यावरून स्पष्ट होते. याच्या अगदी विरोधी स्थिती आदिवासी समाजांमधून आढळते. कौटुंबिक गोतावळ्याच्या संदर्भातल्या भूमिका कितीतरी अधिक महत्त्वाच्या मानल्या जातात, तर आर्थिक जीवनातील भूमिका उपेक्षिल्या जातात.

कोणत्या भूमिकांवर भर दिला पाहिजे हे ठरविण्याची सत्ता ज्यांच्या हाती असते, ते ज्या भूमिकांना महत्त्व दिले पाहिजे असे मानतात, त्या भूमिकांना सर्वांत जास्त उठाव मिळतो असे याबाबतीत आपण म्हणू शकतो. मार्क्स व एंगल्स यांच्या प्रतिपादनापेक्षा हे प्रतिपादन निराळे आहे. आर्थिक सत्ता हीच अंतिम निर्णायक सत्ता असते किंवा अंतिमतः सर्व काही आर्थिक हितसंबंधांवरून ठरते अशा अर्थाचे हे प्रतिपादन नाही. या अधिक व्यापक दृष्टिकोनामुळे, उदाहरणार्थ, मध्ययुगीन युरोपमध्ये समाजजीवनाच्या केंद्रस्थानी धर्माची प्रतिष्ठापना करण्यात व धर्माचे ते स्थान टिकविण्यात चर्च ही धर्मसंघटना जबाबदार होती असे म्हणत असतानाही, तसे करण्यामागे प्राधान्येकरून आर्थिक हितसंबंध होते, असा युक्तिवाद करण्याची गरज रहात नाही. एकेका समाजात समाजजीवनाच्या एकेका अंगाला प्राधान्य दिलेले असते. समाज कशाला प्राधान्य देतो यामध्ये त्या समाजाच्या प्रभुत्वपदी असलेल्या सत्ताधारी गटाचे हितसंबंध प्रतिबिंबित झालेले असतात, असा युक्तिवाद आम्ही करीत आहोत. काही वेळा अशा सत्ताधारी गटाची आर्थिक बैठक आणि आर्थिक हितसंबंध सापेक्षतः गौण महत्त्वाचे असू शकतात.

प्रत्येक समाजात कोणत्यातरी अंगाला प्राधान्य असते, ही समाजसंघटनेच्या संदर्भातली एक अमान्य न करता येण्यासारखी वस्तुस्थिती आहे. कोणत्या अंगाला प्राधान्य आहे याचा स्थानांच्या विलगीकरणाशी आणि क्रमवारीशी महत्त्वपूर्ण संबंध असतो. गौण अंगे व त्या अंगांशी निगडित सामाजिक संस्था, आणि प्रधान अंग व त्याच्याशी निगडित सामाजिक संस्था यांची तुलना केली असता, ज्या सामाजिक संस्थांना प्राधान्य असते त्यांच्याशी निगडित स्थानविलगीकरण पुढील पाच बाबतींत वैशिष्ट्यपूर्ण आढळते :

(१) विलगीकरणाची क्रिया अधिक गुंतागुंतीची असते. सापेक्षतः अधिक सूक्ष्मतेने स्थानभेद केल्यामुळे बहुधा स्धानांची संख्या अधिक असते आणि त्यांच्यात विविधताही अधिक असते.

(२) भूमिका अधिक काटेकोरपणे नेमून दिलेल्या असतात.

(३) प्रत्येक भूमिका कशी पार पाडली जायला हवी त्याविषयी जी अपेक्षा असते ती अधिक काटेकोर असते.

(४) भूमिका समाधानकारकरीत्या पार पाडली आहे की नाही हे मोजण्याच्या स्थूल का होईना पण मान्य पद्धती असतात.

(५) अपेक्षित कामगिरी पार पाडल्यास मिळणारी बक्षिशी आणि पार पाडण्यात अपयश आल्यास मिळणारी शिक्षा यांची स्पष्टता अधिक नेमकेपणाने केलेली असते, सर्वांना त्याचा एकच अर्थ लागत असतो, आणि सर्वांच्या बाबातीत बक्षिशी वा शिक्षा सारखेपणाने लागू केली जाते. कामगिरी अपेक्षेला उतरल्यानंतर मिळणारी बक्षिशी घसघशीत असते तर च्युतीबद्दल वा अपयशाबद्दल मिळणारी शिक्षा कडक असते.

उदाहरणार्थ, व्यवसाय आणि कुटुंब या दोन क्षेत्रांची आधुनिक औद्योगिक समाजाच्या संदर्भात तुलना करा. व्यवसायाच्या क्षेत्रातील भूमिका अधिक गुंतागुंतीच्या असतात, कामगिरीबाबतची अपेक्षा अधिक नेमकेपणाने मांडलेली असते; त्या अपेक्षेच्या मानाने कामगिरी ढिलाईची होऊन चालत नाही; कामगिरीच्या मापनावर अधिक भर असतो; आणि बक्षिसी वा शिक्षा या रूपाने दखल घेणारी, नियंत्रण ठेवणारी दंडशक्ती अधिक काटेकोर आणि सर्वांच्या बाबतीत व्यक्तिनिरपेक्षपणे सारखी वागणूक देणारी असते. आणि म्हणून, शैक्षणिक पात्रता, बुद्धी व कौशल्य यांची आवश्यकता, कामगिरीतला कष्टसाध्यपणा, अशा प्रकारच्या अनेक विषयांवर नोकऱ्या–चाकऱ्यांची तौलनिक क्रमवारी लावण्यास महत्त्व आहे या गोष्टीवर पुष्कळ भर दिला जातो असे आढळून येते. याच्या उलट कौटुंबिक क्षेत्रातील सर्व भूमिका सारख्याच महत्त्वाच्या व पार पाडण्यास सारख्याच अवघड असल्याचे मानण्यात येते; त्यांच्यासाठी भिन्न प्रकारची पण सारख्याच दर्जाची बुद्धिमत्ता व कौशल्य लागते असे समजले जाते. माता व पिता यांना आपापल्या भूमिका पार पाडण्यास लागणाऱ्या भिन्न कौशल्यांमध्ये श्रेष्ठ-कनिष्ठ अशी क्रमवारी लावता येईल असे मानले जात नाही. किंबहुना, अशा प्रकारची तुलना अवैध व विध्वंसक समजली जाते. व्यवसाय क्षेत्रात मात्र तुलना आवश्यक मानली जाते.

काही वेचक कसोट्यांवर जास्त भर का दिला जातो याचा खुलासा उत्पादनप्रक्रियेचे सूत्रचालन करणाऱ्या संघटक मूल्यांच्या आधारे करून घ्यावा लागतो. औद्योगिक समाजांमध्ये कार्यक्षमता, उत्पादकता व नफा यांच्यावर भर असतो. साहजिकच व्यक्तींची त्यांच्यावर सोपविलेल्या कामाशी बरोबर जुळणी करण्यावर आणि कामांमध्ये प्रमाणितता आणि साचेबंदपणा आणण्यावर भर दिला जातो. व्यक्तिविशिष्ट फरकांची प्रयोजकता शक्यतोवर असंबद्ध व बाद ठरविण्याचा स्पष्ट प्रयत्न असतो. शैक्षणिक पात्रता, कौशल्य व बुद्धिमत्ता हे व्यक्तिनिरपेक्ष निकष कामांची सीमारेषा ठरविण्यासाठी आणि त्यांची आपापसात तुलना करण्यासाठी सर्वाधिक महत्त्वाचे ठरतात. औद्योगिक समाजाची संघटक मूल्ये बदलली तर, उदाहरणार्थ हे शक्य आहे की, श्रमिकाला/कर्मचाऱ्याला “कृतार्थतेचा अनुभव देण्याची कामाची क्षमता” या गोष्टीवर भर दिला जाईल, आणि त्या परिस्थितीत नोकऱ्याचाकऱ्यांची क्रमवारी लावण्याच्या कसोट्या मूलतः वेगळ्या असतील.

४. मूल्यमापनाची प्रक्रिया

सामाजिक थरांच्या घडणीशी संबंधित तिसरी प्रक्रिया मूल्यमापनाची होय. मूल्यांच्या किंवा योग्यतेच्या मापनपट्टीवर निरनिराळ्या स्थानांना निरनिराळ्या जागा ठरवून देण्याचे कार्य मूल्यमापनात केले जाते. श्रेष्ठपासून कनिष्ठपर्यंत, उत्कृष्टपासून निकृष्टपर्यंत, उच्च सन्मानापासून साधारण मानापर्यंत, उच्च समाजमान्यतेपासून किमान समाजमान्यतेपर्यंत स्थानांची क्रमवारी लावणारी मापनपट्टी असेही तिचे वर्णन करता येईल. मूल्यमापनात अंतर्भूत असलेल्या निवाड्यांचे प्रमुख प्रकार यावरून सूचित होतात. मूल्यमापनाला समानार्थी असा दुसरा शब्द ‘घृणाजनक भेदभाव’ असा आहे. ‘तिरस्कार, लोकांची अप्रीती, किंवा मत्सरग्रस्त नावड’ उत्पन्न होईल अशा रीतीने भेदभाव करणे असा त्याचा अर्थ आहे.

मूल्यमापन आणि वर्तणूक

स्थानांच्या तौलनिक योग्यतेबद्दलचे किंवा मूल्याबद्दलचे निर्णय आणि या मूल्यमापनाच्या परिणामी घडून येणाऱ्या कृती यांच्यामध्ये फरक केला पाहिजे. अशा कृती हा मूल्यमापनाचा व्यावहारिक आशय होय. मूल्यमापन ही एक प्रकारची प्रतीकात्मक लघुलिपी आहे. अ ही व्यक्ती ब ला क पेक्षा श्रेष्ठ वा अधिक योग्य मानते याचाच अर्थ ती ब शी अशी अशी वागेल असा असतो: ती करीत असलेल्या मूल्यमापनातच या कृती गर्भित असतात. अशा परिस्थितीत अ ब ला अधिक मान देईल; किंवा ब बरोबर संबंध ठेवणे अधिक पसंत करील; किंवा क सारखे होण्यापेक्षा ब चे अनुकरण करणे तिला आवडेल; किंवा ती ब च्या मतांना व इच्छांना अधिक मान देईल; किंवा ब ने जर तिला स्वतःच्या बरोबरीचे मानले तर तिला त्यात अधिक सन्मान झाल्यासारखे वाटेल; किंवा स्वतःविषयी ब चे मत काय आहे याबद्दल तिला अधिक चिंता वाटेल, आणि, याच नाण्याची दुसरी बाजू म्हणजे, ब चे जर तिच्याबद्दल वाईट मत झाले, तर क चे स्वतः विषयी वाईट मत झाले असता तिला वाटले असते त्यापेक्षा तिला जास्त वाईट वाटेल. आणि क च्या मुलांपेक्षा ब च्या मुलांशी आपल्या मुलांचा घनिष्ट सहवास असावा व त्यांच्याबरोबर लग्नसंबंध जुळून यावेत यास ती अधिक चटकन संमती देईल व तसे घडून आल्यास अधिक आनंद पावेल.

मूल्यमापनाची दोन परिमाणे : प्रतिष्ठा व पसंती

प्रतिष्ठा: मूल्यमापनात्मक निवाड्यांचे वेगवेगळे प्रकार एकमेकांपासून अलग केले पाहिजेत. स्थानाबरोबर जोडली जाणारी प्रतिष्ठा प्रथम विचारात घेऊ. अमूक एक स्थान किती सन्मानित आहे त्याचा निर्देश त्या स्थानाला जी प्रतिष्ठा दिली जाते त्यातून होतो. प्रतिष्ठा देण्यात मर्यादशील व आदरपूर्वक वागणुकीचा समावेश असतो. ज्या ठिकाणी स्थानांची उतरंड पक्केपणी प्रस्थापित झालेली असते तेथे प्रतिष्ठेचा प्रभाव अगदी स्पष्टपणे अनुभवावयास मिळतो. उदाहरणार्थ, एक रोमन कॅथॉलिक ख्रिश्चन माणूस घ्या. आपल्या मोहल्ल्यातील पाद्र्यास ज्या आदराने व मानाने तो वागवितो त्यापेक्षा बिशप वा कार्डिनलला तो अधिक मान देईल आणि त्यांचा अधिक आदर करील. त्याचप्रमाणे, सैन्यातला जवान कर्नलपेक्षा जनरलला, आणि कॅप्टन किंवा मेजरपेक्षा कर्नलला अधिक मान मान देईल, त्यांच्यासमोर अधिक अदबीने वागेल. एखाद्या कंपनीतला कनिष्ठ अधिकारी खातेप्रमुखापेक्षा किंवा वर्क्स मॅनेजरपेक्षा जनरल मॅनेजरला आणि मॅनेजिंग डायरेक्टरला अधिर मानाने वा आदराने वागवील.

पंसती: तुलनेन एखाद गोष्ट अधिक पसंत करणे, एखाद्याला अग्रक्रम देणे हा मूल्यमापनात्मक (निवाड्याचा) दुसरा प्रकार होय. “मला त्याच्यासारखे व्हायला आवडेल”, “माझी मुले त्याच्या मुलांसारखी झाली तर मला आवडेल”,”तशा प्रकारच्या माणसाबरोबर मैत्री ठेवायला मला आवडेल” अशा प्रकारच्या विधानांनी ही पंसती दाखविली जाते. अशा प्रकरणी, पात्रतेसंबंधीचा निवाडा करीत असता स्वतःच्या दृष्टीने वास्तववादी संभाव्यता आणि सामाजिकदृष्ट्या त्यातून मिळणारे सुख यांचा विचार निवाड्याशी संयोग पावत असतो. शक्याशक्यतेचा विचार न करता केलेले स्वप्नरंजन म्हणजे लखपती वा पंतप्रधान वा नट वा क्रिकेटर होण्यासाठी दर्शविलेली पसंती- आणि आपण ज्यांना बरोबरीचे मानतो किंवा जे आपल्यापेक्षा थोडेसेच श्रेष्ठ आहेत असे आपण समजतो, अशांबरोबर साहचर्य वाढविण्याच्या, किंवा मैत्री करण्याच्या किंवा त्यांच्यासारखे होण्याच्या विषयीची आपली वास्तवनिष्ठ पसंती या दोन प्रकारांमध्ये फरक केलाच पाहिजे.

पंसती आणि प्रतिष्ठा या दोन अंगांनी केलेल्या एखाद्या स्थानाच्या मूल्यमापनांमध्ये अर्थपूर्ण फरक पडू शकतो. उत्तम शल्यविशारद बनण्यासाठी शरीररचनेसंबंधी सखोल ज्ञानाची आवश्यकता लागते आणि उच्च दर्जाचे कौशल्य लागते म्हणून एखादी व्यक्ती शल्यविशारदाच्या व्यवसायास उच्च प्रतिष्ठा देईल; पण त्याच वेळी इतक्या कसोशीच्या कौशल्याची गरज नसणाऱ्या व्यवसायाविषयी आपली वैयक्तिक पसंती अत्यंत ठामपणे व्यक्त करील, हे शक्य आहे. ज्या कसोटीच्या आधारे व्यक्ती विवक्षित स्थान उच्च प्रतिष्ठेचे मानते, त्या कसोटीला ती व्यक्ती स्वतः उतरत असेल किंवा कसोटीला उतरणे आपल्या आवाक्यात आहे असे तिला वाटत असेल, तर त्या स्थानाच्या बाबतीत प्रतिष्ठा व पसंती या दोन्ही अंगांनी केलेले निवाडे जुळून येतील अशा शक्यता आहे. प्रतिष्ठा व पसंती यांचे संभाव्य संयोग पुढीलप्रमाणे आहेत:

प्रतिष्ठा

पसंती

१

उच्च

उच्च

२

उच्च

कनिष्ठ

३

कनिष्ठ

उच्च

४

कनिष्ठ

कनिष्ठ

उच्च व कनिष्ठ अशा दोन पातळ्यांवरच मूल्यमापन जेव्हा केले जाते तेव्हाच्या एकंदर शक्यता वर दिल्या आहेत. प्रतिष्ठा व पसंती यासंबंधी केवळ दोन नव्हे तर तीन किंवा तीनपेक्षा जास्त पातळ्यांवर मूल्यमापन करावयाचे ठरवून तत्त्वतः शक्य असलेल्या संयोगांची संख्या वाढविता येते.

मूल्यमापनाची व्याप्ती : भूमिकाविशिष्ट मूल्यमापन

प्रामुख्याने दोन वेगवेगळ्या गोष्टींना लक्ष्य करून मूल्यमापन केले जाते आणि त्यांच्यातला भेद ध्यानात घेणे महत्त्वाचे आहे. विशिष्ट स्थान आणि भूमिका यांना लक्ष्य करून केलेले मूल्यमापन आणि सर्वसाधारण सामाजिक दर्जास लक्ष्य करून केलेले मूल्यमापन. मूल्यमापनासाठी निवडलेल्या दोन लक्ष्यांच्या व्याप्तीमध्ये फरक आहे आणि त्यामुळे या दोन मूल्यमापनांमध्ये भेद करणे आवश्यक ठरते.

पहिल्या बाबतीत विवक्षित स्थान/भूमिका हे लक्ष्य असते, आणि म्हणून मूल्यमापन स्थानविशिष्ट वा भूमिकाविशिष्ट असते असे म्हणता येईल. स्थानांची प्रतवारी लावण्याच्या ज्या कसोट्या असतात त्याच मूल्यमापनाच्याही कसोट्या असतात. वैयक्तिक गुणसंपदा, प्रशिक्षणाद्वारा संपादिलेली कौशल्ये व क्षमता, आणि भूमिकेची साऱ्या समाजाच्या दृष्टीने असलेली कार्ये, त्या भूमिकेचा दूरगामी परिणाम, त्या भूमिकेच्या पूर्ततेने होणारी निष्पत्ती, यांचा विचार करून स्थानाचा क्रम ठरविला जातो आणि त्याच कसोट्या वापरून त्या भूमिकेचे/स्थानाचे मूल्यमापन केले जाते.

भूमिका विशिष्ट मूल्यमापनात, कौशल्य, शहाणपण, वा समाजसेवा यांपैकी एक किंवा अनेक कसोट्या त्या भूमिकेला ज्या प्रमाणात लागू पडत असतील त्यावरून तिचे मूल्य, तिची गुणवत्ता व तिची पात्रता ठरविली जाते. थोडक्यात म्हणजे, स्थानांविषयीच्या मूल्यविरहीत निवाड्याला त्या स्थानाचे तौलनिक मूल्य वा त्या स्थानाची योग्यता यावरून केलेल्या निवाड्याची जोड दिली जाते.

सर्वसाधारण मूल्यमापन व व्यक्तीचा एकंदर सामाजिक दर्जा ठरविणारे मूल्यमापन

व्यक्तीचा एकंदर सामाजिक दर्जा हे मूल्यमापनाचे दुसरे महत्त्वाचे लक्ष्य आहे. माणूस जी वेगवेगळी स्थाने भूषवीत असतो आणि त्याला त्याबद्दल मालमत्त, सत्ता व आत्मिक समाधान या स्वरूपांत बक्षिशी मिळत असते, त्या सर्वांच्या एक प्रकारच्या एकवट मूल्यमापनावर व्यक्तीची समाजातली एकंदर योग्यता वा किंमत जोखली जाते व त्या प्रकारच्या शिडीवर त्याचे स्थान त्याला दिले जाते; ही प्रक्रिया आम्हाला येथे अभिप्रेत आहे. एकंदर सामाजिक दर्जा ठरविण्याची एक नमुनेदार मूल्यमापन रीती विकसित करण्याचा कसून प्रयत्न समाजशास्त्रज्ञांनी अनेक वर्षे चालविलेला आहे. परंतु त्याला फारसे यश आलेले नाही. तरीदेखील हा प्रयत्न आपण सातत्याने चालूच ठेवतो, कारण आपल्याला माहीत असते, की समाजात रहात असताना आपण एकमेकांचा असा निवाडा करीत असतो आणि समाजामध्ये इतरांच्या सापेक्ष आपली मान्यता काय ते ठरवीत असतो. हा निवाडा केवळ व्यवसाय, प्राप्ती अगर शैक्षणिक सिद्धीच्या आधारावरच नव्हे तर या व इतर अनेक बाबी एकत्रितपणे विचारात घेऊन करीत असतो. त्यात लिंग, वय, कातडीचा रंग, धर्म, जन्मजात राष्ट्रीयत्व, विवाहित/अविवाहितपणा, कौटुंबिक पार्श्वभूमी इत्यादींचा समावेश असतो. या सगळ्यांचा एकवट विचार करून आपण त्या व्यक्तीचा सामाजिक दर्जा ठरवितो. आपण कोणते घटक विचारात घेतले, त्यापैकी प्रत्येकाला आपण किती वजन दिले, त्याच घटकांचा समावेश का केला व इतरांचा का केला नाही, आणि दिले तितके वजन आपण वेगवेगळ्या घटकांना का दिले याची आपल्याला स्पष्ट कल्पना नसते.

एकंदर सामाजिक दर्जा ठरविणाऱ्या मूल्यमापनात भिन्न भिन्न घटकांचा किती भाग असतो याबद्दल समाजशास्त्रीय संशोधनाला व सिद्धांताला पुष्कळच शोध करावयाचा आहे. त्याचबरोबर, वय, लिंग, किंवा वंश यांसारख्या चलघटकांकडे आपल्या व इतर समाजांमध्ये सर्वसाधारणपणे कोणत्या दृष्टीने पाहिले जाते याची आपल्याला पुरेशी माहिती आज आहे. त्यामुळे अत्यंत स्थूल स्वरूपाचे परंतु अर्थपूर्ण मोजमाज आपण आता करू शकतो. उदाहरणार्थ,अमेरिकन समाजात एखादी व्यक्ती निग्रो नसून गोरी असेल, स्त्री नसून पुरुष असेल, कॅथॉलिक किंवा ज्यू नसून प्रॉटेस्टंट असेल, अशिक्षित नसून सुशिक्षित असेल, गरीब नसून श्रीमंत असेल, श्रमजीवी नसून बुद्धिजीवी असेल, अप्रसिद्ध कुळात जन्मलेली नसून घरंदाज कुळात जन्माला आलेली असेल, वृद्ध नसून तरुण असेल, ग्रामवासी नसून शहरवाशी असेल, इतर कोणत्याही राष्ट्रिक गटाची सभासद असण्यापेक्षा अँग्लोसॅक्सन राष्ट्रिक गटात जन्मलेली असेल, जन्माने परकीय नसून स्वकीय (‘नेटिव्ह’) अमेरिकन असेल, बेकार नसून मिळवती असेल, घटस्फोटित असण्यापेक्षा विवाहित असेल, तर ती सामान्यतः अधिक चांगली, श्रेष्ठ आणि लायक गणली जाईल.

यापैकी प्रत्येक जोडीचा स्वतंत्रपणे विचार केला तर निवड करणे व पसंती दर्शविणे सोपे असते. पण एका वेळी एकाहून अधिक कसोट्यांचा आधार घेऊन आपण दर्जा ठरविण्याचा प्रयत्न करतो तेव्हा गुंतागुंत प्रचंड प्रमाणावर वाढते. या कसोट्यांना समाजातले निरनिराळे समूह एकच वजन व महत्त्व देतात असे नाही. त्यात पुष्कळ फरक पडतो. सर्वसाधारणपणे कोणत्याही गटाचा सदस्य आपल्या गटाच्या लक्षणीय वैशिष्ट्यांना, इतर सर्वजण देतात त्यापेक्षा अधिक गुण देतो. उदाहरणार्थ, गोरा माणूस ‘निग्रोपणा’ला हलके लेखतो आणि ‘गोरेपणा’ला उच्च प्रतिष्ठा देतो. याची पूर्ण जाणीव निग्रोंना असली तरी ते जाहीरपणे या कमी मूल्यमापनाशी कधीच सहमत होत नाहीत. स्वतःचे मूल्यमापन व इतरांनी केलेले आपले मूल्यमापन यातील हा फरक, वर मांडलेल्या बहुतेक सर्व कसोट्यांना लागू पडतो. एकंदर सामाजिक दर्जाची संकल्पनाच मुळात गुंतागुंतीची आणि त्याचे मापन आणखीच जटिल. मूल्यमापनाच्या विविध कसोट्या एकाच वेळी लावावयाच्या असतात, त्या कसोट्यांना दिले जाणारे वजन सारखे नसते, आणि मूल्यमापकांमध्ये या दोन्ही मुद्यांवरून कधीच एकमत होऊ शकत नसल्यामुळे ही गुंतागुंत निर्माण होते. व्यक्तीच्या एकंदर सामाजिक दर्जासंबंधीचा जो निवाडा होतो तोच त्याचे सामाजिक संबंध, त्याला जीवनात मिळावयाच्या संधी, त्याची जीवनसरणी निश्चित करीत असल्याने त्यांना निर्णायक महत्त्व आहे. म्हणून सामाजिक थरांच्या घडणीचा अभ्यास करणाऱ्या कोणाही संशोधकाला मूल्यमापनाच्या या पातळीकडे दुर्लक्ष करून चालत नाही.

सामाजिक पातळीवर केले जाणारे तिहेरी मूल्यमापन

सामाजिक व्यवहाराच्या पातळीवर आपण मूल्यमापनाची तीन अंगे वेगळी करतो. प्रथमतः प्रत्येक समाजात विशिष्ट स्थान किंवा भूमिका किमान शिष्टमान्यतेच्या रेषेच्या वर आहे की नाही हे ठरविणे आवश्यक असते. ही रेषा समाजात प्रचलित असलेल्या नीतीअनीतीच्या आणि वैध काय–अवैध काय याविषयीच्या कल्पनांच्या आधारे संकेताने ठरत असते. उदाहरणार्थ, एखाद्या ‌चोराचे वा गुन्हेगाराचे स्थान या किमान शिष्टमान्यतेच्या रेषेच्या खाली असते. या अंगाने सर्व स्थानांचे मूल्यमापन करावेच लागते. कारण समाज टिकवायचा असेल तर स्थाने वा भूमिका नीतीअनीतीच्या कसोटीला उतरतात की नाही याचा निवाडा करावाच लागतो. किमान शिष्टमान्यतेच्या या मूल्यमापनात स्थानांची व भूमिकांची तुलना समाविष्ट नसते. उलट नैतिकदृष्ट्या अमुक एक स्थान मान्यता देण्यायोग्य आहे की नाही ही कसोटी, लागू करण्यात येत असलेल्या इतर विविध मापन कसोट्यांपासून स्वतंत्र असते. अशा निवाड्याचे गंभीर परिणाम होत असले तरी ते बरेचसे नकारात्मक असतात. म्हणजे एखादी भूमिका अनैतिक किंवा बेकायदेशीर आहे असे मूल्यमापन झाल्यास परिणामी ती भूमिका वठविण्यावर खटला चालविला जाण्याची आणि त्याला शिक्षा होण्याची शक्यता असते. तर एखादी भूमिका वैध असून नैतिकतेच्या किमान कसोटीला उतरते असा निर्णय झाल्यास कोणतीही बक्षिशी मिळत नाही; फक्त तिचा समावेश इतर वैध स्थानांमध्ये व भूमिकांमध्ये केला जातो आणि इतर पातळ्यांवरून त्यांचे मूल्यमापन करण्यास त्या भूमिका उपलब्ध होतात.

स्थानांची वा भूमिकांची तुलना करून एक स्थान इतर स्थानांइतकेच शिष्टमान्य आहे की नाही, आणि दुसऱ्या स्थानांप्रमाणेच, किमान बक्षिशीला ते पात्र आहे की नाही हे ठरविणे हे सामाजिक व्यवहाराच्या पातळीवरून करावयाच्या मूल्यमापनाचे दुसरे अंग होय. राष्ट्रीय समाज, जात, जमात, कुटुंब यांसारख्या समाजजीवनाच्या ‘पार्श्वभूमी’ला असलेल्या सामाजिक संस्थांमध्ये माणसे ज्या भूमिका वठवीत असतात, जी स्थाने भूषवीत असतात त्यांचे मूल्यमापन येथे केले जाते. या मूल्यमापनाच्या संदर्भात विचारले जाणारे, अशा मूल्यमापनाला समर्पक असे प्रश्न पुढीलप्रमाणे असतात: तो चांगला बाप आहे का? जातीचा, जमातीचा वा राष्ट्राचा सभासद म्हणून राहण्यास तो योग्य आहे का? तो चांगला नागरिक आहे का? समूहाचा सभासद म्हणून तिच्या वाट्याला येणाऱ्या पायाभूत भूमिका इतर भूमिकांच्या तुलनेत व्यक्ती किती चांगल्या प्रकारे पार पाडते ते या मूल्यमापनाच्या वेळी विचारात घेतले जाते. जिवंत राहण्यासाठी लागणाऱ्या वस्तू व सुखसोयी यांच्या किमान हिश्शावर व्यक्ती आपला हक्क सांगू शकते की नाही ही गोष्ट या निवाड्यावर अवलंबून असते. या अंगाने केले जाणारे मूल्यमापन समाजाच्या सातत्यासाठी अनिवार्य असते असे आपण म्हणू शकतो.

अनेक संभाव्य कसोट्यांच्या आधारावर स्थानांची व भूमिकांची तुलना करणे हे तिसऱ्या अंगाने केले जाणारे मूल्यमापन होय. तिच्या आधारे दुर्मिळ वस्तू, सुखसोयी व सत्ता या स्वरूपातल्या बक्षिशीची विषम वाटणी केली जाते. मत्सराला जन्म देणाऱ्या या तुलनेच्या व तिच्या परिणामी होणाऱ्या बक्षिशीच्या विषम वाटणीच्या योगाने कोणत्याही समाजातील सामाजिक थरांची व्यवस्था निर्माण होते. सापेक्ष उत्कृष्टतेचे असे विषम मूल्यमापन आणि परिणामी देण्यात येणारी कमीअधिक बक्षिशी समाजाच्या अस्तित्वासाठी अनिवार्य नसतात.

सारांश, एहिल्या अंगाने केले जाणारे मूल्यमापन स्पर्धात्मक नसते. स्थाने वा भूमिका किमानपक्षी स्वीकारणीय आहेत की नाही एवढेच ती पाहते. हे मूल्यमापन नकारात्मक येते तेव्हा त्याचे परिणाम भोगावे लागतात. एरवी या मूल्यमापनाची कोणत्याच परिणामांमध्ये निष्पत्ती होत नाही. दुसऱ्या अंगाने केल्या जाणाऱ्या मूल्यमापनामध्ये तुलना अभिप्रेत आहे. पण जिवंत राहण्यास अत्यावश्यक तेवढ्या भरण-पोषणाचा हक्क बहाल करण्याच्या दृष्टीने स्थाने वा भूमिका स्वीकारणीय वा पात्र आहेत की नाहीत ते ठरविण्यापुरतेच हे मूल्यमापन असते. तिसऱ्या अंगाने केल्या जाणाऱ्या मूल्यमापनात मत्सरजनक भेदाभेद आणि विषम बक्षिशीचा अंतर्भाव होतो. जिवंत राहण्याच्या दृष्टीने अनिवार्य असणाऱ्या विषमतेच्यापेक्षा कितीतरी अधिक विषम प्रमाणात बक्षिशी देऊ करणारी ही तुलना असते.

वैयक्तिक पातळीवरून केले जाणारे तिहेरी मूल्यमापन

सर्वच समाजव्यवस्थांमध्ये आपले मूल्यमापन व्हावे म्हणून व्यक्तीदेखील तीन पातळ्यांवर इच्छुक असतात. सामाजिक पातळीवरून केल्या जाणाऱ्या तिहेरी मूल्यमापनाशी जुळणाऱ्या या तीन पातळ्या असतात. इतरांनी आपल्याला चांगले म्हणावे यासाठी व्यक्ती इच्छुक असतात व ही पहिली पातळी म्हणता येईल. सामाजिक मूल्यमापनाच्या पहिल्या पातळीला अनुसरून आपण असे म्हणू शकतो की, वैधपणा व नैतिकता यांच्या कसोट्यांवर निवाडा केला असता आपण स्वीकारार्ह मानले जावे यासाठी प्रत्येक व्यक्तीची धडपड चालू असते. शिष्टमान्य अशा धोपटमार्गावरून व्यक्तीने वाटचाल करावी असा समाजाचा आग्रह असतो. मुख्यत्वेकरून या आग्रहातून वरील प्रकारचे प्रशस्तीपत्र समाजाकडून मिळविण्याचे अनिवार्य दडपण व्यक्तीच्या मनावर निर्माण होते हे खरे; पण व्यक्तीची ही जी धडपड चालते तिला त्यापलीकडचा मूलभूत आधार आहे. मुलांच्या संगोपनाची ज्यांच्यावर जबाबदारी असते त्या प्रौढांनी, मूल जगण्यास लायक आहे असे मानले नाही आणि ते जिवंत रहावे म्हणून ज्या गोष्टी आवश्यक असतात त्या केल्या नाहीत तर कोणतेच मूल जिवंत राहणार नाही. जन्माला आल्यापासून प्रत्येक व्यक्ती आपले केवळ अस्तित्व टिकविण्यासाठी, तिच्याविषयी समाजातील ‘बलिष्ठ ज्येष्ठां’नी चांगला समज करून घेण्यावर आणि त्या मूल्यमापनापोटी त्याला जिवंत ठेवण्यावर अवलंबून असते. आपल्या वर्तणुकीला होणारी अनुकूल प्रतिक्रिया आणि अन्न, विश्रांती, त्रास व यातना यांपासून मुक्तता यासारख्या मूलभूत गरजांचे समाधान होणे या दोहोतील संबंध बालकाच्या लक्षात आल्याखेरीज रहात नाही. वैध-अवैध, नीति-अनीती यासंबंधीचे किमान मानदंड प्रत्येक सभासदाने पाळावेत म्हणून हरएक मानवी समाज आपल्या सभासदांवर दबाव आणीत असतो. इतरांने आपल्याविषयीचे अनुकूल मत व आपले जिवंत राहणे यांच्यातला आकलनात आलेला हा संबंध या दबावाला बळकटी व दृढता आणतो.

आपली तुलना ज्या इतरांबरोबर केली जाते त्या इतरांइतकेच आपल्याला चांगले व पात्र समजले जावे अशी माणसाची गरज किंवा इच्छा असते. अनुकूल मूल्यमापनासाठी चालणाऱ्या व्यक्तीच्या शोधाच्या दुसऱ्या पातळीत तिचा अंतर्भाव असतो. भावंडे, इतर मुले किंवा प्रसंगी आई अगर वडील यांच्या रूपाने प्रतिस्पर्ध्यांच्या अस्तित्वाची मुलाला जेव्हा ओळख होते तेव्हा या पातळीवरील मूल्यमापनाची आस त्याच्या ठिकाणी निर्माण होते. अशा रीतीने, स्पर्धेचा अंशा नसलेल्या मूल्यमापनाच्या पहिल्या पातळीवरून मूल या दुसऱ्या पातळीवर येते. इथे ते, इतरांचे लक्ष, त्यांच्याकडून होणारे लाड, आणि त्यांच्या कडून प्राप्त होणारे सुखसमाधान याबाबत त्याच्याशी स्पर्धा करीत असलेल्या इतरांच्या बरोबर तुलना करून आपली (तौलनिक) मान्यता किती ते पाहते. जिवंत राहण्यासाठी आवश्यक असलेल्या गोष्टी व सुखसोयी यापुरतीच या पातळीवरील बक्षिशी मर्यादित राहण्याकडे कल असतो.

व्यक्ती ज्या तिसऱ्या पातळीवर आपले मूल्यमापन चाहते त्या पातळीचे लक्ष्य मत्सरजनक भेदभाव हे असतात. सामाजिक पातळीवरून तिसऱ्या अंगाने केलेल्या मूल्यमापनाचे लक्ष्यही मत्सरजनक भेदभाव हे असते हे आपण वर पाहिले आहे. या पातळीवर उत्कृष्टतेच्या विविध कसोट्यांच्या आधारावर इतर अनेक व्यक्तींबरोबर स्पर्धा करून भेदभावात्मक मूल्यमापनाची चढती श्रेणी गाठण्याची ईर्ष्या व्यक्ती बाळगते. इतरांपेक्षा आपणास अधिक चांगल समजले जावे, आणि अशा उच्चतर मूल्यमापनाला जोडून येणाऱ्या विषम बक्षिशीचा लाभ आपल्या पदरात पडावा अशी इच्छा बाळगते. जिवंत राहण्यासाठी व्यक्तीला जे आवश्यक असते त्यापेक्षा पुष्कळ अधिक त्याच्या पदरात टाकणारी ही बक्षिशी असते.

सामाजिक मूल्यमापनाच्या पहिल्या दोन पातळ्यांप्रमाणेच व्यक्तिगत मूल्यमापनाच्या पहिल्या दोन पातळ्या सार्वत्रिक व सर्व समाजव्यवस्थांमध्ये आढळतात. स्पर्धात्मक मूल्यमापनाची तिसरी पातळी मात्र, मत्सरजनक भेदभाव करण्यावरील भर हा ज्या समाजाच्या आकृतिबंधाचा अंगभूत भाग असतो त्या समाजातच महत्त्वाची असते.

कोणत्या ना कोणत्या पातळीवर, आपल्याबद्दल इतरांचे चांगले मत असावे ही गरज व इच्छा हे सर्व मानवजातीचे मूलभूत वैशिष्ट्य आहे. इतरांचे आपल्याविषयी अनुकूल मत असावे या इच्छेचे रूपांतर होऊन आपले स्वतःचेही मत स्वतःसंबंधी गौरवपूर्ण असावे अशी इच्छा माणसाच्या मनात घर करू शकते-इतरांच्या मनाचे आरशातील प्रतिबिंब म्हणजे आत्म-प्रतिमा. दुसरे आपल्याबद्दल काय म्हणतात याबद्दल आपली जी धारणा असते त्यावर आपली आत्मप्रतिमा आधारलेली असते. सामाजिक प्राणी या नात्याने मुळातच आपली व्यक्तिमत्त्वे, इतरांच्या आपल्याविषयीच्या मतमतांतरांवरून आणि वृत्तींवरून आरेखली जात असतात. आपल्या व्यक्तिमत्त्वांच्या या रेखाकृतींची इतरांची मते हाच एकमेव स्त्रोत असतो. अर्थातच, आपल्या स्वतःच्या इच्छा व गरजांनुसार आपण ती चाळून घेतो, व अशा वेचक स्वरूपातच ती आपणास प्रतीत होतात. या अर्थाने, दुसऱ्यांनी गौरवपूर्ण मूल्यमापन करावे म्हणून चालणारी धडपड ही स्वतःला स्वतःचे मूल्यमापन गौरवपूर्णरीत्या करता यावे म्हणून चाललेली धडपड असते. उलटपक्षी, आपण स्वतः आपले गौरवपूर्ण मूल्यमापन करतो ते व्हाही इतरांनी तसे आपले मूल्यमापन करावे यासाठी चाललेल्या धडपडीच्याच नाण्याची ती दुसरी बाजू असते. आपल्याविषयी इतरांचे मत चांगले व्हावे यासाठीच्या शोधात माणसाच्या वर्तणुकीला वळण लावण्याचे सामर्थ्य असते. हे सामर्थ्य कोठून येते ? अशा मूल्यमापनाची एका पातळीवर माणसाला अपरिहार्य आवश्यकता असते ही एक सर्वमान्य गोष्ट आहे. या अपरिहार्य आवश्यकतेमधून हे सामर्थ्य येते. इतरांइतकेच आपण चांगले समजले जावे या मूलभूत गरजेचा आधार घेऊन इतरांपेक्षा आपण अधिक चांगले समजले जावे ही तितकीच प्रबळ गरज उत्पन्न करणे तुलनेने सोपे असते.

मूल्यमापनाचे काही परिणाम

व्यक्तीचे जे मूल्यमापन केले जाते त्याचे अत्यंत महत्त्वाचे परिणाम होतात. अशी मूल्यमापने सार्वजनिकरीत्या जेव्हा प्रतीकबद्ध होतात तेव्हा त्यांचे परिणाम अधिकच गंभीर होतात. समाज ज्या प्रमाणात किंमत करीत आहे असे व्यक्तीला वाटते त्या प्रमाणावर त्या व्यक्तीला समाजाचे सभासदत्व किती मोलाचे वाटेल ही गोष्ट अवलंबून असते. समाजात आपण स्वीकृत आहोत असे ज्यांना वाटते त्यांच्यात आणि समाजाने आपणास बहिष्कृत केले आहे असे ज्यांना वाटते त्यांच्यात आणि समाजाने आपणास बहिष्कृत केले आहे असे ज्यांना वाटते त्यांच्यात ठळक फरक आढळतो. व्यक्तीची समाजाशी एकात्मता असते याचा अर्थ समाजाचे मानदंड व आदर्श यांचा ती राजीखुषीने स्वीकार करते, त्यांचे पालन करते; शिवाय, समाजाच्या नित्याच्या व्यवहारांत काही प्रमाणात परिणामकारक सहभाग देते आणि म्हणून, समाज आपली योग्य, चांगली किंमत करतो असे व्यक्तीला वाटते तेव्हा त्या वाटण्याचे तिच्या वर्तनावर महत्त्वाचे परिणाम होऊ शकतात.

समाज ज्यांना जाहीरपणे हीन लेखतो, आणि आपल्या हीन मूल्यमापनाला प्रतीकबद्ध करतो, ते आपला बचाव कसा करतात, आपले हीनत्व कसे ‘सावरून’ घेतात, त्यासाठी कोणते प्रयत्न करतात ते पाहिले असता मूल्यमापनाचे काही इतर परिणाम आपण बघू शकतो. हीन लेखली गेलेली व्यक्ती उच्च मूल्यमापनासाठी धडपड करण्याचे महत्त्वच नाकारते तेव्हा तो एक संरक्षक पवित्रा असतो, आणि या समर्थनाच्या आड दडून ती व्यक्ती प्रयत्न करण्याचे, अभिक्रमशीलता दाखविण्याचे सोडून देते. हा संरक्षक पवित्रा आणि नंतरचे वर्तन, दोन्ही मूल्यमापनाचेच परिणाम असतात. संबंधित व्यक्तीच्या दृष्टीने व संपूर्ण समाजाच्याही दृष्टीने अशा प्रकारची माघार ही एक अत्यंत महत्त्वाची निष्पत्ती असल्यामुळे अशा वर्तनाला कारणीभूत होणारे प्रतिकूल मूल्यमापन ही, उघडपणेच, निर्णायक महत्त्वाची सामाजिक प्रक्रिया आहे.

मूल्यमापनाचे तिसरे परिमाण

या प्रकरणाच्या प्रारंभी, प्रतिष्ठा व पसंती अशी मूल्यमापनाची दोन परिमाणे वेगळी दाखविली होती. परंतु आधुनिक औद्योगिक समाजांमधील व्यवसायक्षेत्रामधील स्थानांचा विचार करता मूल्यमापनाचे आणखी एक परिमाण वेगळे करणे उपयुक्त ठरेल. ते आपण लोकप्रियता या संज्ञेने व्यक्त करू शकतो. असे पुष्कळ व्यवसाय असतात की ज्यांना ख्याती वा कुप्रसिद्धी यांचा लाभ होतो, किंवा ते फार मोठ्या प्रमाणावर लोकांचे लक्ष वेधून घेतात. पण वरिष्ठ न्यायालयाच्या न्यायाधिशाला मिळते तशी खरी प्रतिष्ठा वा सन्मान यांचा लाभ त्यांना होत नाही. असे व्यवसाय स्वतःसाठी वा स्वतःच्या मुलाबाळांसाठी वांछनीय किंवा अधिक पसंतीचे समजले जात नाहीत. कारण एवढेच की वास्तववादी दृष्टीने विचार करता, एक तर, असे व्यवसाय आपल्या आवाक्याबाहेर असल्याचे समजले जाते, किंवा ते अवांछनीय तरी समजले जातात.

लोकप्रियतेचे परिमाण समाविष्ट केल्यामुळे, आणि मूल्यमापनाच्या परिमाणांमध्ये भर घातल्यामुळे अनेक महत्त्वाचे फायदे मिळतात. प्रतिष्ठा, पसंती व लोकप्रियता या तीन अंगांनी केलेल्या मूल्यमापनांची एकवट करण्याची सर्वमान्य प्रमाणित पद्धत आपल्याजवळ नाही. तसेच, शिक्षण, उत्पन्न, सामाजिक महत्त्व, कौशल्य, हजेरीचे प्रमाण, विक्रीचे उच्चांक, यासारख्या विभिन्न कसोट्यांचे तौलनिक महत्त्व व वजन निर्धारित करण्याचा मार्ग नाही. म्हणून प्रतिष्ठा, पसंती व लोकप्रियता अशी मूल्यमापनाची तीन परिमाणे येथे सुचविल्याप्रमाणे वेगळी केल्याने अशी निराधार व असमर्थनीय बेरीज करण्याची गरज उरत नाही. त्या प्रमाणात परिमाणे अशी अलग करणे मोलाचे आहे. हा पहिला फायदा होय.

अनेक स्थानांना सन्मानरूपी बक्षिशी अधिक मिळते, पण मालमत्तेच्या रूपाने बक्षिशी कमी मिळते. काही स्थानांच्या बाबतीत परिस्थिती उलट असते. प्रतिष्ठा व लोकप्रियता यात फरक न केल्यास, एखाद्या सिने-कलावंताला वा मुष्टियोद्ध्‌याला अमेरिकेच्या अध्यक्षापेक्षा अमाप अधिक संपत्ती कशी मिळू शकते याचे आपणाला आश्चर्य वाटण्याचा संभव असतो. बक्षिशीमध्ये हा जो प्रमाणशीरतेचा अभाव दिसून येतो तो समाजात एकाच वेळी परस्परविरोधी मूल्ये मान्य केली गेलेली असण्याचा परिणाम असतो, समाजमान्य मूल्यप्रमाणातील अंतविरोधाची द्योतक अशी ती घटना आहे, असे कधी कधी समजले जाते. मूल्यमापनाच्या सर्व प्रकारांशी बक्षिशी समप्रमाण वा सहसंबंधित असली पाहिजे असे गृहीत धरले तरच बक्षिशीत प्रमाणबद्धता नसते ही वस्तुस्थिती आपणास अस्वस्थ करणारी ठरेल. परंतु आपण जर असे जाणले की, मालमत्तेची बक्षिशी पुष्कळदा सन्मानाप्रमाणे वाटली न जाता, लोकप्रियतेनुसार अगर बाजारभावाप्रमाणे वाटली जाऊ शकते व जाते, आणि सन्मानाच्या बरोबरीला मालमत्तेच्या रूपात मिळणाऱ्या बक्षिशीचे मान, प्रसिद्धी व लोकप्रियता यांना जोडून येणाऱ्या बक्षिशीपेक्षा पुष्कळच कमी असते, तर बक्षिशी प्रमाणशीर नसल्याची भावना दूर होते. हा आणखी एक फायदा होय.

मालमत्तारूपी बक्षिशीचे मान ठरविणे आणि प्रतिष्ठा किंवा लोकप्रियतेचे प्रमाण ठरविणे या दोन वेगळ्या बाबी आहेत, हेही मूल्यमापनाची परिमाणे वेगळी केल्यामुळे समजून येते. सरकारी अधिकाऱ्यांचे पगार गायक अगर मुष्टियोद्ध्‌याच्या मोबदल्यापेक्षा महत्त्वपूर्ण अर्थाने निराळ्याच पद्धतीने ठरविले जातात. पहिल्याबद्दलचा निवाडा सामाजिक महत्त्व व कौशल्य अशा कसोट्यांनी होतो. उलट, गायक वा मुष्टियोद्धे यांच्या बाबतीत कंत्राटदारांना वा व्यवस्थापकांना मिळणाऱ्या फायद्याच्या आधारे मोबदला ठरविला जातो. प्रेक्षकांना आकर्षित करण्याची अगर आपण निर्माण केलेल्या गोष्टीला गिऱ्हाइकी मिळविण्याची क्षमता यावरून फायद्याचा अंदाज बांधला जातो.

प्रतिष्ठा, पसंती व लोकप्रियता अशी मूल्यमापनाची तीन परिमाणे वेगळी करण्याचा आणखी एक फायदा हा की, लोक जे मूल्यमापन करतात त्याचे सयुक्तिकपणे मोजमाप करता येण्याच्या शक्यता वाढतात. वेगवेगळ्या स्थानांना प्रतिष्ठा किती दिली जाते हे आपण पहात असू तर, किती मान, गौरव व आदर मिळण्यास अमूक एक स्थान लायक आहे असे उत्तरकर्त्यांना वाटते, या भोवती आपण आपले प्रश्न केंद्रित करू. उलट, आपण लोकप्रियता मोजणार असू तर, त्यांच्या विशिष्ट भूमिका पार पाडत असताना त्यांना पहाण्याची वा ऐकण्याची इच्छा उत्तरकर्त्यांच्या ठिकाणी कशा स्वरूपाची आणि किती तीव्र आहे हे शोधून काढण्याचे उपाय आपण योजू. या बाबतीत श्रोत्यांची/प्रेक्षकांची संख्या, विक्रीची आकडेवारी या गोष्टी आपल्याला फार उपयोगी पडतील. अखेरीस, आपल्याला जर पसंतीचे मोजमाप करावयाचे असेल, तर एखादे स्थान स्वतःसाठी वा त्यांच्या मुलांसाठी मिळविण्याची उत्तरकर्ते इच्छा करतात का, करीत असल्यास, किती तीव्रतेने व सातत्याने करतात, त्यासाठी ते किती व कसे झटतात हे शोधून काढण्याच्या दृष्टीने आपण प्रश्न विचारू. प्रत्येक बाबतीत आपण वेगळे वळण व वृत्ती मोजीत असतो आणि प्रत्येक बाबतीत आपण त्या वळणाची वा वृत्तीची बैठक काय ते शोधून काढतो. तेव्हा, सामाजिक मूल्यमापन, उघडपणेच, गुंतागुंतीचे असते. स्थानांचे मूल्यमापन वेगवेगळ्या प्रकारच्या किंमतींमध्ये/मूल्यांमध्ये केले जाते आणि अमूक एक किमंत करण्याची कारणे वा कसोट्या वेगवेगळ्या असतात.

मूल्यमापनाच्या कसोट्या

ज्या कसोट्यांच्या आधारावर स्थानांची कमीअधिक किंमत वा योग्यता केली जाते त्यासंबंधी आपण दोन महत्त्वाचे प्रश्न उपस्थित करणार आहोत. पहिला प्रश्न असा की वापरात येण्यासारख्या अशा किती वेगवेगळ्या कसोट्या असू शकतात? दुसरा प्रश्न असा की, विशिष्ट समाजात कोणत्या कसोट्या वापरल्या जातील हे ठरविणारे घटक कोणते असतात?

चारित्र्य किंवा व्यक्तित्व यांच्याशी संबंधित अशा सर्व गोष्टी, व्यक्तीची देहयष्टी, तिचा चेहरामोहरा, उपजत किंवा कमावलेली शारीर व मानसिक गुणसंपदा, क्षमता व कौशल्ये, “समाजजीवनात भर घालण्या”च्या अनेक प्रकारांपैकी कोणताही मूल्यमापनाच्या कसोट्या म्हणून वापरता येतात असे पहिल्या प्रश्नाचे उत्तर आहे. ह्या असंख्य कसोट्यांपैकी केव्हातरी आणि कोठेतरी ज्यांचा वापर केला गेला आहे अशा कसोट्यांची संख्या आश्चर्य वाटावे इतकी मोठी आहे. वर जी व्यापक वर्गवारी केली आहे त्या कोटींमध्ये मोडणाऱ्या ज्या कसोट्यांचा वारंवार वापर करण्याकडे कल आढळून येतो त्या अशा: सौंदर्य, धैर्य, पावित्र्य, स्वच्छता, वय, लिंग, जाती, उदारपणा, योग्यता, सत्ता, कौशल्य, बुद्धिमत्ता, बळ, विद्वत्ता व नीतिमत्ता या असतात.

आत्ता सांगितलेल्या कसोट्या वैयक्तिक गुणविशेषात्मक आहेत. दुसऱ्या काही कसोट्या प्रामुख्याने भूमिकेच्या वैशिष्ट्यांशी निगडित असतात. भूमिका पार पाडण्याच्या ओघात व्यक्ती समाजाची जी सेवा करतात, समाजाची जी कामे पार पाडतात, किंवा वैयक्तिक आणि सामाजिक स्वास्थ्याच्या दृष्टीने त्यांनी वठविलेल्या भूमिकांचे जे परिणाम होतात त्यांच्याशी निगडित अशा या कसोट्या असतात. शांतता व सुव्यवस्था यांची जपणूक; जीवनावश्यक वस्तूंचा व सुखसोईंचा पुरवठा; नव्या पिढीचे शिक्षण व त्यांची समाजात मुरवण; ईश्वर व इतर दैवी शक्ती यांच्यात व लोकांमध्ये दुवा म्हणून काम करणे, त्यांचा सांभाळ करणे, त्यांची मनोगते जाणून ती लोकांकडून पुरवून घेणे; आजाराचा प्रतिबंध, उपचार व निवारण; मनोरंजन व विरंगुळा यांची सोय; आणि कला व विज्ञान यांचा विकास, इत्यादींचा यात समावेश होतो.

अगदी सर्वसामान्य पातळीवर या कार्यांची मांडणी केली जाते तेव्हा समाज अस्तित्वात राहण्यासाठी अनिवार्य आवश्यक अशा कार्यांचा त्यांच्यात अंतर्भाव असतो. या कार्यांची जी व्याख्या केली त्यानुसारच हे ठरते की या कार्यांचे सर्व समाजांमध्ये विधायक मूल्यमापन केले जाते. पण त्याबरोबरच हेही खरे की, यापैकी कोणत्या कार्यांचे मूल्य इतरांपेक्षा अधिक मानायचे याबाबतीत समाजांचा व्यवहार भिन्न भिन्न असतो.

तर मग कोणत्याही विवक्षित समाजाच्या संदर्भात मत्सरजनक तुलना करण्यासाठी, बक्षिशीचे विषम वाटप करण्याचा आधार म्हणून, आणि सर्वसाधारण भर देण्यासाठी कोणत्या कसोट्या वापरावयाच्या हे कसे ठरते? त्या घडीला ती संस्कृती ज्या भूमिका सर्वाधिक मौल्यवान मानीत असेल त्या भूमिका आणि त्या भूमिकांसाठी आवश्यक वा उपकारक असे वैयक्तिक गुण व कौशल्ये यांच्यावर भर दिला जाईल हे सहज दिसणारे व सोपे उत्तर आहे, पण ते महत्त्वाचे आहे. कारण त्यामुळे त्या समाजाची पायाभूत मूल्यप्रणाली आणि स्थानांच्या विषम मूल्यमापनातून व्यक्त होणारी त्या समाजातील सामाजिक थरांची रचना यांच्यातील घनिष्ट संबंध सूचित होतो.

कोणती कार्ये महत्त्वाची आहेत आणि कोणत्या कार्यांचे उच्चतम मूल्यमापन केले जावे याबद्दल समाजातील वेगवेगळ्या गटांचे मतैक्य असते असे येथे सुचवावयाचे नाही. काही मतभिन्नता नेहमीच असते. आणि, सर्वसामान्यपणे बोलावयाचे तर, समाज जितका मोठा आणि संख्येने संमिश्र असेल तितकी, कोणत्या कार्यांवर भर द्यावा आणि कोणत्या कार्यांची किंमत अधिक करावी याबद्दल समाजाच्या निरनिराळ्या विभागांमध्ये मतभिन्नता असते. तरीदेखील, संमिश्र समाजातही, सामान्य मान्यता असलेल्या मूल्यप्रणालीच्या व पर्यायाने (तिच्यापासून निष्पादित) विषम मूल्यमापन पद्धतीच्या आधारे कोणत्या भूमिकांना व गुणांना महत्त्व द्यावयाचे यावरून काही सर्वसाधारण मतैक्य आढळण्याची शक्यता असते.

हे मतैक्य दोन अर्थांनी सत्ता धारण करण्याशी अविभाज्यपणे निगडित असण्याशी शक्यता असते. श्रेष्ठीवर्गाच्या हितसंबंधांशी सर्वांत अधिक जुळणाऱ्या भूमिकांची/स्थानांची विशेष भर देण्यासाठी निवड केली जाण्याची आणि त्यांचे विशेष उच्च मूल्यमापन केले जाण्याची शक्यता अधिक असते. दुसरे या अर्थाने की, सामर्थ्यशाली श्रेष्ठीवर्ग या प्रश्नांवरून लोकमतास आकार देण्यास समर्थ ठरतील ही शक्यता पुष्कळच असते. म्हणूनच, अनियंत्रित राजेशाहीत, जेथे सत्ता राजाच्या व नात्यागोत्यांनी परस्परांशी संबंधित उमराव वर्गाच्या हातात असते तेथे, तौलनिक मूल्यमापनासाठी खानदान ही मुख्य कसोटी मानली जाण्याची शक्यता असते. त्याचप्रमाणे, ज्या समाजात धनपतींच्या हाती सत्ता असते त्या समाजात संपत्ती ही मूल्यमापनाची कसोटी ठरण्याची शक्यता असते. किंवा जेथे परंपरेनुसार सत्ता समाजातील सर्वात वयस्कर मंडळींच्या हातात असते तेव्हा व्यक्ती कोणच्या पिढीतली आहे व तिचे वय किती आहे ही मूल्यमापनाची नियंत्रक तत्त्वे असण्याचा संभव असतो. अखेरीस, आधुनिक औद्योगिक समाजात जेथे सत्तेची अधिष्ठाने अनेक असतात तेथे, तौलनिक मूल्यमापनासाठी कसोट्यांचे विभिन्न संच उपयोगात आणले जातात. संपत्ती, कुल, विद्वत्ता, व्यवसाय अशा वेगवेगळ्या कसोट्यांचा त्यात समावेश असेल.

वेगवेगळ्या भूमिकांवर दिला जाणारा कमीअधिक भर अभ्यासल्यास भिन्न भिन्न समाजांच्या प्रमुख मूल्यप्रणालींबद्दल आपणास मौलिक ज्ञान होऊ शकते. उदाहरणार्थ, जातिव्यवस्थाधिष्ठित भारतीय समाज धार्मिक जीवनाशी निगडित स्थाने व भूमिका यांना, निदान औपचारिकरीत्या तरी, सर्वाधिक मान देतो. तर अमेरिकेतल्या सारखा आधुनिक औद्योगिक समाज वस्तू व सुखसोयी यांच्या उत्पादनाशी निगडित स्थाने व भूमिका यांची सर्वाधिक कदर करतो. आणखी काही समाजांमध्ये, विशेषतः शेतीप्रधान व प्राथमिक स्वरूपाच्या समाजांमध्ये, कुटुंबात व्यक्तींना पार पाडाव्या लागणाऱ्या भूमिका आणि कुटुंबव्यवस्थेतले त्यांचे स्थान यांना लक्ष्य करून विषम मूल्यमापन केले जाते.

ज्या भूमिकांना व स्थानांना लक्ष्य करून मूल्यमापन केले जाते त्यांच्यावरून त्या त्या समाजाची निर्णायक व्यवच्छेदक वैशिष्ट्ये जाहीर होतात. या लक्ष्यबिंदूंमध्ये बदल होतो तेव्हा मोठे सामाजिक परिवर्तन घडून येत असल्याची आपल्याला जाणीव होते. उदाहरणार्थ, जेव्हा एखादा समाज नात्यागोत्यांवरून व्यक्तीकडे येणाऱ्या भूमिकांकडे तुलनेने दुर्लक्ष करू लागतो आणि व्यक्तीच्या उत्पादनव्यवस्थेतील भूमिकांवर भर देऊ लागतो तेव्हा समाजात एक मोठे परिवर्तन घडून येत असल्याचेच ते लक्षण असते.

सांस्कृतिक धारणा या केवळ वेगवेगळ्या सामाजिक भूमिकांना किती किंमत द्यावयाची ते ठरवितात असे नाही, तर या वेगवेगळ्या भूमिका योग्य रीत्या पार पाडण्यासाठी लागणाऱ्या कौशल्यांची दुर्मिळता/विपुलता याविषयी समजुती निर्माण करण्यात, दुर्मिळतेची/विपुलतेची व्याख्या करण्यात या सांस्कृतिक धारणांचा वाटा मोठा असतो. उदाहरणार्थ, माणसांच्या वतीने ईश्वराबरोबर संवाद साधण्याचे, व्यवहार करण्याचे काम कसे केले पाहिजे, त्याची रीत काय याविषयी ज्या प्रकारची त्या संस्कृतीची धारणा असेल, त्याची जी मांडणी संस्कृती करील त्यामुळे हे काम कोण योग्य प्रकारे करू शकेल तेही आपोआप ठरते. या कामाची व्याख्या अशी करता येईल की ज्यामुळे अगदी मूठभर लोकच हे काम करण्यास पात्र ठरतील किंवा उलटपक्षी, साधारणपणे कोणीही ते काम करू शकेल अशी त्याची व्याख्या करता येईल.

दुसरे एक उदाहरण : मुलांना समाजात मुरवून घेण्याचे, मुलांच्या सामाजीकरणाचे कार्य कोणतीही सूज्ञ प्रौढ व्यक्ती करू शकते असे सामान्यत: मानले जाते. त्याच कामाची व्याख्या अशी करता येईल ज्यामुळे त्या कामासाठी अत्यंत उच्च प्रशिक्षित मूठभर श्रेष्ठीच लायक असल्याचे आढळून येईल. मुलांचे सामाजीकरण योग्य रीतीने होण्यासाठी त्यांची तज्ज्ञ मानसिक तपासणी करून त्यांच्यावर मानसोपचार करणे आवश्यक आहे, अशा तपासणीचा व उपचारांचा सामाजीकरणाच्या प्रक्रियेत अंतर्भाव होतो अशी जर व्याख्या केली, तर कोणतीही प्रौढ व्यक्ती त्यासाठी लायक आहे असे न ठरता काही मूठभर व्यक्तीच लायक आहेत असे ठरेल.

मूल्यमापनातली आत्मनिष्ठता व तिचे परिणाम

मूल्यमापनात माणसे एकमेकांचे निवाडे करीत असल्यामुळे आत्मनिष्ठता हे मूल्यमापनाचे प्रधान आणि अपरिहार्य वैशिष्ट्य असते. एखाद्या व्यक्तीच्या हाती सत्ता किती आहे वा तिची मालमत्ता किती आहे याचा निर्णय करीत असतानापेक्षा मूल्यमापनाच्या प्रक्रियेत आत्मनिष्ठतेला अधिक उठाव व महत्त्व मिळत असले तर ते स्वाभाविक म्हणायला हवे. सत्ता किती हे ठरविताना आत्मनिष्ठता व वस्तुनिष्ठता दोन्ही महत्त्वाच्या असू शकतात, परंतु मालमत्तेच्या बाबतीत मात्र आत्मनिष्ठतेला फारसा वाव नसतो.

इतरांकडून आपले चांगले मूल्यमापन होणे ही एक प्रकारची बक्षिशीच. सत्ता, मत्ता आणि चांगले, इष्ट मूल्यमापन या तीन प्रकारच्या बक्षिशींच्या बाबतीत आत्मनिष्ठतेचे महत्त्व भिन्न असण्याची काही महत्त्वाची कारणे आहेत. बक्षिशीचे मोजमाप करण्याची जी गमके वा परिमाणे, त्यांच्या वस्तुनिष्ठतेत असलेला फरक हे पहिले कारण होय. जसे, एखाद्याची मालमत्ता किती याविषयी आपला आत्मनिष्ठ निवाडा बाजूस ठेवून स्वतंत्रपणे मालमत्तेचे मोजमाप करता येते. एखाद्या व्यक्तीची सत्ता किती ते अगदी पूर्ण समाधानकारकपणे मोजता येत नसले तरी, वांछित साध्ये तो किती वेळा साध्य करतो त्याचे वस्तुनिष्ठ मोजमाप घेऊन त्याची सत्ता किती ते आपणास ठरविता येते. परंतु मूल्यमापनाच्या बाबतीत ती व्यक्ती आणि इतर यांना काय वाटते आणि कशावर विश्वास ठेवणे ते पसंत करतात यावरच सर्व मोजमापन अवलंबून असते.

या तीन प्रकारच्या बक्षिशींपैकी आपल्या व इतरांच्या पदरात पडलेली प्रत्येक प्रकारची बक्षिशी किती, याविषयीच्या वेगवेगळ्या व्यक्तींचे अंदाज भिन्न भिन्न असण्याची शक्यता असते. वरच्याशी संलग्न असा हा दुसरा घटक आहे. एखाद्या व्यक्तीच्या हाती सत्ता किती, त्याची मालमत्ता किती याविषयीच्या अंदाजांच्या तुलनेने, त्या व्यक्तीची योग्यता, प्रतिष्ठा, किंवा तिचा होणारा सन्मान याविषयीच्या अंदाजामध्ये मूल्यमापन करणाऱ्या व्यक्तिगणिक फरकाचे प्रमाण पुष्कळ अधिक रहाण्याचा संभव असतो. या दोन बाबतीतील हे प्रमाण वेगवेगळे असते याचे कारण पुढीलप्रमाणे सांगता येईल. सत्ता व मालमत्ता यांच्या बाबतीत वस्तुनिष्ठ ताळा करून पहाता येतो व त्याचा मेळ लागतो. त्याने आत्मनिष्ठतेला असलेल्या अवकाशावर पुष्कळ कठोर बंधने येतात. तर योग्यता, प्रतिष्ठा, सन्मान यावरूनच्या मूल्यमापनात कमालीचा फरक पडू शकतो. याचे कारण, असे मूल्यमापन फार मोठ्या प्रमाणात मूल्यमापकावर अवलंबून असते. एखादा शास्त्रीय वृत्तीचा तटस्थ निरीक्षक एखाद्या व्यक्तीचे स्वतःविषयीचे मूल्यमापन आणि त्याच व्यक्तीचे इतरांनी केलेले मूल्यमापन यात कितपत मेळ बसतो ते अधिक अचूकपणे ठरवू शकतो. मात्र निरीक्षकाने केलेल्या चाचणीच्या वास्तविकतेने, इतरांच्या मूल्यमापनाशी आपली आत्म–प्रतिमा जुळवून घेण्याच्या दृष्टीने तीमध्ये बदल करण्याची आवश्यकता व्यक्तीला पटेलच असे नाही. उलट, सत्ता व मालमत्ता यांच्या बाबतीत, स्वतंत्र निरीक्षकांच्या मतांचा प्रभाव पडून, आपले स्वतःचे अंदाज वस्तुस्थितीला फार सोडून आहेत, याची जाणीव व्यक्तीच्या ठिकाणी निर्माण होण्याची शक्यता असते. तीन प्रकारच्या बक्षिशींपैकी सत्ता व मालमत्ता या प्रकारच्या बक्षिशींच्या संदर्भात इतरांच्या मोजमापांचा प्रभाव स्वतःच्या अंदाजांवर जास्त पडतो, हा या तीन बक्षिशींच्यामधील तिसरा फरक आहे. अर्थातच, एखादी व्यक्ती मालमत्तेविषयीची आपली खरी परिस्थिती झाकून आपण पुष्कळ मालमत्तावान असल्याचा सार्वजनिक देखावा उभा करू शकते, आणि पुष्कळांना वर्तमानकाळाचे मूल्य वाढविण्यासाठी भविष्यकाळ गहाण टाकणे योग्य वाटते, हे स्पष्ट आहे.

आपण सत्तावान असल्याप्रमाणे व्यक्ती वागतात, कृती करतात तेव्हा, पुष्कळदा, इतरांकडून सन्मान आणि अदबीची वागणूक मिळविण्यात यशस्वी होऊ शकतात, आणि असे करून, एरवी त्यांच्या स्थानाप्रमाणे मिळाला असता त्यापेक्षा अधिक सत्तेचा उपभोग घेतात. या मर्यादेपर्यंत, व्यक्तीच्या हाती सत्ता किती असेल ही गोष्ट आत्मनिष्ठतेच्या घटकावर अवलंबून आहे असे म्हणता येईल. एका अर्थी, व्यक्तीच्या हाती तितकी सत्ता असते जितकी सत्ता हाती असल्याबद्दल ती इतरांचे मन वळवू शकते. सत्तेवर हक्क सांगणाऱ्या व्यक्तीचे चातुर्य व सामर्थ्य, आणि ज्यांच्याकडून मुजरा करवून घ्यावयाचा त्यांचा भोळसटपणा व कमकुवतपणा यानुसार व्यक्तीच्या हातची सत्ता कमीजास्त होत राहण्याची शक्यता असते.

इतरेजन वस्तुतः करतात त्यापेक्षा आपले मूल्यमापन कितीतरी वरच्या गुणवत्तेचे केले जाते अशा समजुतीखाली व्यक्ती वर्तन करू शकते. दुसऱ्या टोकाला, प्रत्यक्षात लोक करीत असतात त्यापेक्षा आपली किंमत फार अधिक प्रमाणात कमी लेखली जाते अशा समजुतीखालीही व्यक्ती वर्तन करू शकते. दोन्ही प्रकारच्या वागणुकीचे गंभीर परिणाम घडून येतात. प्रत्यक्षात परिस्थिती वेगळी असूनही इतरेजन आपला अधिक मान करतात, आपली योग्यता अधिक समजतात ही व्यक्तीच्या ठिकाणची समजूत सामाजिक थरांनी चिरफाळलेल्या समाजाला स्थिरता प्राप्त करून देण्याचे कार्य अनेक प्रकारे पार पाडीत असते. (प्रत्यक्षात इतर त्याची किंमत तेवढी करीत नसतानाही) आपली समाज चांगली किंमत करतो या समजुतीतून समाजातील गोरगरीब, दलित-पीडित व्यक्ती सामाजिक मानदंड/नियम उचलून धरतात. उलट, इतरेजन त्यांचे मूल्य खरोखरी काय करतात हे त्यांना समजले तर ते असंतुष्ट होतील, किंवा दुरावले जातील आणि सामाजिक मानदंड/नियम यांच्यापासून जास्त च्युत होतील हे शक्य आहे. प्रत्यक्षात असतो त्यापेक्षा आपल्याला अधिक मान असल्याचे व्यक्ती समजतात त्यातून समाजाच्या स्थैर्याला हातभार लागतो त्याचा हा पहिला प्रकार.

आपण अवमानित आहोत किंवा समाजात आपली किंमत कमी लेखली जाते असे ज्या थरांना, गटांना किंवा व्यक्तींना वाटते ते, थरांच्या उतरंडीत त्यांच्या बरोबरीचे अगर खालच्या पातळीचे असलेल्यांना अशीच अवमानित वागणूक देऊन, त्यांची किंमत कमी लेखून स्वतःची आत्मप्रतिमा उजळवून घेतात. याला टक्क्याचा खेळ म्हणता येईल, हा खेळ खेळून ते आपल्या अवमूल्यनावर उतारा प्राप्त करून घेतात. आपले झालेले/होणारे अवमूल्यन गळ्यात बांधण्यासाठी त्यांना समाजात आणखी कोणी सापडले नसते,तर एरवी ते कदाचित सामाजिक मानदंडापासून/नियमांपासून दुरावले असते. पण टक्क्याचा खेळ खेळून अवमूल्यनाचा भार हलका करता आल्याने ते दुरावले जाण्याची शक्यता कमी होते. या प्रक्रियेच्या योगाने आत्मनिष्ठ मूल्यमापन समाजाच्या स्थैर्याला हातभार लावते.

ज्यावेळी समाजातील खालच्या थरातील लोंक, मरणानंतरच्या पारलौकिक जीवनालाच सर्वस्वी महत्त्व देऊन, इतरेजन आपली किंमत कमी लेखातात याविषयी बेपर्वा बनतात त्यावेळी समाजस्थैर्याला तिसऱ्या प्रकाराने मदत होते. इहलोकात लीन व नीतिमान वागणूक ठेवली, तर परलोकात शाश्वत ईश्वरकृपेचा लाभ होतो असे आश्वासन देणाऱ्या ‘मरणोत्तर जीवना’ला सर्वाधिक प्राधान्य देऊन ते ही गोष्ट साध्य करतात. परलोकात मिळावयाच्या बक्षिशीवरील विश्वासामुळे या जीवनात हीन लेखले गेल्याने निर्माण होणारे तणाव सैल पडतात. मरणोत्तर सुखी व निश्चिंत जीवनाच्या आश्वासनातून दिलासा प्राप्त करून घेता आला नसता, तर हे तणाव ही समाजव्यवस्थेबद्दलच्या असंतोषाची महत्त्वाची उगमस्थाने बनली असती.

ज्या समाजात निरनिराळ्या विभागांचे सामाजिक मोल असमान लेखले जाते त्या समाजाच्या स्थैर्यास मूल्यमापनातील आत्मनिष्ठता या तीन प्रकारे हातभार लावते.

असमान मूल्यमापन हे समाज परिवर्तनाचे महत्त्वाचे उगमस्थानदेखील ठरू शकते. एखाद्या व्यक्तीला आपले अवमूल्यन झाले आहे, आपला अवमान झाला आहे असे वाटत असेल आणि ती व्यक्ती, आत्मवंचक वर्तनाने टक्क्याचा खेळ खेळून किंवा मरणोत्तर जीवनावर हवाला ठेवून, आपल्या गमावलेल्या आत्मसन्मानाची भरपाई करून घेऊ शकत नसेल, तर ती समाजाविरुद्ध व त्या समाजाच्या मानदंडांविरुद्ध आक्रमक पवित्रा घेण्याची शक्यता असते.

व्यवहारातील काही उदाहरणे: अमेरिका

पाश्चिमात्त्य औद्योगिक समाजातील व्यवसायांच्या मूल्यमापनांचे मापन करण्याचे काम समाजशास्त्रज्ञांनी अलीकडे केले आहे. त्या अनुभवावरून मूल्यमापनप्रक्रियेचे आपले आकलन अधिक सुव्यवस्थित करण्यात येणाऱ्या अडचणींचे व गुंतागुंतीचे स्वरूप सोदाहरण दाखविता येते. पॉल हॅट्ट व सेसिल नॉर्थ यांनी १९४७ मध्ये व्यवसायांचे मूल्यमापन लोक कसे करतात, याचा प्रथमतः अभ्यास केला. त्यात त्यांनी राष्ट्रीय पातळीवर अमेरिकन व्यक्तींचे नमुने निवडले आणि त्यांना फाइव्ह-पॉईंट स्केलवर अनुक्रम लावून मूल्यमापन करण्यास सांगितले. त्याच्या आधारे हॅट्ट व नॉर्थ यांना त्या ९० व्यवसायांचा ढोबळ अनुक्रम लावता आला. सुप्रीम कोर्टाचे न्यायाधीश, डॉक्टर, मंत्रिमंडळाचे सदस्य, यांसारख्या व्यवसायांना शिखरस्थानी स्थान मिळाले. कल्याणकारी योजनांमधील कार्यकर्ते, मर्तिकाचा व्यवसाय करणारे, लहान दुकानांचे चालक, अशांचा शिडीच्या मधल्या पायऱ्यांवर समावेश होता. तर गुत्त्यातील वेटर, द्वारपाल, व रस्ते झाडणारे यांचे व्यवसाय सर्वात खालच्या पायऱ्यांवर होते.

उत्तरकर्त्यांना ज्या सूचना देण्यात आल्या होत्या त्यावरून, किंवा त्यांनी व्यवसायांचा अनुक्रम लावला त्या पद्धतीवरून, व्यवसायांचा अनुक्रम लावण्यासाठी त्यांनी कोणत्या कसोट्या वापरल्या त्याविषयी काहीही निश्चितपणे सांगणे शक्य नाही. काही बाबतीत काही कसोट्या लावल्या गेल्या हे स्पष्ट आहे, परंतु त्या सर्वत्र सारख्याच लावल्या गेलेल्या नाहीत. उदाहरणार्थ सुप्रीम कोर्टाच्या न्यायाधीशाला सर्वोच्च स्थान देताना त्याचे उप्तन्न, त्याचा थाट, किंवा त्याची लोकप्रियता यांचा फारसा संबंध नसावा. पण इतर व्यवसायांचे मूल्यमापन करताना उत्पन्न व लोकप्रियता या कसोट्या नक्कीच वापरण्यात आल्या असाव्यात. जास्तीत जास्त आपण असे म्हणू शकतो की, तीन किंवा चार कसोट्या इतर कसोट्यांपेक्षा जास्त वेळा वापरल्या गेल्या असाव्यात. त्यांत त्या स्थानासाठी आवश्यक वाटलेल्या कौशल्याचा, शिक्षणाचा, समाजाला त्या कार्याचे जेवढे महत्त्व वाटते त्याचा आणि उत्पन्न व त्या व्यवसायामुळे शक्य होणारी तदनुषंगिक जीवनपद्धती यांचा समावेश केला गेला असावा. या कसोट्यांच्या बरोबर, त्या स्थानावरील व्यक्ती गाजवू शकत असलेली सत्ता, व्यवसायाची शुचिता, आणि स्वतःच्या कामाविषयी निर्णय घेण्याचे अधिकार व त्याचे प्रमाण या कसोट्याही निवाडा करण्यासाठी उपयोगात आणल्या असाव्यात.

परंतु कोणाही उत्तरकर्त्याने या कसोट्या सर्वत्र व त्याही सारखेपणाने वापरल्या असतील की नाही याविषयी शंका आहे. सर्व उत्तरकर्त्यांचा एकत्रितपणे विचार केला, तर सर्वांनी त्याच एक कसोट्या त्याच एका रीतीने वापरल्या असतील असे गृहीत धरणेही कठीणच आहे. विशिष्ट व्यावसायिकांच्या सर्वसाधारण योग्यतेबद्दलचे आपले वैयक्तिक मत देण्यास उत्तरकर्त्यांना सांगण्यात आलेले होते. तरी त्यांनी, त्या त्या व्यवसायाची योग्यता लोक काय करतात याविषयीची त्यांची जी समजूत होती तीनुसार आपला निवाडा केला असण्याची शक्यता आपण विचारात घेतली पाहिजे. शिवाय, व्यवसायांचे अनुक्रम लावताना, स्वतःच्या मुलांसाठी ते किती वांछनीय आहेत हा विचार मनात बाळगून उत्तरे देण्यास त्यांना सांगण्यात आले होते. त्यामुळे, आपल्या मुलांना ते ते व्यवसाय करता येण्याची कितपत शक्यता आहे याबद्दलचा वास्तववादी अंदाजही अनुक्रम लावताना विचारात घेतला गेला असण्याची शक्यता आहे. आपल्या मुलाबाळांच्या दृष्टीने शक्याशक्यतेचे वास्तववादी भान हा एक घटक निवाड्यास ज्या प्रमाणात कारणीभूत होता त्या प्रमाणात, प्रतिष्ठेच्या अंगाने एरवी तुलनेने उतरकर्त्यांनी जे व्यवसाय कमी प्रतीचे लेखले असते, त्या व्यवसायाचे अनेकांनी जादा उच्च मूल्यमापन केले असेल असेही आपण गृहीत धरले पाहिजे, कारण ते व्यवसाय आपल्या मुलांच्या आवाक्यातले आहेत आणि सन्माननीय आहेत असे त्यांना वाटत असणार.

मूल्यपापनाला तीन परिमाणे असल्यामुळे स्थानांच्या एकत्रित, संमीलित मूल्यमापनाचे समाधानकारक मोजमाप करणे गुंतागुंतीचे होते. ही गुंतागुंत टाळण्यासाठी प्रत्येक परिमाण स्वतंत्रपणे विचारात घेण्यात यावे आणि त्या त्या अंगाने अलग मापन केले जावे असे आम्ही सुचविले आहे. यापैकी प्रत्येक परिमाणाच्या संदर्भात उच्च-हीन या दरम्यान निरनिराळ्या स्थानांचे मूल्यमापन कसे होते ते दर्शविणाऱ्या व्यवसायांच्या मूल्यमापनात्मक व्यक्तिरेखा रेखाटणे ही पद्धत अभ्यासासाठी उपयोगी पडेल. प्रतिष्ठा, पसंती व लोकप्रियता यांच्या शिडीवर आपण जर फक्त उच्च व हीन असे दोन भेद विचारात घेतले, तर आपल्याला व्यक्तिरेखांचे प्रमुख आठ प्रकार उपलब्ध होतील :

प्रतिष्ठा

पसंती

लोकप्रियता

१

उच्च

उच्च

उच्च

२

उच्च

उच्च

हीन

३

उच्च

हीन

उच्च

४

उच्च

हीन

हीन

५

हीन

उच्च

उच्च

६

हीन

उच्च

हीन

७

हीन

हीन

उच्च

८

हीन

हीन

हीन

या आठ कोटींमध्ये बसणाऱ्या व्यवसायांत सामान्यतः जे उत्पन्न प्राप्त होते आणि त्यांना जी इतर बक्षिशी मिळते ती जर या मूल्यमापनाच्या जोडीला समोर ठेवू शकलो, तर सामाजिक थरांच्या अभ्यासात आपण महत्त्वाचे व्यावहारिक आणि तात्त्विक निष्कर्ष काढू शकू. सत्ता व मालमत्ता या स्वरूपातील बक्षिशी आणि मूल्यामापन यांचे वेगवेगळे वैशिष्ट्यपूर्ण मिश्रण एकेका व्यवसायाच्या वाट्याला येते. वेगवेगळ्या व्यवसायांना लोकमानसात जे उच्चनीच स्थान मिळते त्यावर त्यांचा कसा परिणाम होतो, याबद्दल पुष्कळच संशोधन अद्याप व्हावयाचे आहे.

व्यवसायांचा अनुक्रम लावण्याच्या बाबतीत लोकांच्या मध्ये पुष्कळच विभिन्नता आढळेल अशी आपण स्वाभाविकपणे अपेक्षा करू आणि हॅट्ट व नॉर्थ यांनाही तसेच आढळून आले. संशोधकद्वयाने प्रत्येक व्यवसायाला सरासरी प्रतिष्ठेच्या बाबीखाली गुण दिले असले, तरी त्यावरून भिन्नभिन्न व्यवसायांचा तौलनिक अनुक्रम लावण्याच्या बाबतीत अमेरिकन लोकांचे एकमत होते असा अर्थ करता येत नाही. उत्तरकर्त्यांनी जी क्रमवारी लावली, त्यात खूप मोठी तफावत होती. पण बऱ्याच उत्तरकर्त्यांनी एकेका व्यवसायाला जे स्थान दिले होते, या अर्थाने उत्तरकर्त्यांच्या गटामध्ये जी मध्यवर्ति प्रवृत्ती आढळून येत होती त्याचे प्रतिबिंब सरासरी दर्शविते. क्रमवारी लावण्याच्या बाबतीत उत्तरकर्त्यांच्यांत वेगवेगळे गट पडले. ज्या घटकांमुळे एका गटाचा निवाडा दुसऱ्या गटांपासून वेगळा झाला त्यांच्यामध्ये उत्तरकर्त्यांचे स्वतःचे व्यवसाय, विचाराधीन व्यवसायांसंबंधीचे त्यांचे ज्ञान व माहिती, त्यांची वये या घटकांचा समावेश असावा. मूल्यमापनात अमेरिकन लोकांमध्ये जर इतकी विभिन्नता आढळली तर, राष्ट्र हे एकांक धरून अमेरिका व इतर राष्ट्रे असा विचार केल्यास क्रमवारी लावण्याच्या मुद्यावरून इतर आणखी फरक आढळतील अशी अपेक्षा आपण खात्री केली पाहिजे.

व्यवसायांच्या मूल्यमापनात राष्ट्रागणिक फरक पडण्याची शक्यता लक्षात घेता, पाश्चिमात्त्य वा त्या प्रकारचे औद्योगिकरण झालेले इतर समाज यांच्यांत आपापसात काही स्पष्ट फरक असूनही व्यवसायांचे अनुक्रम जवळजवळ सारखेच लावण्याची प्रवृत्ती आढळते हा संशोधन-शोध मोठा लक्षवेधक आहे. अलेक्स इंक्लेस व पीटर रोस्सी यांनी अमेरिका, जर्मनी, ग्रेट ब्रिटन, न्यूझीलंड, जपान व सोविएत युनियन या सहा आधुनिक औद्योगिक देशांत लावल्या गेलेल्या व्यवसायांच्या क्रमवारींची पहाणी कली. त्यांनी आपला निष्कर्ष पुढील शब्दांत मांडला आहे: “अनेकविध नागरिक-व्यवसायांच्या परस्परसापेक्ष प्रतिष्ठेच्या मुद्यावरून उच्च पातळीची एकवाक्यता आढळली. ही एकवाक्यता हा केवळ योगायोग म्हणता येणार नाही. योगायोगाच्या पुष्कळ पलीकडे जाऊन पोचणारी ही एकवाक्यता आहे. अगदी भिन्न भिन्न सामाजिक-सांस्कृतिक कोंदणात हे व्यवसाय आढळत असूनही ही एकवाक्यता पहायला मिळते. एरवी, महत्त्वाच्या बाबतीत, या देशांमधील समाजव्यवस्था एकमेकांपासून खूप भिन्न आहेत. पण या सर्व समाजांमध्ये औद्योगिक व्यवस्था सारखी आहे. अगदी वेगवेगळ्या कोंदणांमध्ये तिला बसविले तरी, या औद्योगिक व्यवस्थेला जोडून येणारी व्यवसायांची प्रतिष्ठात्मक श्रेणी सापेक्षतः अचल असे यावरून तीव्रपणे सूचित होते.”

१९६४ सालच्या संशोधनातून हाती आलेला निष्कर्ष कदाचित याहूनही अधिक आश्चर्यकारक म्हणावा लागेल. तो असा की, “१९२५ पासून अमेरिकेत वेगवेगळ्या व्यवसायांना दिल्या जाणाऱ्या प्रतिष्ठेत भरीव फरक झालेला नाही.” [आर. डब्ल्यू. हॉज, पी. एम. सीगेल, व पी. एम. रोस्सी, “ऑक्युपेशनल प्रेस्टिज इन द युनायटेड स्टेट्‌स, १९२५-१९६३,” अमेरिकन जर्नल ऑफ सोशिऑलॉजी (नोव्हेंबर, १९६४), ७०, २८६-३०२.] या संशोधकांना, हॅट्ट व नॉर्थ यांनी १९४७ मध्ये केलेल्या अभ्यासावरून काढलेल्या, व त्याच्याच १९५३ मध्ये केलेल्या पुनरावृत्तीत्मक अभ्यासावरून काढलेल्या व्यवसायांच्या प्रतिष्ठा-गुणांमध्ये ·९९ इतका विलक्षण सहसंबंध आढळून आला. मात्र त्यांनी अशीही सावधगिरीची सूचना दिली की, १९४७ व १९५३ च्या दरम्यान व्यवसायांच्या प्रतिष्ठितपणात लहान प्रमाणावर पण पद्धतशीर बदल घडून येत होते. वैज्ञानिक संशोधनाशी निगडित व्यवसायांच्या प्रतिष्ठेत वाढ, “सांस्कृतिक वळणाच्या व्यवसायां”च्या प्रतिष्ठेत घट, तसेच कारागिरी व्यवसायांच्या प्रतिष्ठेत सौम्य वाढ यांचा त्यात समावेश होता. व्यवसायांच्या प्रतिष्ठानुसारी अनुक्रमात अनेक दशकांच्या काळात जे स्थैर्य आढळते त्याचे स्पष्टीकरण देण्याचा प्रयत्न करताना हॉज, सीगेल व रोस्सी यांनी पुढील तीन अनुमाने सादर केली आहेत : (१) व्यवसायांचा अनुक्रम लावताना शिक्षण, मिळकतीच्या स्वरूपातली बक्षिशी, “समाजाचा गाडा नीट चालण्याच्या दृष्टीने व्यवसायाचे महत्त्व” हे मुख्य घटक विचारात घेतले जातात. अनुक्रम लावण्याच्या दृष्टीने असलेले या घटकांचे महत्त्व औद्योगिक समाजांमध्ये झपाट्याने बदलत नाही. (२) व्यवसायाचे सामाजिक मूल्यमापन आणि त्यासाठी लागणारी शैक्षणिक पात्रता, त्याला मिळणारी बक्षिशी व समाजाच्या दृष्टीने त्याचे महत्त्व यांच्यात महत्त्वाचे संरचनात्मक परस्परावलंबन असते, आणि “व्यवसायांच्या प्रतिष्ठात्मक संरचनेत कोणताही नाट्यमय बदल” झाला तर हे परस्परावलंबन ढळण्याची शक्यता असते. (३) व्यावसायिक प्रतिष्ठेत फार मोठ्या प्रमाणावर बदल झाले तर सिद्धी, करिअर, ज्येष्ठता, आणि चलनवलन या घटकांचे आज जे अर्थ प्रतीत होतात त्यांच्यात बदल होईल, आणि त्यातूनच आणखी एक बदल घडून येईल. तो असा की, प्रतिष्ठेवरून पडणाऱ्या वर्गांमध्ये एका पिढीमध्येच घडून येणाऱ्या चलनवलनात फार मोठी वाढ होईल.

संशोधकांनी वर दिलेल्या कारणांपैकी दुसरे व तिसरे ही दोन कारणे आपले शेपूट आपणच तोंडात धरण्यासारखी, रिंगण घालणारी आहेत असे तीव्रतेने वाटत असले तरी, औद्योगिक समाजांमध्ये मूल्यमापनाच्या कसोट्या झपाट्याने बदलत नाहीत हे एक महत्त्वाचे प्रमेय आहे. या प्रमेयाचे आधार स्पष्ट करण्यात आले नसले, तरी ते महत्त्वाचे राहते. निरनिराळ्या परिस्थितीत मूल्यमापनात्मक कसोट्यांमध्ये घडून येणाऱ्या बदलांचा वेग अभ्यासला असता उद्‌बोधक निष्कर्ष काढता येतील.

ज्या समाजांचा अभ्यास केला त्या समाजांमध्ये दीर्घ कालावधीत मूल्यमापनाच्या कसोट्या स्थिर राहिल्याचे आढळले. यावरून या समाजांमध्ये काही महत्त्वाच्या मूल्यांचे सातत्य निदर्शनास येते. आधुनिक औद्योगिक उत्पादनाशी निकटचा संबंध असलेली एक वैशिष्ट्यपूर्ण मूल्यात्मक संस्कृती निर्माण झाल्याचे दिसून येते. अशा समाजांमध्ये तंत्रविद्येच्या क्षेत्रात सतत नवीन सुधारणा व बदल घडवून आणण्यावर फार भर असतो आणि तरीही ही मूल्यसंस्कृती चिवट व स्थिर राहिल्याचे आढळून येते.

५. बक्षिशीची प्रक्रिया

सामाजिक थररचनेत अंतर्भूत असलेली चौथी प्रक्रिया बक्षिशीच्या वाटपाची होय. पृथक्‌ केलेल्या, क्रमवारी लावण्यात आलेल्या, व मूल्यमापन करण्यात आलेल्या स्थानांना या प्रक्रियेद्वारा विभिन्न प्रमाणांत हव्या हव्याशा वाटणाऱ्या ‘चांगल्या गोष्टीं’चे वाटप केले जाते. ही बक्षिशी कशी वाटावी याबद्दल प्रत्येक समाजात नियम किंवा मानदंड असतात. या नियमांमध्ये अत्यंत वैचित्र्य व परिवर्तनीयता असू शकते आणि ते अशा रीतीने कार्यान्वित होऊ शकतात, की त्यांच्यामुळे बहुसंख्य लोकांना दारिद्र्य सहन करावे लागते, तर बाकीचे तुलनेने पहाता सुखात किंवा ऐषारामात रहातात. किंवा, सर्वांमध्ये सापेक्षतः समान प्रमाणात वाटप आवश्यक करणारे हे नियम असू शकतात. बक्षिशीच्या बाबतीत थोडीफार असमानता हे सर्व ज्ञात समाजांचे वैशिष्ट्य आहे. व्यक्तीला मिळणाऱ्या बक्षिशीचे प्रमाण, इतर कोणत्याही कसोट्यांनी ठरण्यापेक्षा तिच्या उघडपणे प्रतीत होणाऱ्या गरजांनुसार ठरते तो समाज बक्षिशीच्या वाटपाच्या बाबतीत समानतेच्या सर्वात अधिक जवळ जातो. ज्या समाजातले सत्ताधारी श्रेष्ठी आणि त्यांची विचारप्रणाली अनियंत्रित स्पर्धेचा पाठपुरावा करतात, आणि कोणी किती वस्तू व सुखसोई आपल्या पदरात पाडून घ्याव्यात यावर शासकीय नियंत्रण जवळजवळ शून्य असावे या पक्षाचे असतात त्या समाजात सर्वात अधिक विषमता निर्माण होते. एखाद्या व्यक्तीला किती बक्षिशी मिळणार ते त्या व्यक्तीच्या हाती किती सत्ता आहे यावरून ठरते आणि परिणामी बहुधा कमालीची विषमता अस्तित्वात येते. आधुनिक कल्याणकारी राज्य हा समता व विषता या दोन टोकांमधील सुवर्णमध्य म्हणता येईल.

बक्षिशी ज्या स्वरूपात मिळते त्यामध्ये काही प्रकारची बक्षिशी ही प्रत्येकाला उदंड स्वरूपात देऊनही न संपणारी असते तर काही बक्षिशी ही दुर्भिक्ष्य असलेल्या गोष्टींच्या स्वरूपात मिळत असते. हा महत्त्वाचा प्रकारभेद ध्यानात ठेवला पाहिजे. सुख, प्रेम, आदर, व स्वतंत्रता यासारखी बक्षिशी, असीम नसली तरी, तत्त्वतः विपुल प्रमाणात उपलब्ध असते. या गोष्टी एखाद्याला कितीही मिळाल्या तरी त्यामुळे दुसऱ्याला मिळणाऱ्या त्यांच्या प्रमाणावर मर्यादा पडत नाही किंवा त्या कमी होत नाहीत. सर्वसामान्यपणे, कितीही वाटल्या तरी कमी न पडणाऱ्या या गोष्टी भौतिक नसतात तर आत्मिक किंवा मानसिक असतात. आणि त्या बाह्य नसतात तर आंतरिक असतात, म्हणजे कार्य करण्याच्या ओघात त्या मिळत असतात. कार्य पार पाडण्याहून त्या वेगळ्या, अलग काढता येत नाहीत. कधी कधी असा युक्तिवाद करण्यात येतो की, असे उदंड मानसिक समाधान बक्षिशी म्हणून फारसे उपयुक्त नसते, कारण एखाद्या वस्तूची किंवा सेवेची वांछनीयता तिच्या दुर्भिक्ष्यतेच्या प्रमाणात वाढत असते. पण एक नियम म्हणून ही गोष्ट उघडच असत्य आहे. प्रेम, सुख, स्वातंत्र्य ह्या जीवनातील सर्वात अधिक मौल्यवान अशा गोष्टी मानल्या गेल्या आहेत. तत्त्वतः जवळजवळ अमर्यादित स्वरूपात ज्या गोष्टी उपलब्ध असतात त्यात या गोष्टींचा समावेश असतो. मात्र, जेव्हा अत्यंत वांछित अशा काही वस्तू व सेवा यांचे लक्षणीय असे दुर्भिक्ष्य पण असते, तेव्हा त्यांच्या वाटपाचा प्रश्न गंभीर होतो. अशा वांछनीय पण सर्वाना वाटण्यास पुऱ्या पडणार नाहीत अशा गोष्टींच्या स्वरूपातील बक्षिशीच्या संदर्भात सामाजिक थर प्रस्तुत ठरतात; कारण वांछनीय बक्षिशीच्या विषम वाटपाशीच सामाजिक थरांच्या रचनेला कर्तव्य असते.

बक्षिशीचे सर्वसाधारणपणे तिहेरी वर्गीकरण करता येते. (१) मालमत्ता, किंवा वस्तू व सेवा यांच्यावरील हक्क व त्यांच्या संबंधातली जबाबदारी; (२) सत्ता; किंवा स्वतःचे हेतू, प्रसंग पडेल तेव्हा विरोधावर मात करूनही, पूर्ण करण्याची शक्ती; (३) मानसिक समाधान; समाधान, सुख किंवा आनंद यांची प्राप्ती करून देणारा इतरांचा प्रतिसाद किंवा त्यांच्याकडून प्राप्त होणारे अभौतिक साधन.

मालमत्ता

मालमत्तेच्या निरनिराळ्या प्रकारांच्या जागी पैशाच्या रूपातील त्यांचे प्रमाणित सममूल्य वापरावयाची आपली तयारी असेल, तर मालमत्तेची मोजणी करणे तुलनेने सोपे आहे. ही मोजणी करताना आपण निरनिराळ्या स्थानांवरील व्यक्तींना मिळणाऱ्या मालमत्तेच्या स्वरूपातील बक्षिशींची तुलना करू शकतो, इतर घटकांबरोबरच्या त्यांच्या सहसंबंधांचे संशोधन करू शकतो आणि त्यांच्या विभिन्न परिणामांची छाननी करू शकतो. सामाजिक थरांच्या रचनेचे अभ्यासक, साधारणतः मालमत्तेचे काही प्रकारच विचारात घेऊन आपले काम सोपे करतात. उदाहरणार्थ, पैशाच्या रूपात मिळणारे चालू उत्पन्न मोजमापाचे व तुलनेचे एकांक म्हणून वापरले जाते. याचे काही फायदे आहेत. उत्पन्नाबद्दल बरीचशी अचून माहिती मिळविणे आणि मालमत्तेच्या संबंधातील विषमतेची तुलना करण्यासाठी उत्पन्नाबद्दलच्या या माहितीचा उपयोग करणे सापेक्षतः सोपे असते. अर्थात, समाजातील सर्वात श्रीमंत विभागाकडे त्यांना मिळणाऱ्या केवळ पगारी उत्पन्नावरून कल्पना केली जाईल त्यापेक्षा कितीतरी अधिक मालमत्ता असते हे आपल्याला माहीत नाही असे नाही.

ज्या प्रक्रियेद्वारा मालमत्तेचे वाटप होते त्याबाबतीत निरनिराळ्या समाजांमध्ये खूप वैचित्र्य आढळून येते. काही समाजांमध्ये, स्थानांना मिळणारी मालमत्तारूपी बक्षिशी सर्वंकष केंद्रीय अधिसत्तेद्वारा नियंत्रित केली जाते. या पद्धतीचा अंगिकार करून वेगवेगळ्या दर्जांना व पातळ्यांवर मिळणारी बक्षिशी त्या त्या दर्जांच्या सर्वांना सारखी मिळेल याची हमी केंद्रीय अधिसत्ता घेते. अनिर्बंध भांडवलशाही समाजांमध्ये कोणत्याही स्थानास मिळणारी मालमत्तारूपी बक्षिशी मुख्यतः बाजारयंत्रणेवर अवलंबून असते. विशिष्ट स्थानावर असलेली व्यक्ती देऊ करीत असलेल्या सेवेची दुर्भिक्ष्यता व तिला असलेली मागणी यांचा एक ना एक प्रकारचा संयोग बाजारयंत्रणेद्वाराघडून येतो, आणि त्यानुसार बक्षिशी पदरात पडते.

बक्षिशीतील फरक निश्चित करणारा सत्ता हा अर्थातच एक निर्णायक महत्त्वाचा घटक असतो. खाजगी किंवा सार्वजनिक क्षेत्रांतील कामगार ट्रेड युनियनमध्ये संघटित होतात तेव्हा त्यांना त्यांच्या बरोबरीच्या असंघटित कामगारांपेक्षा कितीतरी अधिक वेतन सामान्यतः मिळविता येते. खरे म्हणजे, मालमत्तेच्या बक्षिशीच्या बाबतीतील कोणत्याही निर्णयप्रक्रियेत सत्ता हाच सर्वात अधिक महत्त्वाचा घटक असतो असे आपण म्हणू शकतो. ही सत्ता, संघटनेतून, किंवा सेवेच्या/वस्तूंच्या पुरवठ्याच्या बाबतीत हवी तशी दुर्भिक्ष्यता निर्माण करून, उत्पादनसाधनांवरील नियंत्रणांमधून, कायद्यांचा परिणाम म्हणून, किंवा इतर अनेक कारणांमुळे प्राप्त झालेली असू शकेल. बक्षिशीची पातळी कोणती असेल ही गोष्ट अंतिमतः बक्षिशी पदरात पडणाऱ्याच्या हातातील सत्तेने ठरत असते.

सत्ता

प्रत्येक समाजात दुसरा महत्त्वाचा बक्षिशीचा प्रकार सत्ता हा असतो. कोणत्याही स्थानाला बक्षिशी म्हणून सत्ता किती मिळते किंवा एखाद्या व्यक्तीला अगर गटाला किती सत्ता मिळालेली आहे हे मोजण्याचा समाधानकारक मार्ग नाही. सत्ता हा अपरिहार्यपणे मालमत्तेपेक्षा अधिक गुंतागुंतीचा चल घटक आहेच असे नाही, निदान संज्ञांच्या व्याख्यांवरून तरी तो अधिक गुंतागुंतीचा असल्याचे सूचित होत नाही. मात्र, मालमत्ता या बक्षिशीचे मोजमाप करण्यासाठी पैशातली मिळकत हे एक लघु-गमक जसे काम देते त्याप्रमाणे सत्तेचे विश्लेषण व मोजमाप करणाऱ्यांनी अशी व लघु-गमके वापरण्याबाबत फारशी उत्सुकता दाखविलेली नाही. सत्तेच्या मापनासाठी प्रमाण एकांकाचा अभाव असला, तरी सत्ता या बक्षिशीबद्दल काही महत्त्वाची विधाने करण्यास आपल्याला अडथळा येत नाही. आपली भूमिका नीटपणे पार पाडण्यासाठी एखाद्या व्यक्तीला लागणारी सत्ता आणि ते काम पार पाडल्याबद्दल बक्षिशी म्हणून मिळणारी सत्ता यात फरक करणे हे प्रथमतः महत्त्वाचे आहे. दुसऱ्या प्रकारच्या सत्तेपासून पहिलीचा फरक दाखविण्यासाठी दुसरीला बक्षिशीरूपी सत्ता व पहिलीला कार्यसंबद्ध सत्ता असे म्हणता येईल.

व्यक्तींच्या हाती असलेल्या कार्यसंबद्ध सत्तेमध्ये विषमता असते. त्यांना बक्षिशीरूपी सत्ता किती मिळेल याच्याशी या विषमतेचा खूपच संबंध असू शकतो किंवा जवळजवळ मुळीच संबंध नसू शकतो. उदाहरणार्थ, तत्त्वतः सर्व समाजवादी समाजांमध्ये या दोन प्रकारच्या सत्तांची एकमेकांपासून फारकत करण्याचा आग्रह बाळगलेला असतो. व्यक्ती ज्या भूमिका पार पाडीत असतात त्या भूमिकांना जोडून येणाऱ्या वैशिष्ट्यपूर्ण गोष्टी आणि बक्षिशी-व्यवस्था यांचा एकमेकांशी कोणताही संबंध नसावा यावर या समाजांमध्ये भर असतो. इस्त्राएलमध्ये कार्यसंबद्ध सत्तेच्या वाटपात पुष्कळच विषमता असते, पण त्याचीच दुसरी बाजू म्हणून बक्षिशीरूपी मालमत्ता व सत्ता यांची वाटणी समान असावी यावर फार भर दिला जातो. या ठिकाणी, भूमिका पार पाडण्यासाठी ज्या गोष्टी लागतात त्या देण्यातून, अनिवार्यपणे, कामाच्या क्षेत्रात अंगभूत निर्माण होणारी विषमता आणि बक्षिशीतील विषमता यात फरक करण्यात येतो. बक्षिशीतील विषमतेचे समर्थन भूमिकांमध्ये असलेल्या भेदांच्या आधारावर अंशतः होऊ शकेल, पण पुष्कळदा तिची कारणे निराळीच असतात.

दुसरा महत्त्वाचा फरक व्यक्तिगत व सामाजिक सत्तेमध्ये असतो. आपल्या विचारांना योग्य वाटेल अशा प्रकारे आपल्या खाजगी जीवनाला वळण लावण्याचे सामर्थ्य असा अर्थ व्यक्तिगत सत्तेत अभिप्रेत असतो. रोजगार करण्याची अगर न करण्याची मुभा, आपल्या पसंतीप्रमाणे आपल्या खाजगी व सार्वजनिक वेळेची विभागणी, आणि आपल्याला आवडणाऱ्या जीवनपद्धतीचा व व्यवसायाचा अंगिकार – ज्यात विश्रांती व चैन यांचाही समावेश होतो.- या गोष्टींचा व्यक्तिगत सत्तेत समावेश होतो. जर सुसंस्कृत समजली जाणारी बहुतेक जीवनध्येये पैशाच्या साहाय्याने साध्य करता येणारी असली तर, मालमत्तेचे वाटप विषम प्रमाणात करणारा समाज, याद्वारा व्यक्तिगत सत्तेचे देखील वाटप विषम प्रमाणात करीत असतो (या अर्थाने सुसंस्कृत जीवन जगण्याच्या क्षमतेची असमान निर्मिती करीत असतो.)

सामाजिक सत्तेची दोन प्रमुख परिमाणे असतात. स्थानांच्या कोणत्या ना कोणत्या व्यूहात आपले एक स्थान असते.त्या स्थानावर राहून आपले हेतू साध्य करण्याचे सामर्थ्य हे सामाजिक सत्तेचे पहिले परिमाण होय. शासकीय नोकरशाही यंत्रणा, मोठी कंपनी, सामाजिक संघटना ही अशा व्यूहांची काही उदाहरणे होत. अशा व्यूहांमध्ये व्यक्तीच्या हाती किती सत्ता असेल ही गोष्ट त्या व्यक्तीकडे अधिकाराचे औपचारिक पद कोणते आहे त्यावर प्राधान्येकरून अवलंबून असते. म्हणजे अशी सत्ता ही त्याच्याकडे असलेल्या भूमिकेमुळे त्याला मिळालेली–पदसिद्ध–असते; मात्र अनेक नोकरशाहींचे हे वैशिष्ट्य आढळते की, तेच एक औपचारिक अधिकारपद भूषविणाऱ्या निरनिराळ्या व्यक्ती कमीअधीक सत्ता गाजविताना आढळतात. स्वतःच्या व्यक्तिगत श्रद्धा आणि हितसंबंध यांना अनुसरून आपल्या समाजाचे सर्वसाधारण सामाजिक वळण ठरविण्याची व्यक्तीची क्षमता हे सामाजिक सत्तेचे दुसरे परिमाण होय. समाजात सामाजिक धोरणे कोण ठरवितात आणि ती अमलात कोण आणू शकतात? व्यावसायिक संघटना,कामगार संघटना, उद्योगपती, व्यापारी यांच्या संघटना, खास हितसंबंधांच्या जपणुकीसाठी कार्य करणारे दबाव गट, व अशाच इतर संस्था यांच्याकडे सामाजिक धोरणे ठरविण्याच्या बाबतीत कोणती भूमिका असते आणि सामाजिक धोरणांवर असे गट किती प्रभाव पाडू शकतात याविषयी समाजशास्त्रज्ञांनी बऱ्याच सविस्तरपणे संशोधन केले आहे.

मानसिक समाधान

स्थानमाहात्म्यानुसार मिळणारी तिसरी प्रमुख बक्षिशी म्हणजे मानसिक समाधान. मालमत्ता वा सत्ता या कोटींमध्ये समाविष्ट करण्यात न आलेली सर्व प्रकारची बक्षिशी या वर्गात घालण्यात येते. मालमत्ता व सत्ता अशा प्रकारचे समाधान देऊ शकतात. तरी त्यांची व्याख्या अगर त्यांचे मोजमाप मानसिक समाधानाच्या परिभाषेत करता येत नाही, केले जात नाही. मानसिक समाधानाची उगमस्थाने अनेक व विविध असतात आणि त्यात मान, सुरक्षितता, स्वायत्तता, बांधील चाकोरीपासून मुक्तता, कामात सर्जनशीलतेचा प्रत्यय, इत्यादींचा समावेश होतो. यातील काही घटकांची मोजणी इतरांपेक्षा अवघड आहे हे मान्य आहे. परंतु त्याचे कारण नेटके मोजमाप करण्याची साधने/पद्धती शोधून काढण्याच्या प्रयत्नांचा प्रारंभ अलीकडे झाला हे आहे.

बक्षिशीच्या तीन प्रमुख प्रकारांमध्ये समावेश करणे उचित ठरावे अशी मानसिक समाधानाच्या कोटीची अनेक वैशिष्ट्ये आहेत. मालमत्ता व सत्ता संपादण्याइतकीच असे समाधान मिळविण्याची व्यक्तीला पुष्कळदा तीव्र इच्छा असते आणि ते मिळविण्यासाठी व्यक्ती तीव्रतेने प्रयत्न करतात हे पहिले वैशिष्ट्य सांगता येईल. मालमत्ता व सत्ता यांच्या वाटपातील विषमतेइतकीच मानसिक समाधानाच्या लाभातील विषमता परिणामकारक असते. मान, सुरक्षितता, स्वायत्तता वा स्वतंत्रता यांच्या अभावाचे फार गंभीर परिणाम होऊ शकतात, हे दुसरे वैशिष्ट्य होय. मानसिक समाधान मालमत्ता व सत्ता यांच्या वाटपावर प्रभाव पाडू शकते (जसे, उलटपक्षी, सत्ता व मालमत्ता यांच्या वाटपाच्या आकृतिबंधाचा मानसिक समाधानाच्या वाटपावर परिणाम होतो) हे तिसरे वैशिष्ट्य. एखाद्या व्यवसायाला असलेली प्रतिष्ठा किंवा व्यवसायाची शाश्वती व दीर्घ मुदतीचा करार यातून मिळणारी सुरक्षितता यांचा विशिष्ट व्यवसायात मिळणाऱ्या मालमत्तेच्या बक्षिशीवर विविध प्रकारे प्रभाव पडू शकतो. मालमत्तेची व सत्तेची बक्षिशी माणसे किती चाहतील हे ज्याप्रमाणे सांस्कृतिक कोंदणावर अवलंबून असते, त्याचप्रमाणे मानसिक समाधान संपादण्याचा प्रयत्न किती तीव्रतेने केला जाईल ही गोष्टही सांस्कृतिक कोंदणावर अवलंबून असते, हे चवथे वैशिष्ट्य. बक्षिशींच्या ठिकाणी असे कोणतेच अंगभूत गुण नसतात की ज्यामुळे एका प्रकारची बक्षिशी इतर प्रकारच्या बक्षिशींपेक्षा अधिक वांछनीय ठरावी. निरनिराळ्या प्रकारच्या बक्षिशींची कमीअधिक किंमत करावयास आपण शिकतो. पांचवे वैशिष्ट्य असे की, मालमत्ता व सत्ता यांच्याप्रमाणेच मानसिक समाधानाचे मानवी जीवनातले स्थान-कार्य सांस्कृतिक आकृतिबंधानुसार ठरत असेल तर, एक गोष्ट ओघानेच येते. मालमत्ता व सत्ता यांच्या घटकांप्रमाणे मानसिक समाधानात अंतर्भूत असलेल्या गोष्टींची अर्थवत्ता आणि महत्त्व समाजातील वेगवेगळ्या विभागांच्या दृष्टीने, तसेच वेगवेगळ्या समाजांच्या दृष्टीने, सारख्या असणार नाहीत. मालमत्ता व सत्ता यांच्या घटकांची ज्याप्रमाणे समाजातले वेगवेगळे विभाग कमी अधिक किंमत करतात त्याप्रमाणेच मानसिक समाधानाच्या घटकांचीही करतील. या गोष्टींची किंमत करण्यावरून एका समाजातील निरनिराळ्या विभागांमध्ये जसा फरक आढळून येईल तसा वेगवेगळ्या समाजांमध्येही आढळून येईल.

मानसिक समाधानाच्या स्वरूपाची बक्षिशी आणि मालमत्ता व सत्ता या रूपांतल्या बक्षिशी यांचे वाटप, त्यांचा स्वीकार, त्यांचा परिणाम, त्यांचे महत्त्व, त्यांची वांछनीयता या बाबतीत पांच प्रकारचे साम्य असते हे दाखवून दिल्यानंतर त्यांच्यातील एका अर्थपूर्ण फरकाची आठवण करून देणे आवश्यक आहे. मान, सर्जनशील समाधान, गौरव, किंवा ‘चांगले सामाजिक संबंध’ अशा बक्षिशींच्या बाबतीत व्यक्तिगत/आत्मनिष्ठ अनुभूतींना मोठा वाव ‌असतो. त्यामुळे स्वतःच्या इच्छेनुसार वा गरजेनुसार व्यक्तींना याबाबतच्या आपल्या परिस्थितीचे चित्रण करता येते. या बाबतीतल्या वास्तवाला सामोरे जाणे टाळता येते. हा तो लक्षात घ्यावयाचा फरक होय.

मूल्यमापन व बक्षिशी यांचे संबंध

आतापर्यंत, बक्षिशींपासून मूल्यमापन अगदी निराळे असते असे गृहीत धरून, बक्षिशींपासून अलग असे मूल्यमापनाचे विवेचन केले आहे. पण मूल्यमापन ही एकप्रकारची बक्षिशी म्हणून कार्य करते. एखाद्या स्थानाचे अनुकूल मूल्यमापन त्या स्थानामुळे मिळणाऱ्या मानसिक समाधानाची वाढ करते. उदाहरणार्थ, डॉक्टर, वकील किंवा इंजिनिअर होण्याची इच्छा त्या व्यवसायात अपेक्षित असलेले उत्पन्न व त्यामुळे उपभोगता येणारे जीवनमान यांच्यामुळे निर्माण होत असली तरी, या व्यवसायांचे समाजात उच्च मूल्यमापन होते आणि त्यामुळे या व्यवसायांबद्दलचे आकर्षण पुष्कळ वाढते यात शंका नाही. एखादे स्थान प्राप्त करण्याची इच्छा त्याच्या केल्या जाणाऱ्या मूल्यमापनामुळे निर्माण होते त्यावेळी अशा मूल्यमापनाला त्या स्थानाची बक्षिशी म्हणून संबोधणे योग्य असते.

अंशाचा पूर्णाशी संबंध

मूल्यमापन व बक्षिशी यांच्यातील दुसरा संबंध अंशाचा पूर्णाशी संबंध या प्रकारचा असतो. आधुनिक औद्योगिक समाजात, विशिष्ट व्यवसायात प्रविष्ट झाल्यावर आपणास अमुक एका प्रकारचे जीवन उपभोगता येईल अशी माणसाची अपेक्षा असते. सर्वसाधारण सामाजिक दर्जांची जी उतरंड समाज रचतो तीमधील त्या व्यवसायात गेल्याने आपणास मिळणारा अमूक एक दर्जा हे त्या अपेक्षित जीवनाचे एक मध्यवर्ती वैशिष्ट्य म्हणून व्यक्तीला प्रतीत होते, याकडे आम्हाला येथे लक्ष वेधावयाचे आहे. या दृष्टीने पाहिले असता, ज्या अनेक घटकांच्या आधारे व्यक्तीचा एकंदर सामाजिक दर्जा ठरत असतो त्यापैकी त्याच्या व्यवसायाचे भूमिका-संबद्ध मूल्यमापन हा केवळ एक घटक असतो हे खरे असले तरी, सर्वसाधारण सामाजिक दर्जा हा व्यवसायाला मिळणाऱ्या बक्षिशीचाच एक पैलू असतो असे आपण म्हणू शकतो.

मूल्यमापन व बक्षिशी यांचा अन्योन्य प्रभाव

एकेका स्थानाला जोडून येणारी वैशिष्ट्यपूर्ण बक्षिशी काय याबद्दल लोकांची जी जाण असते ती जाण त्या स्थानाविषयीच्या एकंदर सार्वजनिक प्रतिमेला आकार देत असते. ज्या रीतीने ही जाण हा आकार देत असते तो मूल्यमापन आणि बक्षिशी यांच्यातला तिसरा संबंध होय. एखाद्या स्थानाला सत्ता व मालमत्ता यांची मोठी बक्षिशी मिळाली पण त्याचे ‘हीन’ असे मूल्यमापन जर करण्यात आले तर, तिन्ही प्रकारची बक्षिशी उच्च प्रमाणात मिळाली असता प्राप्त झाला असता तो एकंदर दर्जा त्या स्थानाला मिळणार नाही; त्याला सापेक्षतः निकृष्ट दर्जा दिला जाईल असा संभव असतो. त्याचप्रमाणे, एखाद्या स्थानाचे मूल्यमापन ज्या पातळीचे केले जाईल त्यामुळे त्या स्थानाला मिळणारी सत्ता व मालमत्ता यांच्या बक्षिशींचीही पातळी ठरेल; ती पातळी ठरविण्यातली एका महत्त्वाची निर्धारक गोष्ट म्हणून मूल्यमापन पुष्कळदा कार्य करते हेही खरे आहे.

मूल्यमापन व बक्षिशी यांची परस्पर स्वायत्त चलना आणि नकारात्मक सहसंबंध

मूल्यमापन आणि बक्षिशी यांची अगदी निराळ्या प्रकारेही परस्परांवर क्रिया प्रतिक्रिया होते. एकमेकांहून अलग, स्वायत्तपणे या घटकांची पातळी बदलू शकते; या स्वायत्त चलनेचा आम्ही प्रथम निर्देश करतो. म्हणजेच एखाद्या स्थानाला वैशिष्ट्यपूर्णरीत्या प्राप्त होणारी मालमत्ता व सत्ता यांचा त्या स्थानाच्या मूल्यमापनाच्या पातळीशी जवळपास काही संबंध असू शकतो; उच्च सन्मान आणि निकृष्ट उत्पन्न किंवा त्याच्या उलट मोठे उत्पन्न पण अप्रतिष्ठा, असा संयोग पुष्कळदा आढळून येतो.

एखादी व्यक्ती आपल्या स्थानाचा गैर उपयोग करून आपल्या बरोबरीच्या इतरांना सर्वसाधारणपणे मिळणाऱ्या सत्ता वा मालमत्ता यांच्यापेक्षा पुष्कळ अधिक सत्ता वा मालमत्ता हस्तगत करते तेव्हा, एका बाजूला मूल्यमापन आणि दुसऱ्या बाजूला (सत्ता व मालमत्तारूपी) बक्षिशी यांच्यात व्यस्त, नकारात्मक सहसंबंध प्रस्थापित होतो. श्रीमंत गुंड हे अशा प्रकारातले एक उदाहरण. आपल्या विश्वविद्यालयीन स्थानाचा व अधिकाराचा गैरउपयोग करून भरपूर पैसा देणारी कन्सल्टन्सीची कंत्राटे जो स्वतःच्या पदरात पाडून घेतो आणि आपल्या सहकाऱ्यांच्या पेक्षा फारच वरच्या दर्जाचे जीवनमान जो प्राप्त करून घेतो असा प्राध्यापक हे असे दुसरे उदाहरण. असे करताना त्या प्राध्यापकाने शिक्षकाची आपली मुख्य भूमिका पार पाडण्यात हेळसांड केली तर त्याची प्रतिष्ठा ढासळण्याचा संभव असतो. अशा रीतीने, जितकी अधिक मिळकत तितकेच अधिक हीन मूल्यमापन, अशी स्थिती निर्माण होऊ शकते.

व्यक्तीचे मूल्यमापन वेगवेगळ्या अंगांनी केले जाते. एका अंगाने मूल्यमापन केले असता व्यक्तीस जे स्थान दिले जाते त्या स्थानाशी सुसंगत असे स्थान त्याला इतर अंगांनी मूल्यमापन केले असता जर मिळाले नाही, तर तो एक प्रकारचा नकारात्मक सहसंबंध होय. तत्त्वतः, एका अंगाने उच्च मूल्यमापन झाले तर दुसऱ्या अंगानीही उच्च मूल्यमापन व्हावयास हवे; तसे न होणे ही विसंगती होय. अशा प्रकारच्या स्थानीय विसंगतीच्या परिणामांशी निगडित अशा उद्बोधक प्रश्नाचे संशोधन समाजशास्त्रज्ञ आज करीत आहेत. अशी परस्पर विसंगत स्थानीय मूल्यमापने वाट्यास आलेले लोक विसंगती हा एक ताण म्हणून अनुभवतात का? ताण कमी करण्याचा ते प्रयत्न करतात का? तसे करताना, मूल्यमापनाच्या ज्या ‘शिडी’वर खालची जागा मिळाली असेल, त्या ‘शिडी’वर वरची जागा मिळविण्याचा प्रयत्न करतात का? की विसंगतीकडे दुर्लक्ष करतात? की ज्या अंगाने केलेल्या मूल्यमापनात म्हणजे ज्या शिडीवर त्यांना हीन स्थान दिले जाते, त्या अंगाबद्दल, त्या अंगाने होणाऱ्या उच्च वा हीन कसल्याच मूल्यमापनास किंमत नाही असे त्या मूल्यमापनाचे अवमूल्यन करतात, आणि त्या अंगाने बहुमान मिळविलेल्यांना वा मिळविण्याचा प्रयत्न करणाऱ्यांना क्षुद्र, अक्कर माशे वा अपात्र लेखून दूर सारतात? असा विसंगतींचा दुसऱ्या एका दृष्टीने विचार करता येईल. एकेका माणसाचे व्यक्तिमत्त्व अनेक पदरी असते. मूल्यमापनाच्या एकेका शिडीवर त्याच्यातील काही काही पदरांचेच तेवढे मूल्यमापन होत असते. त्याच्या व्यक्तिमत्त्वातले हे वेगवेगळे पदर वा पैलू परस्परांशी संवादीच असतात असे नाही. त्यांच्यात तणाव असतो, विरोध असतो, स्पर्धा असते आणि व्यक्ती त्या स्पर्धेच्या तणावांखाली जगत असते. मूल्यमापनांमध्ये आढळणाऱ्या विसंगतींकडे या दृष्टिकोनातून पहाता येईल. एखादी व्यक्ती उच्चशिक्षित आहे पण तिचे उत्पन्न निकृष्ट आहे असे समजा. तिच्यासमोर जेव्हा प्रश्न उपस्थित होतात तेव्हा , आपल्या व्यक्तिमत्त्वाच्या कोणत्या अंगाने त्या प्रश्नाला सामोरे जाणे उचित होईल यासंबंधी त्यावेळी त्या व्यक्तीची जी धारणा असेल त्यानुसार तिचा प्रतिसाद वेगवेगळा राहील, अशी आपण आपेक्षा करू. अशा प्रकारच्या विरोधी तणावांचा अभ्यास मतदानाच्या वागणुकीच्या अभ्यासकांनी बराच सखोल केला आहे. धर्म, वंश, आणि राष्ट्रिक समूहाचे सभासदत्व या व्यक्तिमत्त्वाच्या इतर पदरांचाही, व त्यातून उत्पन्न होणाऱ्या परस्परविरोधी तणावांचाही त्यांनी आपल्या अभ्यासांमध्ये समावेश केला आहे. अशा रीतीने विभिन्न मूल्यमापन पट्ट्यांवर केला जाणारा निवाडा, दिले जाणारे स्थान यांमधील विसंगती ही एक महत्त्वाची संकल्पना आहे. प्रत्येक व्यक्ती ही बहुरूपी असते, तिची रूपे नित्य बदलत असतात आणि एकंदर मिश्रणही बदलत असते. प्रसंगानुसार ती कधी आपले हे रूप प्रकट करील, तर कधी ते. त्या त्या प्रसंगी व्यक्तीची जी प्रभावी अस्मिता असेल, तिच्याशी त्या वेळचे तिचे प्रतिसाद, तिचे वर्तन जुळणारे असेल. व्यक्तिमत्त्वातली ही संमिश्रता आणि चंचलता लक्षात आणून देण्याचे काम स्थानीय विसंगतीची संकल्पना करते आणि त्या अर्थाने ती एक महत्त्वाची संकल्पना आहे.

मूल्यमापन व बक्षिशी याच्यांतील सहचलना व सम सहसंबंध

आधुनिक औद्योगिक समाजात असलेले, बक्षिशीच्या तीन मुख्य प्रकारांतील व्यस्त सहसंबंध स्पष्ट केल्यानंतर आता आपल्याला त्यांच्यामधील सहसंबंधांकडे लक्ष दिले पाहिजे. या सहसंबंधांकडे आणि आंतरसंबंधांकडे आपण दोन पातळ्यांवरून पाहू शकतो : सामाजिक किंवा संस्थात्मक आणि वैयक्तिक.

व्यापक सामाजिक पातळीवरील सहसंबंध

एखाद्या समाजात सत्ता, मालमत्ता व मूल्यमापन यांचे जे वाटप होते त्या वाटपामध्ये या तीन बाबींचा परस्परांच्या वाटपाच्या आकृतिबंधावर कसा परिणाम होतो या मुद्याचा विचार संस्थात्मक विश्लेषणात केला जातो. सत्ता आणि मालमत्ता यांच्या वाटपात जे आंतरसंबंध अमेरिकेत आढळतात ते विशेष स्वरूपाचे आहेत. त्या देशातील लोकशाही राजकीय रचना आणि काही प्रमाणात सौम्य केलेली स्पर्धाप्रधान बाजारकेंद्री अर्थव्यवस्था या अमेरिकन समाजव्यवस्थेच्या दुहेरी गुणविशेषांमधून प्रामुख्याने या आंतरसंबंधाची परिमाणे आणि वैशिष्ट्यपूर्ण लक्षणे निर्धारित झालेली आहेत. पहिल्या वैशिष्ट्यामुळे, अनेक स्पर्धक हितसंबंधी गटांना-”लॉबीं”ना-आपल्या हितसंबंधांना अनुकूल अशी समाजाची धोरणे बदलून घेण्यात कमीअधिक यश मिळविणे शक्य होते. अधिकारावर रहाण्यासाठी सत्ताधारी पक्षाने, नियमितपणे , मतदारांचा कौल मिळविला पाहिजे या संकेतामुळे सार्वजनिक धोरणांच्या बाबतीत मतदारांना खूपच निर्णायक सत्ता प्राप्त होते.

अमेरिकन पद्धतीच्या अर्थव्यवस्थेत बाजारपेठेच्या तत्त्वाप्रमाणे मालमत्तेचे वाटप करण्यास मुभा असते. यात भांडवल, श्रम व व्यवस्थापन या निरनिराळ्या उत्पादनघटकांची बाजारपेठेतली असमान ताकद, आणि त्या असमान ताकदीला अनुसरून होणारे विषम वाटप गृहीत धरलेले असते. हितसंबंधी गटांनी त्यांच्या स्वतःच्या स्वार्थसाधनेच्या दिशेने कायदे करवून घेण्यासाठी आणि सार्वजनिक धोरणे फिरवून घेण्यासाठी प्रयत्न करावेत ही गोष्ट “अनिर्बंध खाजगी भांडवलशाही”शी संयोग पावलेली लोकशाही विचारप्रणाली वैध मानीत असल्याने राजकारण व अर्थव्यवस्था यांच्यात घनिष्ट आंतरसंबंध प्रस्थापित झालेला आहे. अशा परिस्थितीत आर्थिक सत्ता राजकीय सत्तेत रूपांतरित होण्याची फारच मोठी शक्यता असते.

हा वैशिष्ट्यपूर्ण अमेरिकन नमुना सोविएत नमुन्याच्या अगदी विरुद्ध आहे.जिला वैधपणा प्राप्त झालेला आहे अशी अनिर्बंध खाजगी भांडवलशाही पण तेथे नाही किंवा राजकीय लोकशाही रचनाही नाही. काही लॅटिन अमेरिकन राष्ट्रांमध्ये आणखीनच वेगळी तऱ्हा आढळते. तेथे शेती व खाण उद्योगधंदे हे अर्थव्यवस्थेचा मुख्य आधार आहेत. सर्वांत मोठे जमीनदार, वरिष्ठ सेनाधिकारी आणि उच्चपदांवरील ख्रिस्ती धर्मोपदेशक यांच्या हातात तेथे मुख्यतः राज्याची सूत्रे आहेत. अमेरिकन, सोविएत, आणि लॅटिन अमेरिकन हे तिन्ही नमुने आशिया व आफ्रिका खंडातील नव्या उगवत्या समाजांपेक्षा निराळे आहेत. तेथे राजकीय सत्ता आणि आर्थिक सत्ता भिन्न भिन्न गटांमध्ये विभागलेल्या आहेत. विभिन्न टोळ्या वा जमाती, लष्करी श्रेष्ठी, अद्यापिही टिकून असलेल्या साम्राज्यशाही सत्ता, आणि काही ठिकाणी पारंपरिक धार्मिक नेतृत्व यांच्यामध्ये कधी या गटाच्या हाती, कधी त्या गटाच्या हाती, अशी सत्ता हेलकावे खात असते.

विकसनशील देशांमधील सरकारे नेहमी कोलमडत असतात, आणि अमेरिका, सोविएत रशिया आणि कम्युनिस्ट चीन यांसारख्या बड्या सत्तांच्या इच्छाआकांक्षा व त्यांचे हितसंबंध या राष्ट्रांच्या अंतर्गत कारभारात प्रभाव पाडीत असतात, ही राष्ट्रे या बड्या सत्तांवर अवलंबून असतात, या वस्तुस्थितीमध्ये या देशांतील राजकीय सत्ता व तिचे वाटप यावरची अस्थिरता आणि चंचलता प्रत्ययास येते. या देशातील घडामोडींवर प्रभाव पाडण्याच्या प्रयत्नात, तेथील घडामोडींचा अर्थ लावताना, निदान करताना बड्या सत्ता फार मोठ्या प्रमाणावर चुका करतात याचीही नोंद आपण घेतली पाहिजे.

सत्ता व मालमत्ता किती वेगवेगळ्या प्रकारे परस्परांशी संबंधित असतात त्याची येथवर दिलेल्या उदाहरणांवरून कल्पना येईल. या परस्परसंबंधावर प्रभाव पाडणारे विविध घटक कोणते त्याचीही कल्पना येईल. त्या त्या समाजातील वरचढ राजकीय व आर्थिक विचारप्रणाली, अर्थकारण व राजकारण यांच्या संरचना, औद्योगिकरणाचे प्रमाण, शेजारच्या राष्ट्रांवरील अवलंबन आणि त्या शेजारी राष्ट्रांचे हितसंबंध हे असे काही घटक असल्याचे आपण पाहिले.

वेगवेगळ्या प्रकारच्या बक्षिशींमधील सहसंबंध सम असतील की व्यस्त हे ठरविणारे घटक लक्षात घेता, वेगवेगळ्या प्रकारच्या बक्षिशींमधील सहसंबंध उच्च प्रमाणात सम स्वरूपाचे असतील तेथे कमाल विषमता आढळण्याची शक्यता असते. कारण मालमत्तेच्या रूपातली बक्षिशी मोठी मिळणे यातच उच्च प्रमाणात सत्ता व मूल्यमापन या रूपांमधील बक्षिशी मिळणे गर्भित असेल तर त्याचा अर्थ असाही होतो की, एका प्रकारच्या बक्षिशीचे मध्यम अगर कनिष्ठ माप मिळाले असेल त्याला इतर दोन प्रकारच्या बक्षिशींचेही मध्यम अगर कनिष्ठ मापच मिळेल. उलट जेथे सहसंबंध बेताचेच सम असतात, किंवा नसतातच, किंवा व्यस्त असतात तेथे विषमता कमी असण्याचा संभव असतो. कारण, एका प्रकारची बक्षिशी कितीही अल्प मिळाली तरी, दुसऱ्या दोन प्रकारांपैकी किमान एका प्रकारची बक्षिशी समाधानकारक प्रमाणात मिळविता येण्याची संधी व्यक्तीला अधिक प्रमाणात उपलब्ध राहते. या सर्वसामान्य नियमाला अपवाद एकच. तो म्हणजे, जेव्हा बहुतेक सर्व लोकांना सत्ता, मालमत्ता किंवा मूल्यमापन या तिन्ही प्रकारची बक्षिशी सारख्याच प्रमाणात मिळालेली असते तेव्हा. अशा वेळीही तिन्ही बक्षिशींमध्ये उच्च प्रमाणात सम सहसंबंध असतो; पण विषमतेचा अभाव आढळतो. संपूर्ण समता असलेल्या समाजातच अशी स्थिती आढळेल. तेथे सर्वांमध्ये सारख्या प्रमाणात सत्ता, मालमत्ता व प्रतिष्ठा यांचे वाटप झालेले असते आणि म्हणून त्यांच्यात उच्च प्रमाणात सम सहसंबंध असतात.

बक्षिशींच्या संरचनांच्या विविध अंगांचा आपण येथे जो विचार केला, त्यावरून बक्षिशीच्या बाबी जगातील समाज कशा विविध रीतीने हाताळतात हे निदर्शनास येते. कोणत्या बक्षिशीवर सर्वाधिक भर दिला जातो. तसेच कोणती बक्षिशी मिळविण्यासाठी सर्वाधिक प्रयत्न केला जातो; विशिष्ट स्थानाचा एकंदर दर्जा ठरविताना कोणत्या बक्षिशींना किती महत्त्व दिले जाते; बक्षिशीच्या विषम वाटपाची आधारभूत बैठक म्हणून कोणत्या कोटीतील-व्यावसायिक, धार्मिक की बृहद्‌परिवारिक-स्थानाची निवड केली जाते; बक्षिशींची तुलना करण्यासाठी वापरलेली एकांके किती सर्वश्रुत आहेत; निरनिराळ्या बक्षिशींच्या वांछनीयतेबद्दल समाजात किती मतैक्य असते आणि हे मतैक्य कसे निर्माण झालेले असते; या सर्व बाबींमध्ये समाजा-समाजांमध्ये फरक आढळतात.

६. थरव्यवस्थांमधील विविधता

काही मूलभूत प्रक्रियांचा परिणाम म्हणून थर अस्तित्वात येतात आणि त्याच प्रक्रियांच्या द्वारा थरव्यवस्था टिकून राहतात. थरव्यवस्थांची काही इतर अंगे असतात जी समाजागणिक वेगळी असतात. विभिन्नतेचा पल्ला केवढा मोठा असतो ते स्पष्ट करण्यासाठी भारतातील जातिव्यवस्था आणि अमेरिकेतील वर्गव्यवस्था यांच्यात ही परिमाणे कशी कार्यान्वित होतात ते आम्ही दाखविणार आहोत.

स्थानप्राप्ती व वैधीकरण

ज्या साधनांनी वा मार्गांनी व्यक्तीस स्थान प्राप्त होते ते थरव्यवस्थांचे एक केंद्रीय गुणवैशिष्ट्य असते. स्थान प्राप्तीचे दोन मुख्य मार्ग समाजशास्त्राज्ञ खास करून वेगळे करतात : (१) आरोपणाद्वारा प्राप्त झालेले स्थान, आणि (२) सिद्धीच्या जोरावर संपादित केलेले स्थान. पहिल्या प्रकारात व्यक्तीवर स्थान आरोपित केले जाते; वा त्याला ते नेमून दिले जाते, किंवा त्याला ते वारशाने मिळते–जसा राजपुत्र वारसपरंपरेने राजा होतो. स्वतःच्या सिद्धीच्या, कामगिरीच्या जोरावर स्थान प्राप्त करून घेणे हा दुसरा प्रकार. लोकप्रिय भाषेत सांगायचे म्हणजे, तुम्ही कोण आहात यावरून स्थानप्राप्ती होणे आणि तुम्ही काय करू शकता किंवा काय केले आहे यावरून स्थानप्राप्ती होणे असा हा फरक आहे. प्रौढत्व, वयाची परिपक्वता हा स्थानप्राप्तीचा आणखी एक मार्ग आहे. वयाला एकवीस वर्षे पूर्ण झाली की मतदानाचा हक्क प्राप्त होतो, हा त्यातला प्रकार होय. स्थानप्राप्तीचा आणखी एक मार्ग म्हणजे स्थाननिर्मिती करणे–उदाहरणार्थ, जसे मूल जन्माला आल्यामुळे पितृत्व प्राप्त होते.

मात्र कोणत्याही समाजात स्थानप्राप्तीचा एकचएक मार्ग नसतो. एखादा समाज स्वप्रयत्नांनी प्राप्त केलेल्या स्थानापेक्षा आरोपित स्थानावर अधिक भर देईल, आरोपित स्थानाला वरचढपणा देईल, किंवा जीवनचक्राच्या स्वाभाविक फेऱ्याच्या ओधात स्थाननिर्मिती होण्यावर, किंवा वेगवेगळी स्थाने भूषविण्याच्या दृष्टीने व्यक्ती परिपक्व बनण्यावर जोर देईल. ते काहीही असो, आरोपित, प्रयत्नसाध्य, परिपक्वता आणि नवनिर्मित स्थानप्राप्ती या सर्वाचे मिश्रण काही प्रमाणात सर्वच समाजांमध्ये आढळते.

नेहमीच असे मिश्रण का असते हे समजून घेण्यासाठी आपण वैधीकरणाची संकल्पना वापरतो. एखाद्या व्यक्तीने कोणत्याही मार्गाने एखादे स्थान प्रथम प्राप्त करून घेतले असले, तरी त्या स्थानाला जोडून येणारी भूमिका पार पाडीत राहून त्या स्थानावरील आपला हक्क वैधीकृत करून घ्यावा लागतो. त्या स्थानावरील हक्काचे वैधीकरण त्याला सतत करावे लागते. सामान्यपणे प्रत्येकाला वय वाढल्यानंतर (संसारात पडल्यावर) पितृत्वाचे स्थान प्राप्त होते. परंतु कायद्याप्रमाणे किंवा रूढीप्रमाणे बापाने वागायला पाहिजे तसे तो वागला नाही, तर पितृत्वाचे सर्वसामान्य अधिकार वापरण्यास त्याला नकार दिला जाऊ शकतो, किंवा त्याचे मूलही त्याच्यापासून काढून घेतले जाऊ शकते. शुद्ध आरोपित स्थानाच्या किंवा वारशाने प्राप्त झालेल्या स्थानाच्या बाबतीतही, उदाहरणार्थ राज्यपदाच्या वारशाच्या बाबतीत, कोणत्या ना कोणत्या प्रकारचे वैधीकरण आवश्यक असते. कारण एखादा राजा जर योग्य रीतीने राज्य करीत नसेल तर त्याच्या हक्कावर नियंत्रण येऊ शकते, त्याला हद्दपार किंवा सिंहासनभ्रष्ट केले जाऊ शकते, किंवा स्थानपरत्वे प्राप्त होणारे अधिकार वापरण्याच्या संदर्भात त्याच्यावर बंधने येऊ शकतात. अशा प्रकारचे वैधीकरण हे एक प्रकारची प्रयत्नसाध्य सिद्धी असते. स्थान टिकविण्यासाठी ज्या प्रमाणात वैधीकरण नेहमीच आवश्यक असते त्या प्रमाणात सर्व प्रकारच्या नेमून दिलेल्या स्थानांमध्येही काही प्रमाणात प्रयत्नपूर्वक प्राप्तीचा भाग असतो.

भारत

भारतात प्रत्येक व्यक्तीस तिचे सर्वात महत्त्वाचे स्थान जन्माने प्राप्त होते किंवा तिला ते नेमून दिले जाते. ते म्हणजे विशिष्ट जातीचे सभासदत्व होय. तत्त्वतः तरी, कोणालाही जात बदलता येत नाही. खेडेगावांच्या बाबतीत ही सार्वत्रिक सत्यस्थिती आहे. स्वतःचे कूळ लपविण्याची संधी तेथे जवळ जवळ नसतेच आणि त्याच्या जातीचा व्यवसाय करूनच त्याला उदरनिर्वाह करता येतो. म्हणून, प्रत्येकाचे प्राथमिक स्थान वारशाने चालत आलेले किंवा परंपरेने प्राप्त झालेले असते; प्रयत्न करून मिळविलेले नसते. या परिस्थितीतही, स्थान टिकून राहण्यासाठी थोडेफार र्वधीकरण हे लागतेच. जात त्याच्याकडून ज्या अपेक्षा करीत असते त्या प्रत्येकाला पूर्ण कराव्या लागतात, नाहीतर त्याला जातीबाहेर टाकले जाते. वंशपरंपरागत व्यवसाय चालविणे, ठराविक प्रकारचे अन्नसेवन करणे, जातीतच विवाह करणे, हीन जातीच्या लोकांच्या संपर्काचा विटाळ न होऊ देणे–अशा प्रकारच्या जातीचे पृथक्‌पण राखणाऱ्या विधिनिषेधांचे, यमनियमांचे पालन करण्याचे नाकारल्यास ती व्यक्ती अपेक्षापूर्ती करण्यास असमर्थ ठरते.

अमेरिका

भारताशी तीव्र विरोधी असे अमेरिकेचे उदाहरण आहे. प्रत्येकाला आवश्यक ते कसब आणि आवश्यक ती योग्यता प्रकट करून, आणि त्याही बहुधा इतरांबरोबर स्पर्धा करून, अमेरिकेत स्थान प्राप्त करून घ्यावे लागते असे मानले जाते अमेरिकेत सरासरीने, ज्याला त्याला त्याच्या योग्यतेनुसार, कर्तृत्वानुसार स्थान मिळते असा प्रचलित समज आहे. शैक्षणिक पात्रता, व्यवसाय, उत्पन्न, किंवा या क्षेत्रातील स्थानांना जोडून येणारी जीवनशैली व संधी या सर्वच बाबतीत जे व्यक्तीला व्यवहारात मिळत असते तेवढ्यालाच तो पात्र असतो असे समजले जाते. अमेरिकेतील आजच्या सांस्कृतिक मानदंडांप्रमाणे कौटुंबिक संबंधांचा वापर करून किंवा दुसऱ्या कोणत्याही प्रकारच्या वैयक्तिक वशिल्यामुळे इतरांना डावलून खास विशेषाधिकाराच्या साहाय्याने स्थान संपादन करणे हे कधी कधी अवैध मानले जाते.

वास्तविक परिस्थिती मात्र पुष्कळच निराळी आहे. उदाहरणार्थ, संधीची समानता पूर्णांशापेक्षा पुष्कळच कमी आहे. ज्यांच्या वडिलांचे प्रतिष्ठित व्यवसाय आहेत, ज्यांचे वडील उच्च शिक्षित व संपत्तीवान आहेत अशा, गौरवर्णीय, प्रॉटेस्टंट मुलांना सर्वात उत्तम संधी मिळते हे आता सिद्ध झालेले आहे. या कुटुंबगत अगर जन्मजात वैशिष्ट्यांपैकी प्रत्येक वैशिष्ट्यामुळे, अन्य प्रकारच्या कुटुंबातील मुलांपेक्षा, या मुलांना यशस्वी होण्याची अधिक संधी मिळते. तात्पर्य, वांछनीय स्थान प्राप्त करून घेता येण्याच्या शक्याशक्यता , अशा प्रकारे, अनेक आरोपित गुणधर्मांच्या योगे महत्त्वपूर्णरीत्या प्रभावित होत असतात.

असे असले तरी, भारतीय व अमेरिकन व्यवस्थांमध्ये तीव्र विरोध आहे. वारशाने चालत आलेली विशेष अनुकूलता वापरणे ही गोष्ट अमेरिकेत बेकायदेशीर मानली गेलेली नाही हे खरे; पण अमेरिकन सांस्कृतिक विचारप्रणाली तिला नैतिकदृष्ट्या काहीशी अवैध, अन्याय्य समजते. थोडक्यात म्हणजे, वैचारिक–सांस्कृतिक वळण व दबाव प्रयत्नसाध्य स्थानप्राप्तीच्या बाजूचे असून आरोपित स्थानप्राप्तीच्या बाजूचे नाहीत. आणि अनुकूल संधी एका पिढीने पुढच्या पिढीला बहाल करण्यात कायदेशीर अडथळे नसले, तरी प्रस्थापित सर्वस्पर्शी मानदंड अशा अनुकूलनांचा फायदा उठविणे ही गोष्ट उत्तरोत्तर अधिकाधिक अश्लाघ्य ठरवीत आहेत. उलट, भारतात बहुतेक परंपरा, मानदंड व कायदे मुख्यत्वेकरून आरोपित गुणवैशिष्ट्यांनुसार स्थान बहाल करण्याच्या मूलभूत पद्धतील उचलून धरणारे आहेत.

दंडप्रामाण्य

सामाजिक मानदंड, मूल्ये, नियम व रूढी यांचे लोकांनी अनुसरण करावे आणि त्यांचे सातत्य टिकून रहावे यासाठी सर्वच सामाजिक थरव्यवस्थांमध्ये काही ना काही यंत्रणा उभ्या कराव्या लागतात. नवजात सभासदांचे प्रचलित रूढ चाकोरीत वळण पाडण्याचे, त्यांना ‘सुसंस्कृत’ करण्याचे काम प्रत्येक समाजात चालते. ही सामाजिकीकरणाची वा सुसंस्कृतीकरणाची प्रक्रिया ही सर्वात महत्त्वाची यंत्रणा होय. असे सामाजिकीरण परिणामकारक होण्यासाठी, सामाजिक चाकोरी स्वीकारणाऱ्यांना बक्षिशी व ती धिक्कारणाऱ्यांना शिक्षा देणारे दंडप्रामाण्य तिच्या पाठीशी असले पाहिजे. हे दंडप्रामाण्य कायद्यांप्रमाणे औपचारिक व लिखित स्वरूपात असू शकते किंवा बहिष्कृती, दटावणी व हेटाळणी यांच्यासारखे अनौपचारिक स्वरूपात असू शकते. समाजवांछित वर्तनाला उत्तेजन मिळावे म्हणून केली जाणारी प्रशंसा किंवा दिली जाणारी बक्षिशी अनौपचारिक दंडप्रामाण्याचाच प्रकार होय. अनौपचारिक दंडप्रामाण्यही कायद्यांइतकेच अनुल्लंघनीय व परिणामकारक असू शकते. दंडप्रामाण्यात्मक कृती सर्व सारख्या नसतात; काही सौम्य असतात तर काही कडक; काही तात्कालिक असतात तर काही चिरकालिक; काही सर्वमान्य असतात तर काही विशिष्ट गटांमध्येच मान्य असतात; लागू करण्याच्या दृष्टीने काही खाजगी तर काही सार्वजनिक असतात.

भारत

वेगवेगळ्या जातींमधील आणि जातीच्या अंतर्गत असलेले मूलभूत भेद स्पष्ट करण्यासाठी, ते आरेखित करण्यासाठी आणि ते टिकवून धरण्यासाठी समर्थ औपचारिक व अनौपचारिक स्वरूपाच्या दंडप्रामाण्यात्मक कृती मदत करतात. उदाहरणार्थ, रूढी व कायदा, दोन्हीही अस्पृश्यांना काही कामांत भाग घेऊ देत नाहीत–काही देवळांमध्ये पूजा करू देत नाहीत, अनेक व्यवसायांमध्ये प्रवेशबंदी आहे, किंवा काही सार्वजनिक ठिकाणी हिंडू देत नाहीत. राष्ट्रीय लोकसभेत अस्पृश्यांना प्रतिनिधित्व द्यावे या अर्थाचा कायदा अलीकडे झाला त्याआधी अशा प्रकारच्या प्रतिनिधित्वाला संपूर्ण बंदी होती. सामाजिक थरव्यवस्था टिकवून धरण्यासाठी असा कायदेशीर प्रतिबंध आजच्या जगात क्वचितच आढळतो. मात्र दोनशे वर्षांपूर्वी ही परिस्थिती जवळजवळ सार्वत्रिक होती.

व्यक्तीची स्वतःची जात, तसेच इतर जाती – बहूधा उच्च जात – व्यक्तीवर वेगवेगळ्या प्रकारचे प्रतिबंध लादते. ते प्रतिबंध उल्लंघणाऱ्यांना दंड करते. “व्यक्तीने आपल्या पायरीनुसार वागावे” याचा आग्रह खुद्द त्या जातीचाही असतो आणि इतर जातींचाही असतो. आपल्याहून कनिष्ठ जातींना वा त्या जातीतल्या व्यक्तींना जातिव्यवस्थेत वरच्या पातळीवर चढू न देण्यासाठी, किंवा उच्च जातींसाठी राखून ठेवलेले व्यवसाय त्यांनी करू नयेत म्हणून इतर वरिष्ठ जाती प्रतिबंध लागू करीत असतात. तर, आपल्या जातीच्या सभासदाने आपल्याहून कनिष्ठ जातींच्या रीतींचा स्वीकार करून स्वतःची व जातीतील इतरांची प्रतिष्ठा कमी करू नये म्हणून एकेक जात आपल्या सभासदांवर जात्यंतर्गत प्रतिबंध लादतात.

स्वतःच्या जातीच्या व दुसऱ्या जातींच्याकडून घातल्या जाणाऱ्या प्रतिबंधांच्या बाबतीत, शक्य असेल तेथे, कायदेशीर निर्बंधांचे साहाय्य अंतर्भूत असते. पण, पुष्कळदा , कायदा आणि न्यायालये यांचा आधार जात घेत नाही. अपराधी व्यक्तीला शारीरिक दिव्य करण्याची शिक्षा सांगितली जाते. तिला धाक दाखविला जातो. तिची निंदानालस्ती केली जाते, तिची लाज काढली जाते, तिला वाळीत टाकली जाते, किंवा, अखेरीस “जातिबहिष्कृत” करून तिला कनिष्ठ जातीचे सभासदत्व पत्करण्यास भाग पाडले जाते. जेव्हा एखादी कनिष्ठ जातीतील व्यक्ती वरिष्ठ जातींसाठी राखून ठेवलेल्या पद्धतीने वागू लागते, तेव्हा तिला परत तिच्या कनिष्ठ जातीच्या रीतिभातींनुसार वागण्यास भाग पाडण्याच्या दिशेने वरिष्ठ जातींचे प्रतिबंध दबाव आणीत असतात.

अमेरिका

अमेरिकेतील स्थिती याच्या अगदी उलट आहे. कारण, निग्रोंचा अपवाद वगळता, कोणत्याही स्थानप्राप्तीच्या बाबतीत (वयाची व परवाना मिळविण्याची तेवढी अट सोडल्यास) कोणालाही अटकाव नाही. तत्त्वतः, योग्य पात्रता सिद्ध करणाऱ्या प्रत्येकासाठी सर्व व्यवसाय व धंदे खुले आहेत. आणि अशी पात्रता प्राप्त करून घेण्यासाठी, तत्त्वतः, वंश, लिंग, किंवा धर्म आड न येता सर्वांना प्रशिक्षण मिळविता येते. व्यावसायिक पद मिळवावयाचे किंवा व्यवसायात प्रवेश मिळवावयाचा तर काही मर्यादा पडतात. पण सर्वसाधारण सामाजिक दर्जा संपादन करण्याच्या बाबतीत तर जवळपास कोणत्याच मर्यादा नाहीत. एखाद्याने सामाजिक प्रतिष्ठा व बहुमान यांची विशिष्ट पातळी गाठण्याचा प्रयत्न केला तर फक्त अनौपचारिक प्रतिबंधच काय ते त्याला रोखू शकतात. ज्यांच्या बरोबरीचा वर्गीय दर्जा एखादी व्यक्ती मिळविण्याचा प्रयत्न करीत असते ते त्या व्यक्तीचा किती प्रमाणात स्वीकार करतात त्यावर सर्वसाधारणपणे सारे काही अवलंबून असते. स्वीकृती-अस्वीकृतीचे प्रमाण हेच प्रतिबंध म्हणून जे काही कार्य करीत असतील तेच.

स्थानदर्शकांची दृश्यता आणि सातत्य

सामाजिक थरव्यवस्थेत स्थाने संपादन करण्याशी घनिष्ठपणे निगडित असलेले पुढील प्रश्न आहेत: १) ज्यांच्या आधारे स्थानांची व्याख्या केली जाते ते निकष दृश्य व ओळखता येण्यासारखे आहेत का? (३) या दर्शकांच्या ठिकाणी सातत्य किती असते? हे ते प्रश्न होत.

व्यवसाय किंवा शिक्षण यांच्या जागी कातडीचा रंग हा जेव्हा माणसाचे स्थान ठरविणारा निकष असतो, तेव्हा तो दृश्य असतो. एखादी संस्कृती निरनिराळ्या व्यावसायिकांसाठी त्यांचे त्यांचे विवक्षित पोशाख ठरवून देईल हे शक्य आहे. ‘व्हाईट कॉलर/ब्लू कॉलर’ या रूढ शब्दप्रयोगात अनुस्यूत असलेल्या पोशाखातील व्यवसायनिष्ठ भेदाकडे उदाहरण म्हणून आपणास बोट दाखवता येईल. किंवा, इंग्लंडमधल्याप्रमाणे, जेथे शिक्षणामुळे बोलण्याच्या लकबी, उच्चार यांच्यात तीव्र बदल घडून येतो तेथे स्थानदर्शक कसोट्या दृश्य बनतात. सर्वसाधारणपणे स्थान निर्दिष्ट करणाऱ्या कसोट्या जितक्या अधिक दुश्य व टिकावू तितके सामाजिक थर अधिक रेखीव व पृथक असण्याची शक्यता असते, आणि स्वतःचे स्थान बदलणे तितके अधिक कठीण बनते. दृश्य व टिकाऊ कसोट्या हे सापेक्षतः अधिक साचेबंद अशा थरव्यवस्थेचे व्यवच्छेदक लक्षण आहे तर सापेक्षतः लवचिक अशा थरव्यवस्थांमध्ये दर्शक ठळक दिसून येणारे नसतात आणि ते टिकाऊ पण नसतात.

अमेरिकेत कातडीचा रंग हा माणसाचे स्थान निश्चित करणारा एक प्रमुख दर्शक आहे. आश्चर्य असे की भारतातील जातिव्यवस्थेत मात्र अशा कायमच्या दृश्य दर्शकांवर भर आढळून येत नाही. याचा अर्थ, अमेरिकन थरव्यवस्था संमिश्र आहे. तिची काही अंगे जातीय वळणाची व काही अंगे वर्गीय वळणाची आहेत.

जातीतील सभासदाचे दृश्य व टिकाऊ स्वरूपाचे जे दर्शक असतात, त्यांची राखण विशेषतः ग्रामीण पातळीवर आग्रहाने केली जाते. कारण, तेथे प्रत्येकाला प्रत्येक जण ओळखतो आणि ‌म्हणून त्याला जातीचे नियम पाळावेच लागतात. परंतु मोठ्या लोकसंख्येच्या भारतीय शहरातील अनामिक जीवनात या जातदर्शक कसोट्यांची दृश्यता व टिकाऊपणा पुष्कळच कमी होतो.

स्थानांच्या शिड्या : एक विरुद्ध अनेक

सर्व थरव्यवस्थांचे एक मध्यवर्ती वैशिष्ट्य असे, की ज्यावर व्यक्तीचे मूल्यमापन होते अशा एकाहून अधिक शिड्या असतात. या शिड्यांवर विशेष वा नामवंत स्थान प्राप्त करून घेण्यासाठी व्यक्ती प्रयत्नशील असतात. उदाहरणार्थ, भारतात जातींच्या उतरंडीतील स्थान सर्वाधिक महत्त्वाचे असते; एखादा ‘अस्पृश्य’ कितीही विद्वान किंवा श्रीमान झाला तरी ‘हलक्या’ जातीतील त्याच्या जन्मामुळे तो समाजात किती पुढे येणार, त्याला किती वरचा सामाजिक दर्जा मिळणार यावर मोठ्या मर्यादा पडतात. उलट, अमेरिकेत कोणालाही शिक्षण, संपत्ती, सत्ता किंवा व्यवसाय यांच्या शिड्यांवर वरचे स्थान पटकावून सन्माननीय होता येते. यातील प्रत्येक घटकाचा दुसऱ्या घटकांवर प्रभाव व परिणाम होत असला, तरी त्या प्रत्येकाला मोजमाप करता येण्याइतके स्वतंत्र अस्तित्व असते. म्हणून सापेक्षतः गरीब व कमी शिक्षण असलेली व्यक्ती कधी कधी पुष्कळ मोठ्या सत्तेच्या व प्रतिष्ठेच्या स्थानावर जाऊ शकते, किंवा औपचारिक शिक्षण नसताही व प्रतिष्ठित व्यवसाय नसताही खूप श्रीमंत होऊ शकते.

अमेरिकन समाजात मूल्यमापनाच्या ज्या मुख्य शिड्या आहेत त्यांच्यावरील स्थानांच्या आंतरसंबंधांबद्दल अनेक वेगवेगळे अभ्यास झालेले आहेत. त्यांच्यातला सहसंबंध गुणांक ·५० च्या आसपास आहे, तसेच क्रमवारी लावलेल्या व्यवसायांपैकी एकचतुर्थांश व्यवसायांच्या बाबतीतच त्यांचे व्यवसायाच्या शिडीवरील स्थान, त्यांच्या उत्पन्न आणि शिक्षण या शिड्यांवरील स्थानाशी जुळते, असे या अभ्यासांमध्ये आढळून आले आहे. व्यक्तीच्या एकंदर सामाजिक दर्जाच्या मूल्यमापनावरून अमेरिकेत खूपच गुंतागुंत व संदिग्धता आहे असे म्हणता येईल. तेथे व्यक्तीचे मूल्यमापन अनेक शिड्यांवर होते आणि त्यांच्यात सहसंबंधांचा अभाव आहे हे त्याचे अंशतः कारण असेल.

थरांची पृथगात्मता आणि एकजिनसीपणा

भारतातील समाजरचनेच्या बहुतेक वर्णनांवरून असा ग्रह होतो, की तेथे मुख्यतः चार भिन्न जाती आहेत. त्याचप्रमाणे, अमेरिकन समाज तीन वर्गांमध्ये विभागला गेलेला आहे अशी अगदी सर्वसामान्य प्रचलित समजूत आहे. परंतु ही दोन्ही वर्णने वस्तुस्थिती फाजील सोपी करून मांडणारी आहेत. उदाहरणार्थ, भारतात हिंदू समाजात चार प्रमुख जातींच्या जोडीने, १९३१ मध्ये पाच कोटी लोक ‘अस्पृश्य’ गणले गेले. शिवाय, दहा कोटी मुसलमान लोक भारतात होते जे, तत्वतः, जातिव्यवस्थेपासून मुक्त होते. परंतु यापैकी बहुसंख्य मुसलमान धर्मांतरित हिंदु आहेत, आणि किंग्सले डेव्हिसने म्हटल्याप्रमाणे, “केवळ सक्तीने, फायद्याच्या लोभाने, किंवा परिस्थितीवश योगायोगाने घडून आलेल्या धर्मांतरामुळे सामाजिक जीवनसरणी संपूर्ण बदलण्याची फारच कमी शक्यता होती.” [किंग्स्ले डेव्हिस, द पॉप्युलेशन ऑफ इंडिया अँड पाकिस्तान (प्रिंस्टन, एन,जे.: प्रिंस्टन युनिव्हर्सिटी प्रेस, १९५१) , पृ. १६४.]

अनेक भिन्न धर्म आणि धार्मिक भेदांना छेदून जाणाऱ्या हजारो जाती व उपजाती यांच्या सहअस्तित्वामुळे भारतीय समाजरचना अत्यंत गुंतागुंतीची बनली आहे. सामाजिक रचना चार प्रमुख जातींची बनलेली आहे ही कल्पना किती फाजील सोपी आहे याचे यावरून दिग्दर्शन होते. तत्त्वतः एकेक जात एकेका व्यवसायाला बांधलेली आहे आणि कोणालाही जातव्यवसाय सोडून दुसरा व्यवसाय करता येत नाही. तत्त्वतः हे बंधन अगदी कडक आहे. पण व्यवहारात हे बंधन फारसे काटेकोरपणे पाळले जात नाही. या वस्तुस्थितीमुळे प्रत्यक्षात समाजरचना आणखी गुंतागुंतीची झालेली आहे. विवक्षित व्यवसाय विशिष्ट जातीतल्या माणसानेच केला पाहिजे असे जर असेल, पण भारताच्या सर्व खेड्यापाड्यांत आढळते अशी कोणतीच जात नसेल, आणि अमुक एका जातीने करावयाची कामे करावयास एखाद्या खेड्यात त्या जातीचे कोणीच नसेल, तर दुसऱ्या जातीतल्या कोणाला तरी ते काम करावेच लागणार. यामुळे जातिव्यवस्थेचे चित्र गोंधळाचे होते. १९३१ मध्ये चोवीस निवडक जातींचा अभ्यास करण्यात आला; त्या जातींच्या बाबतीत फक्त ४५ टक्के लोक त्यांच्या त्यांच्या जातीच्या पारंपरिक व्यवसाय करीत होते. त्याचप्रमामे भारतातील पुरुष कामगारांपैकी सर्वसाधारणपणे सुमारे ५० ते ७५ टक्के लोक तेवढे त्यांच्या जातीच्या व्याख्येप्रमाणे नेमून दिलेले काम करतात असे सांगितले जाते. सिद्धांतदृष्ट्या जशी आदर्श अवस्था असावयास हवी होती त्यापासून च्युत अशी अवस्था आढळण्याची पुढील दोन प्रमुख कारणे आहेत: (१) काही जाती इतक्या उच्च समजल्या जातात की त्यांना दुसऱ्यांची सेवा करणे शक्य नसते आणि काही इतक्या कनिष्ठ समजल्या जातात की दुसऱ्यांच्याकडून सेवा घेण्यास त्या अपात्र समजल्या जातात; त्यामुळे सेवेच्या कामांची अटळपणे द्विरुक्ती होते; आणि (२) निरनिराळ्या जातींमधील जननप्रमाण भिन्नभिन्न असल्यामुळे परंपरागत कामे पार पाडण्यासाठी परंपरागत जातींचे लोक पुरेसे उपलब्ध होऊ शकत नाहीत.

आता अमेरिकेकडे वळू या. अमेरिकेत तीन वर्ग आहेत असे सोयीसाठी म्हटले जाते आणि बहुतेक लोक तसेच मानतात. तरी डब्ल्यू. लॉईड वॉर्नर व त्यांचे अनुयायी यांना अमेरिकन समाजाची विभागणी सहा वर्गांमध्ये करणे उपयुक्त वाटले. उच्च, मध्यम व कनिष्ठ या तीन वर्गांचे परत प्रत्येक वर्गात उच्च व कनिष्ठ – उदाहरणार्थ, वरिष्ठ उच्च व कनिष्ठ उच्च–असे दोन भाग त्यांनी पाडले. या सहा वर्गांना अलग करणाऱ्या रेषा अत्यंत अस्पष्ट आहेत हे उघडच आहे.

रिचर्ड सेंटर्स यांचा अभ्यास वॉर्नर यांच्या आधीचा आहे. त्या अभ्यासाचा निष्कर्ष (पुढे ठेवताना) सेंटर्स यांनी म्हटले आहे की, त्यांनी ज्यांची मुलाखत घेतली त्यापैकी बहुतेकांनी आपण मध्यमवर्गातील असल्याचे सांगितले; स्वतःचा अंतर्भाव उच्च अगर कनिष्ठ वर्गात करण्यास फारच थोड्यांची तयारी होती. जेव्हा ‘कनिष्ठ वर्गांच्या’ जागी “कामगार वर्ग” असे शब्द घालण्यात आले तेव्हा मात्र त्या वर्गात स्वतःचा समावेश करण्यास बऱ्याच मोठ्या संख्येने लोक पुढे आले; किंबहुना, अमेरिकन समाजात एकच एक मध्यमवर्ग तेवढा आहे हे वर्णन/चित्रण लोकप्रिय झालेले आहे. या वर्णनात, अमेरिकेत वर्गभेद अस्तित्वात नाहीत असे सुचवले जाते, तसेच हेदेखील सूचित केले जाते, की व्यवसाय, शिक्षण, उत्पन्न वा संपत्ती या ज्या प्रमुख निर्णायक कसोट्या त्यांमधील फरक हे कमी-अधिक या स्वरूपाचे प्रमाणाचे भेद आहेत, आणि त्यांच्या आधारे वेगळे वर्ग पाडण्याइतके ते ठळक वा रुंद नाहीत. थर वेगळे करण्याचे निकष अनेक असल्याकारणाने ब्लू कॉलर व व्हाईट कॉलर यासारखा ठळक व्यवसायभेददेखील व्यक्तीच्या एकंदर सामाजिक स्थानाचा दर्शक म्हणून फारसा उपयोग पडण्यासारखा नाही.

भारतातील संपूर्ण जातिव्यवस्था कितीही गुंतागुंतीची असली तरी, सर्वसाधारणपणे, अमेरिकेतील वर्गावर्गांमधील भेदरेषा भारतातील जाती व उपजातींना अलग करणाऱ्या भेदरेषांपेक्षा खूपच जास्त पुसट आणि अनिश्चित आहेत. आणि कायद्याने अगर रूढीने मान्य केलेल्या उपवर्गांची संख्या भारतापेक्षा अमेरिकेत नक्कीच खूप लहान आहे. एकंदरीत असे म्हणता येईल की, अमेरिकेतील वर्ग भारतातील जातींपेक्षा संख्येने फार कमी आहेत आणि ते पुष्कळ कमी एकजिनसी आहेत. दोन्ही समाजांमध्ये थरांमधील भेद आणि एकेका थराच्या अंतर्गत आढळणारे पोटभेद आणखी कमी करण्याच्या दिशेने दबाव दिसून येत असला, तरी अमेरिकन व भारतीय थरव्यवस्थांचा तोंडवळा एकसारखा दिसायला लागण्यापूर्वी फार मोठे सामाजिक बदल घडून येणे आवश्यक आहे.

थरांची जाणीव आणि सांघिकता

एकेका थरातील लोक इतर थरांमधील लोकांपेक्षा आपला समूह अलग असल्याचे किती प्रमाणात मानतात आणि इतरांना दूर ठेवण्याचा प्रयत्न किती प्रमाणात करतात, हा थरांच्या एकजिनसीपणाशी आणि पृथगात्मतेशी संबंध असलेला एक महत्त्वाचा प्रश्न आहे. या ठिकाणी आपण सभासद व्यक्तींमध्ये थराची जाणीव किती आढळते आणि सांधिक ऐक्य किती आढळते यासंबंधी विचार करीत आहोत.

भारतातील जातींना परस्परांसाठी निरनिराळ्या प्रकारची कामे करावी लागतात, आणि त्यामुळे त्यांना सतत एकमेकांच्या सहवासात यावे लागते. तरी, तत्त्वतः जाती ठळकपणे पृथगात्म रहातात, आणि कोणाला आपली जात बदलता येत नाही असे समजले जाते. परंतु, वस्तू व सेवा यांच्या आवश्यक देवाणघेवाणीच्या कक्षेबाहेरचे काही संबंध असतात. त्यापैकी दोन संबंध असे आहेत की, ज्यांच्यात ते संबंध आढळतात त्या व्यक्तींचा दर्जा समान असल्याचीच ते संबंध ही खूण आहे असे जगभर मानले जाते. सहभोजन संबंध (रोटी व्यवहार) आणि विवाहसंबंध (बेटी व्यवहार) हे ते दोन संबंध होत. परजातीयांशी सहभोजन व विवाह या दोन्ही प्रकारचे संबंध ठेवण्यास जातीय अस्मिता बंदी करते. प्रत्यक्षात एकाच ‘विशाल’ जातीच्या पोटजातींमध्ये मात्र बऱ्याच प्रमाणावर–किती त्याचे नक्की मोजमाप करणे कठीण आहे-विवाहसंबंध होऊ शकतो आणि प्रसंगविशेषी भिन्न जातींच्या सभासदांमध्येही विवाहसंबंध घडून येऊ शकतो.

भारतातील आंतरजातीय विवाहांपेक्षा अमेरिकेत भिन्न वर्गांमध्ये आंतरविवाह अधिक संख्येने होतात. परंतु अमेरिकेत वर्गीय भेद अस्पष्ट आहेत आणि त्यांच्याबाबात लोकांत संदिगधता आहे. यामुळे बाब गुंतागुंतीची ठरते. मुळातच जर व्यक्तींना अचूकपणे भिन्न वर्गांमध्ये विभागता येत नसले तर विवक्षित विवाह आंतरवर्गीय आहे की नाही हे ठरविणे तेवढेच कठीण जाते. अशा आंतरवर्गीय विवाहांबद्दल आपल्याजवळ विश्वासनीय माहिती फार कमी आहे. छोट्या लोकसमूहांच्या बाबतीत वधु-वरांच्या वडिलांचा व्यवयास कोणता ते शोधून काढण्याचे काम काही अभ्यासांमध्ये केले गेले. अशा काही अपवादात्मक उदाहरणांमध्येच फक्त अशी विश्वसनीय माहिती मिळते. या अभ्यासांवरून अमेरिकेतील सर्वसाधारण प्रवृत्तीबद्दल नीटसे अनुमान काढता येत नाही. सर्वसाधारण निरीक्षणाच्या आधारावर आपण गृहीत धरू शकतो की भारतातील आंतरजातीय विवाहांपेक्षा अमेरिकेत आंतरवर्गीय विवाह अधिक संख्येने होतात. तरी अमेरिकेतही आंतरवर्गीय विवाह हा एक मानदंड बनला आहे, किंवा ती एक नित्यनेमाची गोष्ट बनली आहे असे म्हणता येत नाही.

अमेरिकेतील आंतरवर्गीय रोटीव्यवहाराबद्दलही आपण तितकेच अनिश्चित आहोत. आंतरवर्गीय विवाहांच्या बाबतीत आढळणारी सर्वसाधारण परिस्थिती याही बाबतीत आढळते असे आपण गृहीत धरले तर, भारताशी तुलना करता, रोटीव्यवहारास अमेरिकेत कोणतेही कायदेशीर अडथळे नसल्यामुळे असा व्यवहार प्रमाणतः अधिक घडत असेल असे आपण सयुक्तिकपणे म्हणू शकतो. तरी देखील, भिन्न वर्गांमधील व्यक्तींचा रोटी व्यवहार ही एक गोष्ट आहे अशी अपेक्षा आपण बाळगणार नाही. खानावळी, चहापानगृहे, उपाहारगृहे यांसारख्या सार्वजनिक ठिकाणी भारतापेक्षा अमेरिकेत पुष्कळच अधिक आंतरवर्गीय सम्मीलन आढळून येते यात शंका नाही.

व्यक्तींच्यामधील समानतेची रोटीबेटी व्यवहाराची टोकाची कसोटी बाजूस ठेवली तर, थरविषयक अस्मितेचे प्रमाण समाजात किती आढळते याचे मोजमाप करण्यासाठी आपल्याला निरनिराळे अनेक निर्देशक वापरता येतील. अर्थात ते सावधानतेने वापरले पाहिजेत. तेच निर्देशक एकेका थरात आढळणाऱ्या सांघिक ऐक्याचे मोजमाप घेण्यासाठीदेखील वापरता येतील.

आपण एकाच थरातले आहोत असे ज्यांच्याबद्दल आपणास वाटते त्यांच्याशी आपला रोटीबेटी व्यवहार अगदी सहजपणे घडून येतो. या दोन कसोट्यांच्या जोडीला थरविषयक अस्मिता प्रकट करणाऱ्या निर्देशकांमध्ये “तू कोणत्या वर्गातील आहेस?” अशा, आपली ओळख पटविण्याशी संबंध असलेल्या प्रश्नांना दिला जाणारा प्रतिसाद; कोणत्या पक्षाच्या, व्यक्तीच्या, किंवा समस्यांच्या बाजूने किंवा विरुद्ध मतदान केले या स्वरूपाचे मतदानाच्या वेळचे वर्णन; आणि ज्यांमधून माणूस सनातनी आहे की उदारमतवादी हे कळून येते अशा विचारसरणी, दृष्टिकोन आणि मनःप्रवृत्ती याबद्दलच्या प्रश्नांना दिली जाणारी उत्तरे, यांचा समावेश होतो. हे निर्देशक फार सावधानतेने वापरावे लागतात. कारण माणूस आपली जी ओळख सांगतो ती आत्मनिष्ठ असते, आणि विचारसरणी-दृष्टिकोन-मनःप्रवृत्ती, व मतदानाच्या वेळचे वर्तन याविषयीच्या प्रश्नांच्या उत्तरांमधून हाती येणारा पुरावा आडवळणी असतो. शिवाय, अनेक अभ्यासांवरून असे आढळून आले आहे की, एखाद्या थराच्या ठिकाणी सांघिक ऐक्य किती आढळेल ही गोष्ट त्या वेळी थराला ज्या समस्येचा सामना करावा लागतो त्यावर अवलंबून असते, आणि म्हणून सांघिक ऐक्य हे बदलत्या प्रमाणात आढळते. प्रत्येक व्यक्तीचे व्यक्तिमत्त्व अनेक पदरी असते असे आपण पाहिले. वेगवेगळे प्रश्न त्याच्या वेगवेगळ्या बाजूंना स्पर्श करतात, भिन्न भिन्न पदरांशी निगडित भावनांना आवाहन करतात. उदाहरणार्थ, निग्रोंना समान अधिकार देण्याचा प्रश्न समोर असला तर कामगाराच्या व्यक्तिमत्त्वातील ‘पूर्वग्रहदूषित वर्णविद्वेषी गौरवर्णीय’ हे अंग जागृत होऊन त्यानुसार तो कामगार मतदान करील हे शक्य आहे. तो कामगार इतर गौरवर्णीयांशी आपले सांघिक ऐक्य प्रकट करील; म्हणजेच अशावेळी तो “गौरवर्णीय” थराचा सभासद म्हणून कृती करीत असेल, व त्या अंगाने त्याच्या ठिकाणी थरविषयक अस्मिता आढळून येईल. परंतु कामगार व चालक यात संघर्ष उपस्थित झाला असेल अशा वेळी तोच कामगार त्याच्या निग्रो बांधवांबरोबर सांघिक ऐक्य प्रकट करील ही शक्यता असते. अशावेळी कामगार म्हणून तो स्वतःकडे पहात असतो आणि या रूपाशी, ओळखीशी सुसंगत अशा भावना त्याच्या हृदयात आविष्कृत होतात.

तेव्हा, वर्गीय सांघिकता अनेक घटकांमुळे खच्ची व कमजोर होते. हे घटक पुढीलप्रमाणे आहेत:

१) व्यक्ती आपल्या ठिकाणी धर्म, वंश, इत्यादी अंगांनी जी वर्गातीत अशी रूपे धारण करते, आणि ज्या रूपांशी तिला जवळीक वा निष्ठा वाटते अशा रूपांची संख्या.

२) वर्गातीत वा राष्ट्रीय मूल्यप्रणाली व मानदंड यांचा प्रभाव; याद्वारा सर्व वर्गांना समाईक असलेल्या हितसंबंधांवर आग्रहपूर्वक लक्ष केंद्रित केले जाते आणि निरनिराळ्या वर्गांचे भिन्न भिन्न व खास हितसंबंध बाजूला सारले जातात.

३) आपल्यासारख्याच सामाजिक व आर्थिक परिस्थितीत असलेल्या लोकांबरोबर अनुभवाला येणारी एकरूपता एका बाजूला; आणि जी पातळी गाठण्याची व्यक्ती आकांक्षा बाळगते अशा पातळीवरील लोकांशी तिला जी एकरूपता वाटते तिचे प्रमाण दुसऱ्या बाजूला, या दोन्हींमधील रस्सीखेच.

४) एखाद्या समस्येवरून निर्माण होणाऱ्या प्रतिस्पर्धी गटांमध्ये ध्रुवीकरण कितपत झालेले आहे, किंवा त्यांना वर्गयुद्धाचे स्वरूप कितपत आलेले आहे, त्याचे प्रमाण. (उदाहरणार्थ, निवडणुकीतील उमेदवार स्पष्टपणे वर्गीय हितसंबंध व प्रतिमा यांचे प्रतिनिधित्व करतात का?)

५) निरनिराळ्या प्रश्नांवर मतैक्य प्रस्थापित करण्याची संधी मिळेल इतक्या प्रमाणात स्वतःच्या आर्थिक व सामाजिक पातळीवरील लोकांबरोबर व्यक्तीचे परस्परसंबंध व व्यवहार घडून येतात के?

६) समजून घेण्याच्या आणि एकरूप होणाच्या दृष्टीने, एकेका समस्येच्या संदर्भात; वर्गीय भूमिका रेखीव स्वरूपात शब्दांकित केलेली आहे की नाही? थोडक्यात, उत्सुक असलेल्या व्यक्तीस दीक्षा देता येईल अशी बहुमान्य वर्गीय सिद्धांतप्रणाली हाताशी आहे का?

वर्गीय सांघिकतेवर प्रभाव टाकण्याची संभाव्य शक्ती असलेले हे विविध घटक लक्षात घेतले म्हणजे व्यक्तीची मते पक्की करण्यात कोणत्या परिस्थितीत त्याच्या व्यक्तिमत्त्वातील कोणता रूप-संच वरचढ ठरतो या गोष्टीचा सातत्याने अनुभवप्रामाण्यनिष्ठ अभ्यास चालू ठेवायची निकड स्पष्ट होते. त्याचप्रमाणे, निरनिराळ्या प्रश्नांवर निरनिराळ्या भूमिका घेतल्या जातात, त्या मागे वेगवेगळ्या प्रकारचे वर्गीय दबाव कसकसे कार्य करतात यांचाही अनुभवप्रामाण्यनिष्ठ अभ्यास होत राहण्याची आवश्यकता आहे. या प्रकारच्या अभ्यासांमध्ये, सामाजिक स्थान आणि आर्थिक हितसंबंध यांचा प्रभाव वरचढ असतो या प्रमेयास आम्ही आजही अग्रस्थान देऊ. कारण, व्यक्ती ज्या अनेक रूपांशी एक होते त्यापैकी ही केवळ दोन असली तरी, पायाभूत हितसंबंध आणि मूलभूत आस्थेचे विषय यांच्याशी निगडित अशी ही रूपे आहेत. एका बाजूने उदरनिर्वाहाशी आणि दुसऱ्या बाजूने सामाजिक मूल्यमापनाशी ती संबंधित आहेत.

भारताच्या बाबतीत ठामपणे सांगण्याचा आमचा अधिकार नाही. पण समजूत अशी होते, की अमेरिकन माणसांच्या तुलनेत बहुसंख्य भारतीयांच्या मनात ‘मी कोण?’ या प्रश्नावरून संघर्ष कमी उद्‌भवतो कारण भारतात व्यक्तीची जात, तिचा धर्म आणि तिचे आर्थिक हितसंबंध यात अधिक मेळ आढळतो.

७. थररचनेचे परिणाम – १

जीवन-संधी

समाजशास्त्रीय लेखनात ‘जीवन-संधी’ हा शब्दप्रयोग प्रविष्ट करण्याचे श्रेय मुख्यतः मॅक्स वेबरला आहे. ‘क्लास, स्टेटस, अँड पार्टी’ [आर.बेंडिक्स व एस.एम.लिप्सेट,क्लास,स्टेटस अँड पार्टी,(ग्लेंको, इलिनॉय : द फ्री प्रेस, १९५३) पृ. ६३-७५] या आपल्या निबंधात त्याने “जीवनात मिळावयाच्या संधी निर्धारित करणाऱ्या एक वा अधिक गोष्टी ज्यांच्यात समान आहेत, त्या गोष्टींमध्ये जे सहभागी आहेत अशा लोकांचा समूह” अशी वर्गाची व्याख्या केली. “वस्तूंचा पुरवठा, ऐहिक जीवनाचा साज, आणि वैयक्तिक जीवनानुभव” यांचा समावेश वेबरने “जीवन-संधी” मध्ये केला.

गर्थ आणि मिल्स यांच्या मते जीवन-संधींमध्ये पुढील गोष्टींचाही समावेश होतो :

“जन्मानंतरच्या पहिल्या वर्षी जिवंत राहण्याच्या संधीपासून ललितकलांचा आस्वाद घेण्याची संधी, आरोग्यमय जीवन जगण्याची (व चांगली उंची प्राप्त होण्याची) संधी, आजारी पडल्यास वेळच्यावेळी औषधोपचार होऊन लौकर बरे होण्याची संधी, बालगुन्हेगार होण्यापासून मुक्त रहाण्याची संधी, आणि सर्वात महत्त्वाची म्हणजे माध्यमिक किंवा उच्च शिक्षण पूर्ण करण्याची संधी या सर्वांचा समावेश होतो.” [हॅन्स गर्थ व सी. राइट मिल्स, कॅरॅक्टर अँड सोशल स्ट्रक्चर (न्यूयार्क; हारकोर्ट, ब्रेस, १९५३).]

एक जीवन-संधी प्राप्त झाली की दुसरी कोणती संधी मिळणार ते निश्चित होते, आणि, उलटपक्षी, एक संधी हुकली की दुसरी कोणती हातून निसटणार तेही निश्चित होते. सधन कुटुंबात जन्माला आल्यामुळे उच्च शिक्षणाची संधी निश्चित होत असली तरी, उच्च शिक्षणाची संधी व्यक्तीची व्यावसायिक संधी (वा पातळी) निर्धारित करते. पुढे जाऊन, वारशाने मिळालेल्या संपत्तीच्या जोडीला ती व्यक्ती आणखी किती संपत्ती करण्याची शक्यता आहे ही गोष्ट ठरविण्यास व्यावसायिक पातळी मदत करते. एखादी व्यक्ती किती आरोग्यसंपन्न राहील हे ठरविण्यात बहुधा संपत्ती व शिक्षण या दोन्ही घटकांचा मोठा हात राहील, आणि, पर्यायाने, ती व्यक्ती किती काळपर्यंत उदरनिर्वाहासाठी काम करू शकेल हे ठरविण्यात तिची आरोग्यसंपन्नता प्रस्तुत ठरेल. ह्या अनुमानित उदारहणावरून दिसून येते त्याप्रमाणे, जीवनसंधी एकमेकींना निश्चित करीत असतात. त्यातील काही अधिक मूलभूत असतात आणि काही संधी या कालानुक्रमे आधी प्राप्त होतात.

ज्या समाजात जीवन-संधी विकत घेता येतात तेथे उत्पन्नातील फरक हा, उघडच महत्त्वाचा निर्णायक घटक ठरतो. उत्पन्नातील फरक हा घटक शिक्षण आणि व्यवसाय या दुसऱ्या दोन पायाभूत घटकांशी कसा संबंधित असतो याचे काही दिग्दर्शन अमेरिकन उदाहरणावरून आपणास होऊ शकेल. त्यावरून आपण या तीन घटकांवर अवलंबून असणाऱ्या इतर बऱ्याच जीवन-संधींचा अभ्यास करू. अमेरिकेत व्यवसाय हे उत्पन्नाचे मुख्य साधन असल्यामुळे आपण प्रथम निरनिराळ्या व्यवसायातील मिळकतींची माहिती घेऊ या. व्यवसायांचे फक्त स्थूल गटच जर आपण विचारात घेतले, तर आपल्याला असे आढळून येते की, १९६१ मध्ये पुढील गटांचे मध्यकमान उत्पन्न पुढीलप्रमाणे होते. पांढरपेशे व्यवसायिक व व्यवस्थापक ६८२१ डॉलर, कसबी कारागीर ५५२७ डॉलर, अर्ध कसबी कारखानदारी मजूर ४३४४ डॉलर, आणि अकुशल सेवक कामगार आणि बिगर शेतमजूर ३०१९ डॉलर. [हरमन मिलर, रिचमॅन पुअरमॅन (न्यूयॉर्क; सिग्नेट बुक्स, १९६५), पृ.१५१.] व्यवसाय व शिक्षणाचा निकट संबंध असल्यामुळे, किती वर्षांचे शालेय शिक्षण पूर्ण झाले आहे त्याला धरून सरासरी वार्षिक उत्पन्नाचे मान काय आढळते ते पहाणेही लाभदायक ठरेल. पुढे दिलेल्या तक्ता क्रमांक १ मध्ये १९५९ चे आकडे दिलेले आहेत. [कित्ता, पृ. १५३-१५७.]

तक्ता १: शिक्षण व मिळकत यांच्यातील संबंध

शालेय शिक्षण : वर्षे

सरासरी

आयुष्यभराची

वार्षिक उत्पन्न

अपेक्षित मिळकत

८ वर्षांपेक्षा कमी

२५५० डॉलर

१४३००० डॉलर

८ वर्षे

३७६९ ’’

१८४००० ’’

९ ते ११ वर्षे

४६१८ ’’

२१२००० ’’

१२ वर्षे

५५६७ ’’

२४७००० ’’

१३ ते १५ वर्षे

६९६६ ’’

२९३००० ’’

१६ किंवा अधिक

९२०६ ’’

४२५००० ’’ (अंदाजे)

वरील आकड्यांवरून सहज दिसून येते की, व्यवसाय व/वा व्यावसायिक पातळीशी सहसंबंधी शैक्षणिक पातळी यानुसार वार्षिक मिळकत वा जीवनभरची अपेक्षित मिळकत या स्वरूपातल्या मालमत्तेमध्ये दृश्य अशी विषमता आहे. तथापि, ही विषमता गोऱ्या लोकांमध्ये निग्रोंपेक्षा पुष्कळच जास्त आढळते. मात्र, त्यावरून निग्रो जमातीमध्ये अधिक समानता असल्याचे निर्देशित होत नाही; मिळकतीत वाढ होण्याच्या दृष्टीने शैक्षणिक पातळी उंचावण्याची सीमांत उपयोगिता निग्रोंच्या बाबतीत शिक्षणाच्या पुढील दर एकांकागणिक कमी होते हे त्याचे रहस्य आहे. उदाहरणार्थ, गोऱ्यांच्या व गोरेतरांच्या जीवनभरच्या मिळकतींची तुलना केली असता आपल्या पुढील दुसऱ्या क्रमांकाच्या तक्त्यातील फलिते मिळतात. [कित्ता, पृ. १६४]

तक्ता २: शिक्षण व गोरे व गोरेतर यांची मिळकत यांच्यातील सहसंबंध

जीवनभराची अपेक्षित मिळकत

शिक्षण : वर्षे

गोरे

गोरेतर

गोऱ्यांच्या मिळकतीशी

गोरेतरांच्या मिळकतीचे

डॉलर

डॉलर

टक्केवारीत प्रमाण

८ वर्षांपेक्षा कमी

१५७०००

९५०००

६१

८ वर्षे

१९१०००

१२३०००

६४

९ ते ११ वर्षे

२२१०००

१३२०००

६०

१२ वर्षे

२५३०००

१५१०००

६०

१३ ते १५ वर्षे

३०१०००

१६२०००

५४

१६ वर्षे

३९५०००

१८५०००

४७

१७ किंवा अधिक वर्षे

४६६०००

२४६०००

५३

या तक्त्यावरून दिसून येते की, गोऱ्यांच्या बाबतीत प्राथमिक शिक्षण पूर्ण केलेल्यांपेक्षा माध्यमिक शालेय शिक्षण पूर्ण केलेल्यांना जीवनभरात ६२००० डॉलर अधिक मिळकतीची अपेक्षा बाळगता येते. तेच गोरेतरांच्या बाबतीत, प्राथमिक शिक्षण पूर्ण करणाऱ्यांच्यापेक्षा माध्यमिक शिक्षण पूर्ण करणारे फक्त २८००० डॉलर अधिक मिळकतीची अपेक्षा बाळगू शकतात. दोहोंच्या वाढीव मिळकतीची तुलना केली तर गौरेतर गोऱ्यांच्या तुलनेत निम्म्यापेक्षा कमी वाढीव मिळकतीची अपेक्षाच तेवढी करू शकतात. त्याचप्रमाणे, कॉलेज शिक्षण व त्यानंतरचे उच्च शिक्षण घेतलेले गोरे व गोरेतर यांच्यातील विषमता अधिक आहे, म्हणजेच शिक्षणाची पातळी उंचावण्याबरोबर विषमतेचे प्रमाण वाढत जाते, हेही या तक्त्यावरून स्पष्ट होते. माध्यमिक शिक्षण पदवीधरांच्या पातळी वर गोऱ्यांच्या मिळकतीशी गोरेतरांच्या मिळकतीचे प्रमाण ६० टक्के वा अधिक आहे तर, कॉलेजचे १ ते ३ वर्षे शिक्षण घेणाऱ्यांचे ५४ टक्के, ४ वर्षांचा कॉलेज अभ्यासक्रम पूर्ण केलेल्यांचे ४७ टक्के, आणि ५ किंवा अधिक वर्षांचे कॉलेज शिक्षण पूर्ण केलेल्यांचे ५३ टक्के आहे. अमेरिकेत दोन थररचना एकाच वेळी अस्तित्वात आहेत ही गोष्ट अमेरिकन थरव्यवस्थेचा अभ्यास करणाऱ्यांनी स्पष्ट ध्यानात ठेवण्याची गरज आहे. एक थररचना निग्रो व गोरे यांच्यासह सर्व समाजाला लागू होणारी आहे, तर दुसरी गोरे लोक व गोरेतर लोक यांच्यातील विषमतेचा पल्ला स्पष्ट करणारी.

जे दारिद्र्यावस्थेत रहात आहेत असे मानले जाते असा लोकसंख्येचा एक मोठा भाग अमेरिकेत आहे या गोष्टीकडे अलीकडच्या काळात लक्ष वेधले जात आहे. किमान निर्वाह (वा दारिद्र्य) रेषा चार जणांच्या कुटुंबासाठी वार्षिक २५०० डॉलर धरल्यास, १९६० मध्ये, अमेरिकेत २ कोटी लोक गरीब होते; दरवर्षी, ३५०० डॉलर उत्पन्नपातळीच्या ठिकाणी ही रेषा ओढल्यास ४ कोटी ६० लक्ष लोक गरीब होते आणि वार्षिक ५५०० डॉलर उत्पन्नपातळीच्या ठिकाणी रेषा ओढल्यास ७ कोटी लोक गरीब होते. [ऑक्सर ओर्नाती “पॉव्हर्टी इन अमेरिका”, लुईस ए. फरमान संपादित पॉव्हर्टी इन अमेरिका (ॲन आर्बर, मिशिगन: युनिव्हर्सिटी ऑफ मिशिगन प्रेस १९६५), पृ. २५]

एकापेक्षा जास्त सभासद असलेली कुटुंबेच तेवढी विचारात घेतली असता, १९६० च्या डॉलरच्या मूल्यात, अमेरिकेतल्या उत्पन्न-वाटपाचे (शेकडेवारीत) चित्र पुढीलप्रमाणे आढळते. (येथे कर देण्यापूर्वीचे उत्पन्न जमेला धरले आहे.) [ड्राइट मॅक्डोनाल्ड, “अदर इन्व्हिजिबल पुअर” फरमान यांच्या उपरोक्त पुस्तकात, पृ. १५.]

४०००डॉलरपेक्षा कमी

२३ टक्के

४००० ते ५,९९९ डॉलर

२३ टक्के

६००० ते ७,४९९ डॉलर

१६ टक्के

७५०० ते १४,९९९ डॉलर

३१ टक्के

१५००० डॉलरच्या वर

७ टक्के

प्रत्येक कुटुंबाला दरवर्षी १००० डॉलर इतके उत्पन्न किमान निर्वाहासाठी पुरते असे धरल्यास अमेरिकेत दारिद्र्य नाही असे आपण म्हणू शकतो. जॉन केनेथ गालब्रेथ यांनी “द ॲफ्लुअंट सोसायटी” या पुस्तकात तीच सीमारेषा धरली, अमेरिका हा समृद्धीची रेलचेल असलेला देश आहे ही कल्पना त्यामुळे प्रसार पावली. जेव्हा आपण किमान निर्वाहरेषा अधिक वरची धरतो तेव्हा चित्र अर्थातच पुष्कळ बदलते.

समाजाच्या निरनिराळ्या विभागांच्या वाट्याला राष्ट्रीय उत्पन्नाचा कितवा हिस्सा येतो याचा हिशेब करून मालमत्ता किंवा मिळकत यातील विषमता किती ते आपण ठरवू शकतो. १९५७ च्या शिरगणतीमधील उत्पन्नविषयक आकडेवारीत भांडवली लाभाचा उत्पन्नात समावेश केलेला आहे, पण वस्तु-रूप उत्पन्न समाविष्ट केलेले नाही. या आकडेवारीचा उपयोग करून गॅब्रिएल कोल्को यांनी असा हिशेब काढला आहे की, संघराज्याचे कर वजा घालवून, लोकांमध्ये वाटल्या गेलेल्या राष्ट्रीय व्यक्तिगत उत्पन्नाचे वाटप, लोकसंख्येचे सारखे दहा हिस्से पाडल्यास, पुढीलप्रमाणे झाले. [गॅब्रिएल कोल्को, वेल्थ अँड पॉवर इन अमेरिका (न्यूयॉर्क, फ्रेडरिक ए प्रागर, १९६२), पृ. ३४]

लोकसंख्येचा दर

राष्ट्रीय व्यक्तिगत उत्पन्नापैकी

दहावा हिस्सा

वाट्याला आलेला हिस्सा

(टक्केवारीत)

सर्वात वरचा

१

२७

२

१६

३

१३

४

११

५

१०

६

८

७

६

८

५

९

३

सर्वात तळचा

१०

१

-उत्पन्नाचे अगदी समान वाटप केले तर प्रत्येक हिश्श्याच्या वाट्याला दहा टक्के उत्पन्न येईल. वरील माहितीवरून असे दिसून येईल की, सर्वात वरच्या दहाव्या भागास जवळ जवळ तिप्पट मिळकत मिळते तर, अगदी तळच्या भागाला, उत्पन्नाचे वाटप संपूर्ण समान असते तर त्यांना जी मिळकत मिळाली असती त्याच्या फक्त एक-दशांश इतकी मिळते.

शासकीय कल्याणकारी योजनांचा परिणाम म्हणून उत्पन्नाचे जे फेरवाटप होते त्यानंतर व्यक्तींचे जे सुधारित उत्पन्न ठरते ते वरील प्रकारच्या आकडेवारीत विचारात घेतलेले नसते, आणि म्हणून हे टक्केवारीचे आकडे फसवे असतात असा काही लोक युक्तिवाद करतात. कोल्को यांनी दाखवून दिले आहे की, प्राप्तीकराचा बोजा कोणावर किती पडतो ते पाहता प्राप्तीकर सर्वसाधारणपणे वाढत्या उत्पन्नावर वाढत्या प्रमाणात आहेत, क्रमवर्धी आहेत असे म्हणता येत नाही. वेगवेगळ्या उत्पन्न-गटांवर करांच्या बोजाचे वाटप १९५८ साली कसे झाले होते त्याचा त्यांनी केलेला हिशेब तक्ता क्र. ३ मध्ये दिला आहे:[कित्ता, पृ. ३७.]

तक्ता ३: उत्पन्न गटांनुसार मध्यवर्ती सरकार, राज्य सरकारे व स्थानिक संस्था यांना भरलेले कर १९५८ साली, एकूण उत्पन्नच्या टक्केवारीत.

भरलेले कर (टक्केवारी)

उत्पन्न गट

राज्य सरकारे

वार्षिक मिळकत

मध्यवर्ती

व स्थानिक संस्था

एकूण

डॉलर

सरकार

यांचा हिस्सा

०-२०००

९·६

११·३

२०·९

२०००-४०००

११·०

९·४

२०·४

४०००-६०००

१२·१

८·५

२०·६

६०००-८०००

१३·९

७ ७

२१·६

८०००-१००००

१३·४

७·२

२०·६

१००००-१५०००

१५·१

६·५

२१·६

१५००० पेक्षा जास्त

२८·६

५·९

३४·५

सरासरी

१६·१

७·५

२३·७

या तक्त्यावरून, १५००० डॉलर व त्यापेक्षा अधिक उत्पन्न मिळविणारे गट सोडून इतर उत्पन्न-गटांवर करांचा बोजा मूलतः समान प्रमाणात पडतो असे दिसून येते. कमी उत्पन्न-गटाच्या व्यक्तींनी भरलेला प्राप्तीकर हा एरवी आवश्यक स्वरूपाच्या वैयक्तिक व कौटुंबिक गरजांच्या पूर्तीसाठी खर्च झाला असता आणि म्हणून “कमी उत्पन्नगटातील लोकांवर अधिक उत्पन्न मिळविणाऱ्या गटांतील लोकांपेक्षा करांचा बोजा पुष्कळच जास्त आहे.” [कित्ता पृ. ३८] असा निष्कर्ष काढता येतो.

सरकारी कल्याणकारी यंत्रणांच्या द्वारा त्यांना ‘फेरवाटपा’च्या रूपाने मिळणाऱ्या एकूण रकमेपेक्षा अधिक रक्कम अमेरिकेतील सर्वात गरीब लोक करांच्या रूपाने भरतात असेही कोल्को सुचवितात. १९५५ मध्ये मध्यवर्ती सरकारने कल्याणकारी योजनांवर ४०२६ महापद्म (४·०२६ बिलियन) डॉलर खर्च केले. परंतु ४००० डॉलरपेक्षा कमी उत्पन्न असलेल्या कुटुंबांनी त्यापेक्षा अधिक कर भरला. म्हणून या उत्पन्नगटासाठीच जरी फक्त संघराज्य सरकारच्या कल्याणनिधीतला पैसा खर्ची पडत असता– तसा तो केवळ त्यांच्यासाठी पडत नाही– तरी, त्यांना मिळणाऱ्या समाजकल्याण सेवांची किंमत चुकती करून वर आणखी पैसा ते सरकारला देतात असे झाले असते. या माहितीवरून कोल्को असा निष्कर्ष काढतात की, “कल्याणासाठी होणाऱ्या खर्चामुळे उत्पन्नातील विषमतेचे स्वरूप बदललेले नाही; किमान उत्पन्नगटाच्या लोकांवर संघराज्यीय करांचा बोजा नसता तर जे राहणीमान एरवी गाठले असते त्यापेक्षा कल्याणकारी योजनांच्यामुळे ते काही उंचावले गेलेले नाही.” [कित्ता, पृ. ३९]

वर्ग आणि जननक्षमता

जी मुले जगतात, नंतर ज्यांचे पालनपोषण करावे लागते, सामाजीकरण करावे लागते, ज्यांना प्रौढ जीवनात यशस्वीपणे टिकून राहण्यासाठी आवश्यक असलेल्या संधी, मूल्ये व कौशल्ये द्यावी लागतात त्यांची संख्या हा कोणत्याही समाजाच्या जीवनाच्या आकृतिबंधाशी निगडित असा एक निर्णायक घटक असतो. वेगवेगळ्या गटांमध्ये जननप्रमाणात फरक आढळून येतो त्याची कारणे काय, या विषयाचा अभ्यास झालेला आहे. त्यात सामाजिक-आर्थिक स्थानाचा जननप्रमाणाशी संबंध किती, या गोष्टीचा सर्वात अधिक अभ्यास झालेला आहे. “विकसित समाजांमध्ये, इतर सर्व प्रकारच्या समूहभेदांच्या तुलनेत, वर्गभेद हे बहुधा सर्वात जास्त सर्वव्यापी असतात” असे डेनिस राँग यांनी निदर्शनास आणले आहे. वर्ग व जननप्रमाण यांच्यातील संबंधाविषयीचा पुरावा असे दर्शवितो की, १८७० ते १९१० या कालखंडात साधारणपणे साऱ्या पश्चिम युरोपमध्ये व अमेरिकेत “वेगवेगळ्या वर्गांत जननप्रमाण भिन्न भिन्न राहिले आणि जननप्रमाणाचा वर्गाशी व्यस्त स्वरूपाचा संबंध होता.” [डेनिस राँग, “ट्रेंड्‌स इन क्लास फर्टिलिटि इन वेस्टर्न नेशन्स”, आर. बेंडिक्स व एस. एम. लिप्सेट संपादित क्लास, स्टेटस अड पॉवर (न्यूयॉर्क; द फ्री प्रेस ऑफ ग्लेंको, १९६६), पृ. ३५३-३५४.]

१९१० नंतर जननप्रमाण कमी राखण्यात मध्यमवर्गीय वरिष्ठवर्गीयांची बरोबरी करू लागले आणि त्यामुळे या बाबतीतली वर्गावर्गांमधील तीव्र विभिन्नता बोथट झाली. पूर्वी वर्गीय शिडी जशी चढून जावी तसे जननप्रमाण एका सारख्या प्रमाणात कमी होत जाताना आढळे. फरकाचा हा सलग सारखेपणा राहिला नाही. साधारणपणे विसाव्या शतकाच्या तिसऱ्या दशकाच्या अखेरीपासून पुढच्या काळात काही पश्चिम युरोपीय देशांमध्ये वर्ग व जननप्रमाण यांच्यातील व्यस्त संबंधांचे चित्र बदलले. काही मध्यमवर्गीय गटांमध्ये, शिडीच्या वरच्या पायऱ्यांवर असलेल्या इतर काही व्यावसायिक गटांच्या–कारखानदार, व्यापारी, पांढरपेशा व्यावसायिक–तुलनेने कुटुंबांचा आकार लहान राखला जात असल्याचे सातत्याने आढळून आले. परंतु गेल्या २५ वर्षांमध्ये जननप्रमाणामध्ये आढळून येणाऱ्या वर्गीय विभिन्नतेचा आकृतिबंध बिघडला आहे; त्यामुळे, वर्ग व जननक्षमता यात सर्वसाधारणपणे व्यस्त संबंध असण्याची सर्वसाधारण प्रवृत्ती अद्यापि चालू असली तरी, हा अनुबंध ज्यांना लागू होत नाही अशी अनेक उदाहरणे आढळतात. मुलांची संख्या कमी असणे ही सुखवस्तू कुटुंबात आधीच्या काळात फॅशन होती. त्यावेळच्या फॅशनच्या तुलनेने पुष्कळच अधिक मुले असण्याकडे ह्या कुटुंबांचा आता कल आढळून येतो. ह्या प्रवृत्तीचे स्पष्टीकरण अद्यापही झालेले नाही. पण तिच्या उदयामुळे जननप्रमाणाच्या बाबतीत वर्गावर्गांमध्ये जे फेरफार आढळून येत त्यांच्यातली गुंतागुंत पुष्कळच अधिक वाढली आहे.

जननप्रमाणातील वर्गीय भिन्नतांच्या बाबतीत भविष्यात चित्र कसे राहील? याबाबतीत राँग यांनी युक्तिवाद केला आहे की, “जननप्रमाणातील वर्गीय भिन्नता हे पाश्चिमात्य लोकसमूहांच्या लोकसंख्यांच्या रचनेचे आजचे वैशिष्ट्य भविष्यात नष्ट होणे अटळ आहे” ते पुढे असे म्हणतात की, “एकजिनसी व्यावसायिक व शैक्षणिक गटात कुटुंबाचा आकार आणि उत्पन्न यांच्यात सहसंबंध निर्माण होण्याची शक्यता आहे. कारण, आपल्या सभासदांच्या दृष्टीने नमुनेदार वर्तनाचे मानदंड प्रस्थापित करण्याइतपत, मानसिकदृष्ट्या अनुकरणीय आदर्श-गट म्हणून कार्य करण्याइतपत, ते लहान असतील.” [कित्ता, पृ. ३६०.]

वर्ग व मृत्युप्रमाण

विशिष्ट वयानंतर जिवंत रहाण्याची शक्यताही वैशिष्ट्यपूर्णरीत्या सामाजिक-आर्थिक दर्जाशी व्यस्त स्वरूपात निगडित असल्याचे आढळते. मृत्यूच्या प्रमाणातील निरनिराळ्या वर्गांमधील भिन्नता गेल्या काही दशकांमध्ये खूपच वेगाने कमी झालेली दिसते. तरीदेखील वरील विधान बरोबर आहे. निग्रो आणि गोरे हा वर्णभेद ढोबळमानाने वर्गभेदाचा निदर्शक आहे असे गृहीत धरून पाहिले, आणि निग्रो व गोरे यांची तुलना केली, तर असे आढळून येते की, सर्व वयोगटांमध्ये निग्रोंचे मृत्यूचे प्रमाण गोऱ्यांपेक्षा पुष्कळच अधिक आहे; आणि २५ ते ४४ या वयोगटात निग्रोंच्या मृत्यूचे प्रमाण कमाल अधिक आहे. वेगवेगळ्या सामाजिक-आर्थिक दर्जाच्या गटांमध्ये अर्भकांच्या मृत्यूचे प्रमाण, पूर्वी कधीही नव्हते इतके समसमान होण्याच्या जवळ आले आहे. तरीदेखील गोऱ्यांपेक्षा निग्रो मुलांच्या मृत्यूचे प्रमाण दुप्पट आहे आणि निग्रो मातांच्या बाळंतपणातील मृत्यूचे प्रमाण गोऱ्या स्त्रियांपेक्षा चौपट आहे. [मेट्रॉपॉलिटन लाइफ इन्शुरन्स कंपनी, “इंप्रूव्ह्‌ड्‌ मॉर्ट्यलिटी अमंग कलर्ड पॉलिसी होल्डर्स,” स्टॅटिस्टिकल बुलेटिन (ऑगस्ट १९६२), खंड ४३.]

जन्माच्या वेळी मृत्युप्रमाणाच्या बाबतीत वयसंबद्ध अशी जी प्रमाणे आढळलेली असतील त्या प्रमाणांच्या अंकित एकेका वर्गातील व्यक्ती आपल्या आयुष्यभर राहिल्यास त्या व्यक्ती सरासरी किती वर्षे जगतील याविषयी आज अंदाज बांधले जातात. ही आकडेवारी वरील मुद्‌द्यास अगदी जवळची अशी आहे. या अर्थाच्या अपेक्षित आयुर्मानाच्या बाबतीतही अमेरिकेत गोऱ्या व निग्रो लोकांमध्ये फार अर्थपूर्ण फरक आहेत. १९५९ मध्ये नवजात गोरे बालक ६७·३ वर्षे जगण्याची अपेक्षा होती, तर निग्रो बालक ६०·९; नवजात गोरी बालिका ७३·९ वर्षे जगण्याची अपेक्षा होती, तर निग्रो बालिका ६६·२ वर्षे. [व्हायटल सॅटिस्टिक्स ऑफ द यू. एस. १९५९, खंड १, मधील आकडेवारी ए सोशिऑलॉजिकल ॲलमॅनॅक फॉर द यू. एस. या मरे गेंडेल व हॅन्स एल्‌. झेटरबर्ग यांनी संपादित केलेल्या पुस्तकात (न्यूयॉर्क; बेडमिनिस्टर प्रेस) पृ. ४३ वर उद्‌धृत केल्याप्रमाणे.]

वर्ग आणि आत्महत्त्या

आत्महत्त्या हा सामाजिक वर्तनातला एक अत्यंत महत्त्वाचा व उद्‌बोधक पण, ज्या विषयांचा आजही फारसा नीट बोध झालेला नाही अशा विषयांपैकी एक विषय आहे. आत्महत्त्या कशास म्हणावे याविषयी पसस्परविरोधी आणि ज्यांच्यात तुलना होऊ शकत नाहीत अशा व्याख्या केल्या गेल्या आहेत यामुळे, आणि अपूर्ण माहितीमुळे या अभ्यासक्षेत्रातील प्रगती अवघड ठरलेली आहे. वर्ग व आत्महत्त्या या विषयावरील माहितीचे विश्लेषण करताना जॉन गिब्स म्हणतात, “या विषयाबद्दल जी काही थोडी माहिती उपलब्ध आहे तिच्यावरून निरनिराळ्या व्यवसायातील लोकांमध्ये आत्महत्त्येचे प्रमाण अत्यंत भिन्न असावे असे दिसेत.... ज्या व्यवसायांमध्ये फार अधिक उत्पन्न व प्रतिष्ठा असते आणि ज्या व्यवसायात फार कमी उत्पन्न व प्रतिष्ठा असते अशा दोन्ही टोकांच्या व्यावसायिकांमध्ये आत्महत्त्येचे प्रमाण सर्वसाधारणपणे फार अधिक आढळते.” [जॅक पी. गिब्स, “सुइसाइड”, आर. के. मर्टन व आर. निस्बेट संपादित काँटेम्पोररी सोशल प्रॉब्लेम्स (न्यूयॉर्क: शरकोर्ट, प्रेस अँड वर्ल्ड, १९६१) या पुस्तकातील पृ. २४४.] परंतु गिब्स असेही निदर्शनास आणून देतात की, या सर्वसाधारण नियमाला अपवाद आढळतात; वय व वंश यांसारख्या घटकांमुळे वरील नियमांपासून वेगळी अशी प्रवृत्ती आढळून येते. आत्महत्त्येचे प्रमाण हे वंश या घटकाशी अर्थपूर्णरीत्या निगडित आहे असे, विशेषतः अमेरिकेच्या बाबतीत, दिसते. काही राज्यांमध्ये निग्रोंचे आत्महत्त्येचे प्रमाण गोऱ्यांपेक्षा अधिक असू शकेल हे खरे असले तरी, संपूर्ण अमेरिका देशाचा विचार करता, निग्रोंमधील आत्महत्त्येचे प्रमाण गोऱ्यांमधील आत्महत्त्येच्या प्रमाणापेक्षा बरेच कमी आहे असा निष्कर्ष उपलब्ध असलेल्या सगळ्या माहितीनुसार निघतो.

वेगवेगळ्या घटकांच्या प्रभावामुळे नियमाला अपवाद निर्माण होत राहतात. तसेच वेगवेगळे निकष स्वीकारून संशोधन होत असल्याने त्यांच्या निष्कर्षांची तुलना करता येत नाही. या कारणास्तव, वर्गांनुसार आत्महत्त्येचे प्रमाण वेगळे आढळते का, या मुद्‌द्याबद्दल कोणतीच सर्वसाधारण विधाने करता येत नाहीत असे आपण म्हणू शकतो. तरी देखील, वर्गीय शिडीच्या दोन टोकांना असलेल्या वर्गांमध्ये आत्महत्त्येचे प्रमाण काही कारणांनी अधिक आढळते असे या विषयासंबंधीच्या पुष्कळशा संशोधनावरून दिसून येते.

वर्ग व घटस्फोट

घटस्फोटाच्या प्रश्नाविषयी विशेष अभ्यास केलेल्या विल्यम जे. गूडी यांचे म्हणणे असे की, घटस्फोटाच्या वर्गीय आकृतिबंधाविषयी निश्चित मत देण्यास एकदोन पिढ्यांपूर्वीची माहिती जरी पुरेशी नव्हती, तरी पण १९२० नंतर सामाजिक-आर्थिक दर्जा व घटस्फोटाचे प्रमाण यांच्यातल्या व्यस्त संबंधाचा वेगळाच आकृतिबंध पुढे आला. घटस्फोटाकडे असलेल्या कलाचा निर्देशांक वापरून आणि व्यावसायिक गट स्थूलमानाने वर्ग निर्दिष्ट करतात असे मानून गूडेने त्यांच्यातील फरक काढला.तो पुढील तक्त्यात दिला आहे. [विल्यम जे. गूडी, आफ्टर डायव्होर्स (ग्लेंको; इलिनॉय, द फ्री प्रेस, १९५६), पृ. ४६. १०० हा निर्देशांक, त्या व्यावसायिक अपेक्षेच्या शंभर टक्के घटस्फोट होता असे सूचित करतो. लोकसंख्येतील ‘पुरुष कामकरी’ (male labour) या कोटीतल्या संख्येशी त्या व्यवसायातील व्यक्तींच्या संख्येची शेकडेवारी आधाराला घेऊन.]

तक्ता ४: नागरी व्यवसायानुसार घटस्फोटाचा कल

अमेरिका, एप्रिल, १९४९

घटस्फोटाकडे असलेल्या

व्यवसाय

कलाचा निर्देशांक

१ पांढरपेशा व्यावसायिक निम-व्यावसायिक

६७·७

२ व्यापारी, मालक-चालक, व्यवस्थापक, अधिकारी

६८·६

३ कारकून, विक्रेते

७१·८

४ कारागीर, फोरमन

८६·६

५ यंत्रकामगार (निम-कसबी)

९४·५

६ सेवक कामगार

२५४·७

७ मजूर (शेतमजूर व खाण कामगार सोडून)

१८०·३

आपण शैक्षणिक पातळी हा वर्गाचा निर्देशांक म्हणून वापरला तरी आपल्याला वर्ग व घटस्फोट यात व्यस्त संबंध दिसतो, असे प्रतिपादन गूडी ठामपणे करतात. प्राथमिक किंवा त्याहून कमी शालेय शिक्षण घेतलेल्यांमध्ये, माध्यमिक किंवा कॉलेज शिक्षण घेतलेल्यांपेक्षा, घटस्फोटाचा कल अधिक असतो. परंतु, निग्रोंच्या गटात मात्र हा संबंध उलटा आहे; निग्रोंमध्ये जितके शिक्षण अधिक तितके घटस्फोटाचे प्रमाण अधिक–त्याला अपवाद फक्त कॉलेज शिक्षण घेतलेल्या निग्रोंचा; त्यांच्यात घटस्फोटाचे प्रमाण, जवळजवळ मुळीच शिक्षण न घेतलेल्यांइतके कमी आहे. निग्रोंच्या सर्वात कनिष्ठ वर्गात घटस्फोटाचे प्रमाण कमी आढळण्याचे कारण ते कायदेशीर घटस्फोट घेण्याचा प्रयत्न न करता एकमेकांना सोडून देतात अगर वेगळे राहतात हे असावे, असे मत गूडी यांनी व्यक्त केले आहे.

उत्पन्न हा वर्गाचा निर्देशांक म्हणून वापरला तरी , वर्ग व घटस्फोट यांच्यात हाच व्यस्त संबंध असल्याचे आढळते; १९४९ च्या जनगणनेप्रमाणे अमेरिकेत १००० डॉलरपर्यंत वार्षिक मिळकत असलेल्यांमध्ये घटस्फोटाचे प्रमाण, ४००० डॉलर व त्यापेक्षा अधिक वार्षिक उत्पन्न असलेल्यांपेक्षा,सुमारे तिप्पट होते.

वर्ग व लैंगिक वर्तनच्युती

अल्फ्रेड एम. किन्सी व त्यांचे सहकारी यांनी मानवी स्त्रीपुरुषांच्या लैंगिक वर्तनाच्या केलेल्या अभ्यासामुळे लैंगिक वर्तनाच्या संबंधात (त्या त्या काळच्या प्रचलित नीतिमत्तेच्या संदर्भात गणल्या जाणाऱ्या) वर्तनच्युती आणि वर्ग यांच्यातील संबंधांच्या आकृतिबंधाचा अभ्यास करणे आता शक्य झाले आहे. किन्सींनी जमा केलेल्या माहितीवरून, ज्यांनी थोडेसे उच्च माध्यमिक शालेय शिक्षण घेतले आहे, परंतु जे उच्च माध्यमिक शालेय शिक्षणाच्या पातळीपलीकडे गेले नाहीत, अशा लोकांमध्ये समलिंगी संभोगाचे प्रमाण सर्वात अधिक आहे, आणि कनिष्ठ शैक्षणिक पातळीवरील लोकांमध्ये उच्च माध्यमिक शिक्षितांपेक्षा त्यांचे प्रमाण अंदाजे निम्म्याने आहे, तर उच्च माध्यमिक शिक्षितांपेक्षा कॉलेज शिक्षण घेतलेल्यांमध्ये ते प्रमाण बरेच कमी आहे असे सूचित होते. कामवासनेची पूर्तता अनेक मार्गांनी केली जाते. त्या एकंदर पूर्ततेमध्ये समलिंगी संभोगाद्वारे केल्या जाणाऱ्या पूर्ततेचे शेकडा प्रमाण किती त्याचा आपण हिशेब मांडला, आणि २१ ते २५ वयोगटातील अविवाहित तरुणच केवळ विचारात घेऊन, किती वर्षे शिक्षण घेतले आहे त्यावरून तीन (०-८, ९-१२, आणि १३ वा अधिक वर्षे शिक्षण घेतलेले) गट पाडले तर, समलिंगी संभोगाद्वारे केलेल्या एकूण पूर्ततेच्या टक्केवारीत हे प्रमाण किमान शैक्षणिक पातळीवर ८·०६, मधल्या पातळीवर १६·३१ व कॉलेजशिक्षितांच्या पातळीवर ३·७२ आढळते. मात्र हे प्रमाण वयोगटांप्रमाणे खूपच बदलते. ० ते ८ वर्षेपर्यंत शिक्षण घेतलेल्या गटाच्या बाबतीत ३१ ते ३५ या वयोगटात त्याच शैक्षणिक पातळीवरील २१ ते २५ वयोगटापेक्षा हे प्रमाण तिपटीने अधिक आहे. परंतु, किन्सींच्या मते मात्र त्यांची माहिती असे दाखविते की, जी तरुण मुले उच्च माध्यमिक शिक्षणासाठी प्रवेश घेतात पण ते पूर्ण करीत नाहीत, अशा मुलांच्यात समलिंगी संभोगाचे कमाल प्रमाण आढळते. कुतुहालाची गोष्ट म्हणजे, ही मुले यासंबंधी सर्वात अधिक बोलताना आढळतात. किन्सी लिहितात, “हेच तरुण मुख्यतः समलिंगी संभोगाचा सर्वाधिक धिक्कार करतात; अशा कृत्यांचा सर्वाधिक उपहास करतात, त्यांच्याबद्दल घृणा व्यक्त करतात, आणि सर्वाधिक प्रमाणात अशी कृत्ये करणाऱ्यांना शिक्षा करतात. आणि तरीसुद्धा सर्वात अधिक उघडपणे समसंभोगाची कास धरणारा हाच गट असतो.” [अल्फ्रेड एम्‌. किन्सी, सेक्शुअल बिहेवियर इन द ह्यूमन मेल (फिलाडेल्फिया : डब्ल्यू. बी. सॉडर्स, १९४८), पृ.३८४.]

सारांश

समाजशास्त्रीय संशोधकांनी केलेल्या अभ्यासांमधून हाती आलेली काही माहिती वर दिली आहे. अशा प्रकारच्या अनेक अभ्यांसापैकी काही अभ्यासांचा नमुन्यादाखल उल्लेख वर आला आहे. या माहितीवरून निघणाऱ्या निष्कर्षांचे तीन गट पडतात. (१) विचाराधीन बाब आणि वर्ग यांच्यामध्ये सम संबंधाचा आढळ. म्हणजे जितका वर्ग वरिष्ठ तितक्या अधिक प्रमाणात त्या बाबीचा आढळ– मग ती बाब कोणतीही असो. (२) विचाराधीन बाब आणि वर्ग यांच्यात व्यस्त–संबंध म्हणजे जितका वर्ग उच्च तितक्या कमी प्रमाणात त्या बाबीचा आढळ; (३) विचाराधीन बाब आणि वर्ग यांच्यातील संबंधात अनियमितता. वर्ग व बाब यांच्यात कोणत्याही प्रकारचा संबंध नियमित स्वरूपात आढळून न येणे.

सर्वसाधारणपणे, वर्गाचे स्थान आणि जीवनातील वांछित वस्तूंची प्राप्ती यातील सम संबंध हा वरचढ असा आकृतिबंध असल्याचे आढळते. परंतु हा आकृतिबंध वेळोवेळी बदलतो; कधीकधी वय, वस्ती, लिंग व वंश अशा घटकांमुळे तो उलटही म्हणजे व्यस्तही होतो.

सामाजिक आर्थिक पातळ्या निश्चित करण्यासाठी किती भिन्न भिन्न निकष वापरले जातात तेही या अभ्यासांवरून दिसून येते. काही अभ्यासक शिक्षण किंवा व्यवसाय किंवा उत्पन्न अशा कोणत्यातरी एकाच निकषाच्या आधारावर वर्गभेद पाडण्यात समाधान मानतात. अनेक व्यक्तिनिष्ठ निकषांवर आधारलेल्या वर्गीय स्थानविषयक मूल्यांकनांचा दुसरे काही अभ्यासक वापर करतात. आणखी काही अभ्यासक व्यावसायिक प्रतिष्ठा व उत्पन्न यांच्या संयोगासारखे बहुविध “वस्तुनिष्ठ” निकष वापरतात.

शिक्षण, उत्पन्न, व्यावसायिक प्रतिष्ठा यापैकी एका किंवा अधिक वस्तुनिष्ठ निकषांवर आधारलेले वर्गीय स्थान हे पायाभूत म्हणून आधाराला घेण्याची प्रवृत्ती अभ्यासकांमध्ये वरचढ आहे. खरे तर, व्यावसायिक प्रतिष्ठा हा वस्तुतः एक व्यक्तिनिष्ठ निकष आहे. या बहुविध भूमिकांच्यामुळे समस्या निर्माण होतात; शिक्षणाच्या निकषावर पाडलेले एका अभ्यासातील वर्ग उत्पन्नावर वा व्यवसायानुसार पाडलेल्या दुसऱ्या अभ्यासातील वर्गांशी सममूल्य असतीलच असे पूर्वगृहीत धरणे शक्य नसते. अधिकात अधिक आपण इतकेच म्हणू शकतो की, जीवनातील अनेक अत्यंत महत्त्वाच्या संधी, विशेषतः अमेरिकेत, सामाजिक-आर्थिक स्थानानुसार- जे स्थान एका किंवा अधिक व्यक्तिनिष्ठ अगर वस्तुनिष्ठ निकषाने अनुक्रमांकित केलेले असते- विषमतेने विभागल्या जातात असे एकूण माहितीवरून निर्देशित होते. भविष्यकालीन संशोधनातही हेच निकष वापरले गेले तरी कदाचित हाच आकृतिबंध त्यातून निष्पन्न होईल. पण त्याच वेळी काही बाबतीत अर्थपूर्णरीत्या वेगळे असे आकृतिबंध आढळून येण्याची शक्यताही आपण अपेक्षिण्यास हरकत नाही.

८. थररचनेचे परिणाम – २

जीवन–सरणी

समाजात ज्यांना तुल्यबळ प्रमाणात सन्मान वा प्रतिष्ठा प्राप्त होते, त्यांचा समावेश एका स्थान-गटात होतो. अशा स्थानसंबद्ध गटांच्या खास वैशिष्ट्यांना उद्देशून जीवनसरणी ही संज्ञा वापरली जाते. उलट, उत्पादनव्यवस्थेतील भूमिकेवर आर्थिक वर्गांचे सभासदत्व अवलंबून असते, आणि जीवन-संधी हे आर्थिक वर्गांचे वैशिष्ट्य असते. सन्मानाच्या एकेका विवक्षित पातळीला योग्य अशी वागणुकीची रीत असते. त्या रीतीनुसार व्यक्ती वर्तन करते, तेव्हा सन्मान किंवा प्रतिष्ठा किंवा विशेषत्व यांच्यावर व्यक्तीला अधिकार कसा सांगता येतो ते निर्धारित करण्याच्या हेतूने मॅक्स वेबरने या संज्ञेचा वापर केला.

समकालीन समाजशास्त्रज्ञांना वेबरपेक्षा वेगळ्या कारणाने जीवनसरणींमध्ये रस आहे. निरनिराळ्या थरांच्या खास स्वतःच्या वैशिष्ट्यपूर्ण जीवनसरणी किंवा उपसंस्कृती खरोखरच असतात का; असे थर मालमत्ता, सत्ता किंवा मूल्यमापन यांपैकी कशाच्या आधारे पाडले जातात, या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यात त्यांना रस वाटतो. जीवनसरणींच्या प्रश्नांकडे आपण दोन निरनिराळ्या दृष्टिकोनातून पाहू शकतो. एक तर सामाजिक-आर्थिकदृष्ट्या समान स्थानांवर असलेल्यांच्यामध्ये कोणत्या जीवनसरणी आढळतात या अंगाने आपण अभ्यास करू शकतो; किंवा, समान जीवनसरणी असणाऱ्यांच्या ठिकाणी सामाजिक-आर्थिक गुणविशेष कोणते आढळतात या प्रश्नाचा मागोवा आपण घेऊ शकतो.

एका अर्थाने जीवनसरणी हा शब्दप्रयोग संस्कृती या शब्दाइतकाच व्यापक आहे. जीवनसरणींना सामान्यतः उपसंस्कृती समजले जाते इतकाच याबद्दलच्या विचारात फरक आहे. सर्वांना समान असलेल्या संस्कृतीच्या चौकटीत जीवनसरणीच्या योगाने एका थरापासून दुसरा थर अलग केला जातो. स्थान व मान या गोष्टींविषयी मोठी आस्था व आग्रह बाळगणाऱ्या समाजांमध्येच अशा सामाजिक थरांचे अधिष्ठान असलेल्या वैशिष्ट्यपूर्ण जीवनसरणी आढळतात. आपले वर्तन आपल्या विशिष्ट सामाजिक-आर्थिक पातळीला अनुरूप, योग्य असे होत आहे, की नाही, असा विचार व्यक्ती सतत करीत असते. अनुरूप जीवनसरणीचा अंगिकार करण्याच्या दिशेने असलेले दबाव इतके सूक्ष्म असू शकतात की, स्थान/प्रतिष्ठा सांभाळण्याच्या विचाराने आपल्या वागणुकीस आपण किती प्रकारांनी वळण देत असतो याबद्दल ती व्यक्ती अनभिज्ञ राहू शकते.

उलट, स्थान हा मुख्य लक्ष्यबिंदू असलेल्या समाजातही, व्यक्तींचे सर्वच वर्तन स्थान मिळविण्याच्या वा राखण्याच्या एकाच विचाराने मुख्यतः घडत असते असे आपण गृहीत धरू शकत नाही. दुसऱ्याही गोष्टी तितक्याच किंवा त्याहूनही अधिक महत्त्वाच्या असतील आणि त्या व्यक्तीच्या वर्तनाला वळण लावीत असतील अशी शक्यता नेहमीच असते. त्याचबरोबर, समान सामाजिक आर्थिक पातळीवर असलेल्या लोकांच्या रीतिभाती एकसारख्या किती असतात आणि इतरांपेक्षा त्या भिन्न आढळतात का याचा शोध घेणे समाजशास्त्रज्ञांना आवश्यक असते. स्थानाच्या जाणिवेने आपले वर्तन कसे घडविले जात आहे याबद्दल अशा व्यक्तींना कितपत भान असते हेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.

अशा प्रकारच्या वैशिष्ट्यपूर्ण रीतिभाती असतात का आणि त्यांचे भान व्यक्तींना असते का याविषयी समाजशास्त्रज्ञांची खात्री नाही आणि ही गोष्ट योग्यच आहे. अशा वैशिष्ट्यपूर्ण रीतिभाती एकेका थराशी संयोग कशा पावल्या याबद्दलही त्यांना खात्रीपूर्वक काही सांगता येत नाही. आणि म्हणून, एकेका सामाजिक-आर्थिक गटाच्या अंतर्गत आढळून येणाऱ्या श्रद्धा, समजुती आणि वागणूक यांच्या वैचित्र्याच्या प्रश्नाला समाजशास्त्रज्ञांना सामोरे जावे लागते. एकाच सामाजिक-आर्थिक पातळीवरील व्यक्ती कधी कधी स्वतःच्या थर-बंधूंप्रमाणे न वागता दुसऱ्या पातळ्यांवरील व्यक्तींसारख्या का वागतात, असा तो प्रश्न आहे.

समाजशास्त्रीय विश्लेषणासाठी जीवनसरणीकडे निरनिराळ्या रीतीने पाहता येते. (१) मूल्यमापनाच्या एका विशिष्ट पातळीची निर्देशक म्हणून जीवनसरणीचा विचार करता येतो. उदाहरणार्थ, राहण्याचे ठिकाण व विशिष्ट प्रकारचे घर यांचा लोकांची भिन्न भिन्न थरांमध्ये विभागणी करण्याचे निकष म्हणून वापर केला जातो. (२) जीवनसरणी ही इतर प्रकारच्या विषमतांची बक्षिशी म्हणून किंवा त्यांचा परिणाम म्हणून वाट्यास येणारी एक बाब या अंगाने जीवनसरणीकडे पहाता येते. उत्पन्न, शिक्षण व व्यवसाय यांवरून जे फरक पडतात ते ध्यानात घेऊन घराचा प्रकार आणि निवासासाठी वस्ती यांची निवड केली जाते, आणि तशी निवड करण्याची क्षमताही या घटकांच्या आधारे प्राप्त होते. (३) मूल्यमापनाच्या वा सन्मानाच्या विशिष्ट परिणामावर/पातळीवर आपला हक्क सिद्ध करण्याचे तंत्र म्हणून जीवनसरणीकडे पहाता येते. उदाहरणार्थ, नवी सामाजिक-आर्थिक पातळी गाठत असताना, आणि या नव्या थराच्या सभासदत्वावर आपला हक्क सिद्ध करण्यासाठी म्हणून लोक आपली राहण्याची जागा बदलतात.

काही अनुभवनिष्ठ शोध

वर्ग व जीवनसरणी यांच्या संदर्भात ‘व्हॅल्यूसिस्टिम्स ऑफ डिफरंट क्लासेस : ए सोशिओ-सायकॉलॉजिकल काँट्रिब्यूशन टू धि ॲनॅलिसिस ऑफ स्ट्रॅटिफिकेशन’ या हर्बर्ट हिमन यांच्या अभ्यासाचा दाखला नेहमी दिला जातो. या विषयात ज्या अभ्यासांचा सर्वात जास्त उल्लेख केला जातो अशा निबंधांमध्ये या प्रबंधाचा समावेश होतो. [हर्बर्ट हिमन, लिप्सेट व बेंडिक्स यांनी संपादित केलेल्या पूर्वोक्त पुस्तकात, पृ.४८८-४९९.] यशःप्राप्तीसाठी धडपडावे, प्रयत्नांची शर्थ करावी अशी शिकवण आजची संस्कृती देते. या अर्थाने यश हे “संस्कृतीने व्यक्तीला नेमून दिलेले उद्दिष्ट” आहे. निरनिराळ्या थरांमधील व्यक्ती “यशःप्राप्तीला किंमत देतात का, यशवंत होण्यासाठी आवश्यक त्या संधी उपलब्ध आहेत असा त्यांना विश्वास वाटतो का, आणि अशा ध्येयप्राप्तीच्या मार्गात अडथळे आणतील अगर मदत करतील अशी दुसरी मूल्ये जतन करतात का” या प्रश्नांमध्ये हिमन यांना विशेष रस होता. निरनिराळ्या वर्गांमध्ये वर्ग-विसंगत वर्तनाच्या प्रमाणात फरक पडतो, कारण सर्वांना मान्य असलेली ध्येये साध्य करण्याची साधने सर्वांच्या सारखीच आवाक्यात नसतात; या मुद्यावर विचार करीत असताना हिमन यांना वरील प्रश्नात रस उत्पन्न झाला. ही ध्येये खरोखरीच सर्वांना मूल्यवान वाटतात का हा प्रश्न हिमन यांनी त्यांच्या निबंधात उपस्थित केला आहे. या प्रश्नाचे उत्तर देण्यासाठी नॅशनल ओपिनिअन रिसर्च सेंटरने १९४७ मध्ये एक राष्ट्रव्यापी पाहणी केली. त्यात २५०० प्रौढांना व ५०० तरुणांना प्रश्न विचारण्यात आले.

या माहितीवरून हिमन यांना आढळून आले की, यश कशाला म्हणावयाचे आणि यशःप्राप्तीची साधने कोणती याविषयी निरनिराळ्या वर्गांची धारणा सारखी नाही. उदाहरणार्थ, उत्तरांवरून असे दिसून आले की, उत्पन्न, व्यवसाय किंवा दरमहा घरभाडे यापैकी कोणत्याही आधारावर थर पाडले तरी, जगात यशस्वी होण्यासाठी कॉलेज शिक्षण कितपत महत्त्वाचे आहे याबद्दल त्या थरांमध्ये लक्षवेधक व पुष्कळदा अर्थपूर्ण मतभिन्नता होती. वेगवेगळ्या थरांमधल्या एकाच वयाच्या व लिंगाच्या व्यक्तींच्या उत्तरांची छाननी केली तरी ही भिन्नता कायम राहिली; मात्र, सर्वसाधारण पुरुषांपेक्षा सर्वच पातळ्यांवर स्त्रियांना कॉलेजशिक्षणाचे मूल्य अधिक वाटत असल्याचे दिसले. त्याचप्रमाणे, १४ ते २० वर्षांच्या तरुणांची मते विचारात घेता, त्यांच्या उत्तरांमध्येही वर्गीय भिन्नता आढळून आली. आणि इथेही पुन्हा तरुणांपेक्षा तरुणींना कॉलेजशिक्षणाचे महत्त्व अधिक वाटत असल्याचे दिसले.

कोणाला जीवनव्यवसायाची कोणती वैशिष्ट्ये महत्त्वाची वाटतात? या प्रश्नाबाबत हिमन यांना आढळून आले की, उच्चवर्ग कनिष्ठवर्गापेक्षा व्यवसायाच्या वैयक्तिक अंगाकडे अधिक लक्ष देतो. आपण करतो तो व्यवसाय आपल्या स्वभावाला अनुरूप आहे की नाही, तो व्यवसाय आपल्याला आवडतो की नाही, तो करण्याची पात्रता आपल्या ठिकाणी आहे की नाही यासारख्या उपजीविकेसाठी कराव्या लागणाऱ्या व्यवसायाच्या वैयक्तिक अंगांवर उच्चवर्गीय अधिक भर देतात; तर कामाची/नोकरीची शाश्वती, वेतन, व सुरक्षितता अशा प्रत्यक्ष आर्थिक बाबींवर कनिष्ठवर्ग अधिक भर देतात. प्रस्तुत लेखकाला असे वाटते की, निरनिराळ्या थरांच्या वाट्याला खास म्हणून जी कामे येतात, त्यांचा प्रकार व स्वरूप लक्षात घेता भर द्यावयाच्या अंगांमधील फरक अगदी समजण्यासारखा आहे. या क्षेत्रातही, वय हा घटक मनाच्या ठेवणीत काही फेरफार घडवून आणतो असे आढळले; वयाबरोबर वरील प्रकारची वर्गीय भिन्नता कमी होत असल्याचे आढळले; चाळिशी उलटलेल्या सर्व व्यक्ती, मग त्या कोणत्याही वर्गातील असोत, स्थैर्य व सुरक्षितता या घटकांवर अधिक भर देताना आढळल्या. प्रस्तुत लेखकाला असे वाटते की, सर्वसाधारणपणे कनिष्ठवर्ग जास्त उत्पन्नाऐवजी सुरक्षितता जास्त पसंत करतात; तर उलट, वरिष्ठवर्ग जास्त उत्पन्न मिळविण्याच्या शक्यतेच्या जोडीला थोडा धोका पत्करण्यास तयार असतात.

इतर सर्व प्रश्नांच्या बाबतीत, सेंटरने तसेच इतर संशोधकांनी घेतलेल्या मतनोंदणीत, वर्गीय भिन्नतेचा सर्वसाधारण आकृतिबंध टिकून राहतो असे लेखकाला आढळले. गुणवत्ता व महत्त्वाकांक्षा असलेल्या कोणत्याही तरुणाला जगात नावारूपाला येण्यासाठी संधी असते, भविष्यकाळ उज्ज्वल आहे आणि व्यावसायिक यशासाठी कामाची गुणवत्ता व उद्योगीपणा यांची बक्षिशी व्यावसायिक यशाच्या रूपाने हमखास मिळेल यांवर कनिष्ठवर्गीयांपेक्षा उच्चवर्गीयांची किती तरी अधिक बळकट श्रद्धा आढळते. प्रतिष्ठेच्या दृष्टीने काही विशिष्ट प्रकारच्या व्यवसायांचा निरनिराळे वर्ग जो अनुक्रम लावतात त्यातही अर्थपूर्ण भिन्नता आढळून आली. व्यवसाय, महत्त्वाकांक्षा व तदनुषंगिक घटक यांविषयीची मनाची ठेवण उच्चशिक्षण घ्यायचे की नाही, कोणत्या व्यवसायांमधून आपण व्यवसाय निवडावा यांच्यावर परिणाम करीत असते आणि या अर्थाने या घटकांकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन आर्थिक पातळीनुसार अमेरिकन समाजात वेगवेगळा आढळतो, असा बराचसा ठाम निष्कर्ष या अभ्यासातून सूचित होतो असे थोडक्यात म्हणता येईल. वर्तनच्युतीचे प्रमाण वेगवेगळ्या थरांमध्ये वेगवेगळे आढळते, तसेच व्यवसाय आणि यशसिद्धी या बाबतीत वेगवेगळ्या थरांमध्ये आकृतिबंधांची भिन्नता आढळते. या गोष्टींचे, विशेषतः यातील दुसऱ्या गोष्टीचे स्पष्टीकरण आपणास असे देता येईल की, व्यवसाय, महत्त्वाकांक्षा व तदनुषंगिक घटक यांच्याकडे पाहण्याच्या भिन्न दृष्टिकोनांचाच तो परिणाम आहे. कारण, निरनिराळ्या वर्गांमधील सदस्यांची विभिन्न जीवनस्थिती त्यांना यशसिद्धीच्या ध्येयाला वेगवेगळ्या प्रकारे सामोरे जाण्यास प्रवृत्त करीत असेल तर यशःप्राप्तीचे प्रमाण वेगवेगळ्या वर्गांच्या बाबतीत अर्थपूर्णरीत्या विभिन्न असेल अशी कोणीही स्वाभाविकपणेच अपेक्षा करील.

निरनिराळे आर्थिक थर निरनिराळी मूल्ये व दृष्टिकोन धारण करतात ही गोष्ट कशी घडून येते हा प्रश्न वरील अभ्यासात अनुत्तरित राहिला आहे. मात्र, यास पुढील चल घटक कारणीभूत असावेत असे अनुमान आपण काढू शकतो : (१) भूतकालीन अनुभवाच्या आधारावर भविष्यकाळ रेखाटण्याची वृत्ती. (२) यशःप्राप्तीच्या शक्याशक्यता किती याबद्दलची मनाची धारणा, जी वर्गीयदृष्ट्या सहोदर व वयाने ज्येष्ठ असलेल्यांच्या अनुक्रमावरून बनते. (३) व्यावसायिक करिअरच्या संदर्भात विविध घटकांचे प्रयोजन व महत्त्व–उदाहरणार्थ, उच्च शिक्षणाचे आर्थिक मूल्य, इत्यादी–याविषयीचे आकलन विभिन्न असणे.

कनिष्ठ ब्लू कॉलर वर्गाची वैशिष्ट्ये

१९६३ मध्ये अल्बर्ट कोहेन व हॅरॉल्ड हॉजेस यांनी कनिष्ठ ब्लू कॉलर वर्गाच्या वैशिष्ट्यांचे तपशिलाने विवरण केले. [अल्बर्ट कोहेन व हॅरॉल्ड हॉजेस, “कॅरॅक्टरिस्टिक्स ऑफ द लोअर ब्लू कॉलर क्लास,” सोशल प्रॉब्लेम्स (स्फ्रिंग १९७३), खंड १०.४, पृ.३०३–३३४.] अमेरिकेतील कॅलिफोर्निया राज्यातील परगण्यांच्या तीन गटांमध्ये राहणाऱ्या २६०० कुटुंबांतील पुरुषप्रमुखांच्या मुलाखतींच्या आधारे त्यांनी हे विवरण केले. जनगणनेसाठी पाडलेल्या विभागांपैकी ज्या विभागांतून कुटुंबे निवडली त्या भागातल्या शैक्षणिक व व्यावसायिकदृष्ट्या विभिन्न थरांचे प्रातिनिधिक प्रतिबिंब पडेल अशा प्रकारे या कुटुंबांची निवड केलेली होती.

कोहेन व हॉजेस म्हणतात, की कनिष्ठ ब्लू कॉलर वर्गाच्या सभासदांची जगाकडे पाहण्याची दृष्टी काहीशी बाळबोध आहे. त्यांच्या दृष्टीने व्यक्ती सापेक्षतेने दुबळी व अगतिक असते, गरजेच्या व आकांक्षांच्या तुलनेने तिच्या हातच्या भौतिक साधनसामुग्रीची पातळी कमी असते; तसेच, अनपेक्षित बदलांना आणि नुकसानीला तिला सामोरे जावे लागते, आणि त्याला तोंड देण्यासाठी तिच्याजवळ काही तरतूद नसते. परिणामी तिला नियतकालिक असुरक्षितता अनुभवावी लागते.

या जीवनस्थितीशी जुळवून घेण्यासाठी या लोकांना खास प्रकारची मनाची ठेवण व वागणूक उत्क्रांत करावी लागते, असा युक्तिवाद लेखक करतात:

“व्यक्तिनिरपेक्ष अशा बाहेरच्या व्यवहारी जगातील यशसिद्धीवर आणि प्रगल्भ व सूक्ष्म अशा जीवनदृष्टी हाताशी असण्यावर जे मार्ग अवलंबून नाहीत अशा मार्गांनी स्वतःची असुरक्षितता कमी करणारी व बळ वाढविणारी जीवनपद्धती उत्क्रांत करण्याचे कार्य कनिष्ठ वर्गांमध्ये जे अगदी तळाशी असतात त्यांना मुख्यत्वेकरून करावे लागते. [कित्ता, पृ.३०७.]

“बाहेरच्या औपचारिक व्यक्तिनिरपेक्ष, संघटित व्यवहारी व्यावसायिक जगात आणि अनामिकांनी भरलेल्या सरकारी नोकरशाहीच्या यंत्रणेत वावरण्याची हातोटी कितपत आहे, त्या विश्वात वजन किती आहे, किंवा त्या विश्वात पुढे येण्याची गुणवत्ता किती आहे याचा विचार न करता, गरजेच्या क्षणी, जे आपणास मदत करतील, आधार देतील आणि आपल्यालाही काही प्रतिष्ठा आहे, किंमत आहे याचा प्रत्यय आणून देतील अशा आपल्याच परिस्थितीतील लोकांबरोबर अनौपचारिक ऋणानुबंधाचे जाळे विणून ही माणसे वरील उद्दिष्टे साध्य करीत असतात. वरील उद्दिष्टे साध्य करण्याचे त्यांचे ते मुख्य तंत्र आहे.”

वैयक्तिक संबंधांबद्दलचे हे गृहीत खरे धरून कोहेन आणि हॉजेस असे अनुमान काढतात की, इतर वर्ग व कनिष्ठ ब्लू कॉलर वर्ग यात दोन महत्त्वाचे फरक आढळले पाहिजेत: (१) कनिष्ठ ब्लू कॉलर वर्गाचे अशा संबंधांवर अधिक अवलंबन आढळेल, आणि अशा संबंधांच्या जाळ्यात कनिष्ठ-कनिष्ठ वर्गीय अधिक प्रमाणात गुंतलेले दिसतील; आणि (२) कनिष्ठ वर्गातील लोकांमध्ये आपल्या आई-वडिलांशी, भावाबहिणींशी लग्नानंतरही घनिष्ठ संबंध टिकविण्याची प्रवृत्ती, म्हणजे एकत्र कुटुंबाशी जवळीक, साधर्म्य असलेल्या रीतिभातींचा प्रभाव आढळेल. कनिष्ठ-कनिष्ठ वर्गातील सभासदांमध्ये विवाहपूर्व मित्रांबरोबर व शेजाऱ्यांबरोबर संबंध टिकवून ठेवण्याची प्रवृत्ती आढळेल अशी लेखक अपेक्षा करतात. हे जुने संबंध आणि विवाहोत्तर प्रस्थापित झालेले संबंध यांच्यात कालांतराने जेव्हा तणाव निर्माण होतो तेव्हा या लोकांच्या जीवनात अधिक अस्थैर्य निर्माण होऊ शकते.

अभ्यासात जमा झालेल्या माहितीवरून लेखकांच्या अपेक्षा खऱ्या ठरतात. उदाहरणार्थ, उच्च-मध्यम वर्गात नातेवाईकांच्या गाठीभेटीची मध्यम-क्रम संख्या दर महिन्याला २·०७ होती, कनिष्ठ-मध्यम वर्गात ती ३·३६ होती; उच्च-कनिष्ठ वर्गात ३·३० व कनिष्ठ-कनिष्ठ वर्गात ४·०६ होती. नातेवाईकांशी असलेल्या संबंधांची सर्व संबंधांशी असलेली शेकडेवारी पाहिल्यास वरील माहितीला दुजोरा मिळतो. कनिष्ठ-कनिष्ठ वर्गात ही टक्केवारी ४९, उच्चकनिष्ठ वर्गात ४१, कनिष्ठ-मध्यम वर्गात २१, व उच्च-मध्यम वर्गात १६ अशी आढळते. “तुमच्या घरी वारंवार कोण लोक येतात: शेजारी, नातेवाईक, नोकरीधंद्याच्या ठिकाणचे मित्र, की इतरत्र झालेले मित्र?” या प्रश्नाला दिलेल्या उत्तरांवरून ही शेकडेवारी हाती आली. “या भागात राहणाऱ्या तुमच्या सर्वात जिवलग-तुमच्या घरी सर्वात अधिक वेळा जे येतात किंवा तुम्ही ज्यांच्याकडे जाता त्या-चार व्यक्तींमध्ये (नवऱ्याचे वा बायकोचे) नातेवाईक किती आहेत? या प्रश्नाला मिळणाऱ्या उत्तरातही याच प्रकारचा फरक आढळून येतो. या चारांपैकी तीन, किंवा चारच्या चारही, नातेवाईक असलेल्यांची टक्केवारी पुढीलप्रमाणे आहे. कनिष्ठ-कनिष्ठ वर्ग ५६, उच्च-कनिष्ठ वर्ग ४२, कनिष्ठ-मध्यम वर्ग २८, व उच्च-मध्यम वर्ग २२, इतर अभ्यासकांच्या फलितांशी न जुळणारी ही फलिते आहेत हे कोहेन व हॉजेस मान्य करतात, परंतु इतर अभ्यासांमध्ये कनिष्ठ-कनिष्ठ वर्ग व उच्च-कनिष्ठ वर्ग यात भेद करण्यात येत नसल्याने ही तफावत पडली असावी असे त्यांना वाटते.

सार्वजनिक संस्थांचे सभासदत्व

१९५८ मध्ये चार्लस राइट व हर्बर्ट हिमन यांनी अमेरिकन प्रौढांच्या दोन अभ्यासांवर आधारित फलिते सादर केली. एक अभ्यास १९५३ सालचा व दुसरा १९५५ सालचा आहे. एकंदर ५००० व्यक्तींची पहाणी करण्यात आली. कौटुंबिक उत्पन्न, उत्तरकर्त्याचे शिक्षण, कुटुंबाच्या जीवनमानाबद्दलचे मुलाखत घेणाऱ्याचे मूल्यांकन, कुटुंबप्रमुखाचा व्यवसाय, व घरमालकी या पाच निर्देशकांचा आधार उत्तरकर्त्याचे सामाजिक स्थान ठरविण्यासाठी घेतला आणि सार्वजनिक संस्थांच्या सदस्यत्वाच्या बाबतीत आढळणाऱ्या आकृतिबंधांचे त्या आधारे विश्लेषण करण्यात आले.

सामाजिक स्थान ठरविण्यासाठी वरील पांच घटकांपैकी कोणताही घटक वापरला तरी, कनिष्ठ थरांतील व्यक्तींपेक्षा वरिष्ठ थरातील व्यक्तींमध्ये सार्वजनिक संस्थांचे सभासद असलेल्यांची टक्केवारी पुष्कळ जास्त आढळते, असे फलित लेखक पुढे ठेवतात. उदाहरणार्थ, वार्षिक मिळकत २००० डॉलरपेक्षा कमी असलेल्या उत्तरकर्त्यांपैकी ७६ टक्के व्यक्ती कोणत्याही सार्वजनिक संस्थेच्या सभासद नव्हत्या; उलट, ज्यांचे वार्षिक उत्पन्न ७५०० डॉलर किंवा अधिक होते त्यांच्यात हे प्रमाण ४८ टक्के होते.

ट्युमिन व फेल्डमन यांनी प्युएर्टोरिकन लोकांच्या संदर्भात सार्वजनिक संस्थांमधील सहभागाचा एक अभ्यास केला. किती वर्षांचे शालेय शिक्षण पुरे केले आहे त्यानुसार त्यांनी त्यांच्या नमुन्यातील लोकांचे पाच गट पाडले. (अजिबात शिक्षण न झालेले, १ ते ४ वर्षे शिक्षण झालेले, ५ ते ८ वर्षे शिक्षण झालेले, ९ ते १२ वर्षे शिक्षण झालेले, व १३ वा त्याहून अधिक वर्षे शिक्षण झालेले असे ५ गट.) त्यांचे निष्कर्ष राइट व हिमन यांच्या निष्कर्षांशी जुळतात; शैक्षणिक पातळीच्या प्रत्येक पुढील पायरीवर सार्वजनिक संस्थांमध्ये भाग घेणाऱ्यांचे प्रमाण वाढते; ज्यांनी मुळीच शिक्षण घेतलेले नव्हते त्यात ते ३१ टक्के होते, तर दुसऱ्या टोकाच्या गटात ते ७५ टक्क्यांपेक्षा थोडे कमी इतके होते. [मेल्विन ट्युमिन (ॲर्नाल्ड फेल्डमन समवेत) सोशल क्लास अँड सोशल चेंज इन प्युएर्टोरिको (प्रिंस्टन, एन्. जे.: प्रिंस्टन युनिव्हर्सिटी प्रेस,१९६१).]

वर्ग व धर्म

रीतिभातींमध्ये धार्मिक वर्तनाचा जो भाग असतो त्याचा वर्गीय सामाजिक स्थानाशी कमीत कमी संबंध आढळेल, अशी कोणीही अपेक्षा करील. तरीसुद्धा, धार्मिक वर्तन व वर्ग यांचा निरनिराळ्या प्रकारांनी फार जवळचा संबंध असतो असे दर्शविणारा बराचसा पुरावा पुढे येत आहे. ख्रिश्चन धर्मात अनेक वेगवेगळे संप्रदाय आहेत. विवक्षित संप्रदायांचे सभासदत्व आणि सामाजिक स्थाने यांच्यात घनिष्ठ संबंध असल्याचे काही वेळेला आढळून येते: व्यक्तीचे सामाजिक वर्गीय स्थान कोणते आहे त्याचा तो कोणत्या सांप्रदायिक चर्चचा सभासद असेल याच्याशी संबंध आढळून येतो. कधी कधी, चर्चमधील हजेरी व धर्मपरायणतेची द्योतक असलेली इतर वागणूक यांचा आणि सामाजिक वर्गीय दर्जा यांचा संबंध असल्याचे आढळून येते. वर्गीय स्थानांतरात्मक चलनवलनाच्या काही आकृतिबंधांचा आणि विशिष्ट सांप्रदायिक चर्चेसच्या सभासदत्वाचा आणि धर्मपरायणतेचा संबंध असल्याचे इतर काही वेळा आढळते.

बेंडेल बेल आणि मारियान टी. फोर्स यांनी १९५३ मध्ये कॅलिफोर्निया राज्यातील सॅनफ्रॅन्सिस्को भागात एक पहाणी केली, कौटुंबिक वैशिष्ट्ये आणि वर्गरचनेतील स्थान यांचा धर्मपरायणतेशी काही संबंध आढळतो का ते शोधून काढण्याचा प्रयत्न त्यांनी केला. जणगणनेसाठी पाडलेल्या चार विभांगातून त्यांनी २१ वर्षांवरील पुरुषांमधून प्रॉबेबिलिटी सॅंपल (संभाव्य नमुने) घेतले आणि अशा एकंदर ७०१ जणांच्या मुलाखती घेतल्या. तो तो भाग आर्थिकदृष्ट्या कोणत्या पातळीवरील आहे हे जनगणनेतील माहितीच्या आधारे ठरवून त्याप्रमाणे आपल्या नमुन्यातील व्यक्तींचे थर तर त्यांनी पाडलेच; शिवाय, “तुमच्या समजुतीप्रमाणे तुम्ही कोणच्या वर्गातील-उच्च वा मध्यम की कामगार वा तळच्या वर्गातील-आहात हा प्रश्न त्यांनी उत्तरकर्त्यांना विचारला. वस्तुनिष्ठ निकषांच्या आधारे वर्गीय उतरंडीत त्यांना मिळणारा अनुक्रम आणि उत्तरकर्त्यांनी स्वतःचा लावलेला आत्मनिष्ठ अनुक्रम मिळताजुळता असल्याचे त्यांना आढळले. त्यांनी काढलेले महत्त्वाचे निष्कर्ष पुढीलप्रमाणे आहेत:

१) मोहल्ला किंवा वस्ती यांच्या आर्थिक पातळीशी कॅथॉलिक पंथीयांची टक्केवारी व्यस्त स्वरूपात संबद्ध आहे.

२) ज्या वस्त्यांमध्ये प्राधान्येकरून उच्च दर्जाची मंडळी रहातात अशा वस्त्यांमधून ज्यूंचे प्रमाण अत्याधिक आहे.

३) सारखीच आर्थिक व कौटुंबिक वैशिष्ट्ये असलेल्या व्यक्ती घेतल्यास कॅथॉलिकांपेक्षा ज्यू व प्रॉटेस्टंट पंथीय यांच्यात, आपण उच्च किंवा मध्यम वर्गात मोडतो असे हक्क सांगणारी माणसे अधिक आढळतात.

कौंटुबिक वैशिष्ट्ये, आर्थिक स्थान व धार्मिक कल यातील आंतरसंबंधाविषयी लेखकांनी इतरही काही फलिते सादर केली आहेत. त्यांचा सर्वसाधारण निष्कर्ष पुढीलप्रमाणे आहे: धार्मिक उपसंस्कृती महत्त्वपूर्णरीत्या वृत्ती आणि वर्तन यांच्या बाबतीत सभासदांना वैशिष्ट्यपूर्ण पृथगात्म वळण देतात आणि आर्थिक व कौटुंबिक वैशिष्ट्यांच्या बाबतीत अगदी निराळ्या व पृथक्‌ असलेल्या व्यक्तींचे समूह वेगळे करतात.” [बेंडेल बेल व मारियान टी फोर्स, रिलिजस प्रेफरन्स, फॅमिलिझम, अँड द क्लास स्ट्रक्चर” द मिडवेस्ट सोशिऑलॉजिस्ट (मे १९५७), पृ.७९-८६]

‘मिलहँड्‌स अँड प्रीचर्स’ या आपल्या अत्यंत गाजलेल्या व प्रमाणमान्यता पावलेल्या अभ्यासात [लिस्टन पोप, मिलहँड्‌स अँड प्रीचर्स, (न्यू हेवन, याले युनिव्हर्सिटी प्रेस,१९४२).] लिस्टन पोप यांना आढळले की, उत्तर कॅरोलिनामधील गॅस्टन सिटीमध्ये, “होलिनेस-पेंटा कोस्टल नमुन्याच्या चर्चेसपैकी ९२ टक्के चर्चमध्ये प्रार्थनेसाठी मुख्यतः गिरणी कामगार जमतात, तर इतर सर्व चर्चेसपैकी निम्या चर्चमधून शेतकरी व नागर व्यक्ती जमतात.” वॉल्टर गोल्डश्मिट [वॉल्टर गोल्डश्मिट “क्लास डिनॉमिनेशनॅलिझम इन रूरल कॅलिफोर्निया चर्चेस,” अमेरिकन जर्नल ऑफ सोशिऑलॉजी ४९: ३४८-३५५.] व लुई ब्युलेटेना [लुई ब्युलेटेना, “चर्च मेंबरशिप अँड चर्च अटेन्डन्स इन मॅडिसन, विस्कॉन्सिन,” अमेरिकन सोशिऑलॉजिकल रिव्ह्यू १४: ३८४-३८९] यांच्या अभ्यासातूनही होलिनेस-पेंटा-कोस्टल प्रकारातील चर्चमधून प्राधान्येकरून खालच्या थरातील व्यक्तींचा भरणा आढळतो या प्रकारचे फलित हाती आले आहे. अमेरिकन इंस्टिट्यूट ऑफ पब्लिक ओपिनियन या संस्थेतर्फे १९४५-४६ मध्ये घेण्यात आलेल्या, एकंदर १२,००० व्यक्तींचा समावेश असलेल्या चार मतनोंदणीची फलिते सादर करताना लिस्टन पोप यांनी म्हटले आहे की, मुख्य मुख्य सांप्रदायिक शाखांच्या बाबतीत त्यांच्या सभासदत्वापैकी कनिष्ठ वर्गीयांमधील व्यक्तींच्या सभासदत्वाची टक्केवारी पुढीलप्रमाणे होती, “बॅप्टिस्ट ६८, रोमन कॅथॉलिक ६६, ल्युथेरन ५३, मेथडिस्ट ५२, ज्युईश ४६, एपिस्कोपेलियन ४२, प्रेस्‌बिटेरियन ३८, काँग्रेगेशनॅलिस्ट ३३. वर्गीय स्थान ठरविण्यासाठी शैक्षणिक पातळीचा आधार घेऊन, म्हणजे सांप्रदायिक चर्चेसच्या सभासदांपैकी ज्यांनी किमान माध्यमिक शिक्षण पुरे केले आहे अशांचाच फक्त समावेश करून, याच मतनोंदणीच्या आधारे कनिष्ठवर्गीय सभासदांच्या प्रमाणाची शाखावार टक्केवारी काढली असता ती पुढीलप्रमाणे आढळून आली: बँप्टिस्ट ३५, रोमन कॅथॉलिक ४३, ल्युथेरन ४४, मेथॉडिस्ट ५१, ज्युईश ६३, प्रेस्बिटेरियन ६३, एपिस्कोपेलियन ६५ व काँग्रेगेशनॅलिस्ट ७१. [लिस्टन पोप, “रिलिजन अँड द क्लास स्ट्रक्चर,” दि अनाल्स ऑफ धि अमेरिकन अकॅडेमी ऑफ पोलिटिकल अँड सोशल सायन्स (मार्च १९४८), ८४-९१.]

वर्ग व धर्म या संबंधीच्या आपल्या फलितांविषयी समारोप करीत असता पोप यांनी आपला निष्कर्ष पुढीलप्रमाणे नोंदविला आहे: “एकेका अमेरिकन जमातीचा…थररचनेचा एकेक आकृतिबंध पसंतीचा असतो, आणि धार्मिक संस्था आणि रीतिभाती यांचा या आकृतिबंधाशी नेहमीच निकटचा संबंध असतो…एकेक प्रॉस्टेस्टंट चर्च हे एकेका वर्गाचे “वर्गीय चर्च” असते आणि त्यातील सभासद मुख्यतः एका वर्गातून आलेले असतात… अत्यंत संपन्न आणि अत्यंत विपन्न, सामाजिक मूल्यमापनाच्या दोन्ही टोकांना धार्मिक संस्थांचा प्रभाव कमी होत जातो. या अत्यंत व्यापक अर्थाने चर्च ही मुख्यतः मध्यमवर्गाशी संबंधित संस्था आहे.” [कित्ता.]

वर्ग व धर्म यांच्यातील संबंधाचे अगदी वेगळे आकृतिबंध ट्युमिन आणि फेल्डमन यांना आढळले. शालेय शिक्षण पूर्ण केलेल्या वर्षांच्या आधारावर प्युएर्टोरिकनांचे त्यांनी अभ्यासासाठी पाच गट पाडले. त्यांच्या फलितांपैकी काही फलिते अशी: १) चर्चमधील हजेरीचे प्रमाण नियमितपणे व असमानतेने वर्गभेदांशी संबद्ध आहे आणि त्यातून कोणतेही बाळबोध आकृतिबंध आढळून येत नाहीत. २) प्रार्थना कितीदा केली या निकषाने मोजले तर अल्पशिक्षित अधिक शिक्षितांपेक्षा काहीसे अधिक धार्मिक असल्याचे आढळते; पण चर्चमधील हजेरी या निकषावर मोजल्यास ते कमी धार्मिक ठरतात. ३) धार्मिक वस्तू व निधी यांच्यावर दर महिन्याला केल्या जाणाऱ्या खर्चाच्या रकमेत अपेक्षेप्रमाणे फरक आहे. अशिक्षितांपैकी १४ टक्के लोक वरील बाबींवर दरमहा १ डॉलरपेक्षा अधिक खर्च करतात; थोडेबहुत कॉलेज शिक्षण घेतलेल्यांपैकी ६३ टक्के लोक तितका खर्च करतात. ४) आपल्या आईवडिलांपेक्षा आपण कमी वा अधिक धार्मिक आहोत असे सांगणाऱ्यांच्या टक्केवारीत जवळपास काहीच वर्गीय फरक आढळत नाहीत. ५) उत्तरकर्त्यांच्या स्ववर्णित धार्मिकतेशी त्यांच्या मुलांच्या धार्मिकतेची तुलना करिता स्पष्ट होणाऱ्या आकृतिबंधांमध्ये फारच अनियमितता आढळतात. ६) प्रार्थनेने जीवनात बदल घडतो अशी श्रद्धा बाळगणाऱ्यांची वर्गवार टक्केवारी काढल्यास त्यात नियमित असे काही वर्गीय आकृतिबंध आढळत नाहीत.

प्युएर्टोरिकन लोकांच्या अभ्यासातून हाती आलेल्या फलितांची मेनलँड अमेरिकेत [प्युएर्टो रिको, हवाई बेटे, अलास्का ही अमेरिकन संघराज्यातील (यू.एस.ए.) घटक राज्ये अमेरिकेच्या मुख्य भूभागापासून दूर व वेगळी आहेत. मेनलँड अमेरिका म्हणजे हा मुख्य भूभाग.] केलेल्या अभ्यासांच्या फलितांची तुलना केल्यास हे लक्षात ठेवले पाहिजे की, प्युएर्टो रिकोमध्ये कॅथॉलिक धर्मपंथाचा प्रभाव आहे आणि धार्मिक उपासनादी धर्मकांडाच्या बाबतीत तटस्थ राहण्याची पारंपरिक लॅटिन रीतभात तेथे अद्यापि प्रचलित असल्यामुळे तेथील फलिते मेनलॅड अमेरिकेतील अभ्यासांची फलिते खोडून काढतात असे समजता कामा नये. धर्म आणि वर्ग यांच्यात एक वेगळ्या प्रकारचा संबंध असू शकतो या गोष्टीचा ती फलिते हा पुरावा आहे, अशा दृष्टीने त्यांच्याकडे पाहिले पाहिजे.

वर्ग व कुटुंब

कनिष्ठ ब्लू-कॉलर वर्गाच्या वैशिष्ट्यांविषयी केलेल्या अभ्यासात कोहेन व हॉजेस यांना असे आढळून आले होते की, व्यापक समाजात वावरत असताना या वर्गातील लोकांना असहाय्य वाटत असते. ती भावना नाहीशी करण्यासाठी ते एक संरक्षक यंत्रणा म्हणून नातेवाइकांच्या बरोबर संबंधांचे जाळे तयार करतात. इतर अभ्यासकांनीही वर्ग व कुटुंब संस्था यांच्यातील निरनिराळ्या संबंधांची पाहणी केली आहे. अलिकडच्या अभ्यासांमध्ये मॉयनिहान अहवाल हा सर्वात अधिक नाट्यपूर्ण आहे असे कदाचित म्हणावे लागेल. ‘धि निग्रो फॅमिली, धि केस फॉर नॅशनल ॲक्शन’ (यू.एस्‌. डिपार्टमेंट ऑफ लेबर, मार्च १९६५) या नावाने तो अधिकृतपणे ओळखला जातो. या अहवालात मॉयनिहान यांनी मुख्यतः निग्रो कुटुंबांच्या रचनेवर लक्ष केंद्रित केले आहे. कुटुंबांचे प्रमुखत्व करण्यास पुरुष माणूस जाग्यावर नसल्याने कुटुंबरचना कशी बदलते, तिच्यावर कोणता आघात पोहोचतो याचा त्यांनी विशेष विचार केला आहे. अशी कुटुंबे निग्रोमध्ये गोऱ्यांच्या तुलनेने पुष्कळ जास्त असतात. कुटुंबप्रमुखाच्या या अनुपस्थितीचा मुलांच्या जीवनसंधींवर फारच गंभीर परिणाम होतो असा लेखकाचा निष्कर्ष आहे. या अभ्यासात पाहणी करण्यात आलेली बहुसंख्य निग्रो कुटुंबे गरीब असल्यामुळे कनिष्ठ-कनिष्ठ वर्गातील एका खास विभागाचे आपल्याला या अभ्यासातून चांगले ज्ञान मिळते. या अभ्यासाची काही फलिते पुढीलप्रमाणे आहेत:

(१) १९६० च्या अमेरिकेच्या जनगणनेनुसार २२·९ टक्के निग्रो कुटुंबात वडील अनुपस्थित तरी होते किंवा घटस्फोटामुळे कुटुंबाचे सभासद राहिलेले नव्हते; हेच प्रमाण अभ्यासांतर्गत गोऱ्या कुटुंबात ७·९ टक्के होते.

(२) २१ टक्के निग्रो कुटुंबांमध्ये स्त्री ही कुटुंबप्रमुख होती; गोऱ्या कुटुंबात हे प्रमाण ९ टक्के होते.

(३) बालपणात केव्हा ना केव्हा ६६ टक्के निग्रो मुलांना कल्याणनिधीमधून मदत मिळालेली होती; गोऱ्या मुलांच्या बाबतीत ही टक्केवारी ८ होती.

(४) १९६४ मध्ये निग्रोंमध्ये घटस्फोटाचे प्रमाण ५·१ टक्के होते; गोऱ्या लोकांत ते ३·६ टक्के होते.

(५) निग्रो गटांत अनौरस संततीचे प्रमाण गोऱ्यांच्या ८ पट होते. (गोऱ्या लोकात ३·०७ टक्के तर निग्रोंमध्ये २३·६ टक्के होते.)

पॉल ग्लिक व ह्यू कार्टर [पॉल ग्लिक व ह्यू कार्टर, “मॅरेज पॅटर्न्स अँड एज्युकेशनल लेव्हल” अमेरिकन सोशिऑलॉजिकल रिव्ह्यू (जून १९५८). २३:३, २९४-३००.] यांनी १९५८ मध्ये एका लेखात शैक्षणिक पातळीनुसार वैवाहिक आकृतिबंधात आढळून येणाऱ्या फरकासंबंधी माहिती सादर केली. १९४७ ते १९५४ च्या दरम्यान विवाहबद्ध झालेल्या ९,००० व्यक्तींच्या खास अभ्यासावर मुख्यतः त्यांचा लेख आधारलेला आहे. त्यातील माहिती अमेरिकेच्या मुलकी लोकसंख्येच्या संदर्भात बहुतांशी प्रातिनिधिक समजली जाते. त्यांची काही फलिते पुढीलप्रमाणे आहेत:

१) १९४० ते १९५० या दशकात, कमी शिक्षित गटातील तरुणांपेक्षा अधिक शिक्षित गटातील तरण उशीराने लग्न करीत होते. तरी पण ही तफावत दूर होत चालली होती आणि अधिक शिकलेल्या गटातही लौकर लग्न करण्याची प्रवृत्ती वाढीस लागल्याचे दिसून येत होते.

२) पतिपत्नींचे शिक्षण समान असण्याकडे सर्वसाधारण प्रवृत्ती दिसून येत होती. तरी, माध्यमिक शिक्षण पूर्ण न झालेल्या नवऱ्यांच्या बाबतीत त्यांच्या बायकांपेक्षा नवऱ्यांचे शिक्षण कमी असण्याकडे कल होता.

३) घटस्फोट आणि पुनर्विवाह यांच्या प्रमाणाचा निकष लावून पाहिल्यास अधिक शिक्षण झालेल्यांचे विवाह अधिक टिकाऊ असा सहसंबंध आढळून आला.

४) शिक्षण व अनेकवार विवाह यांच्यात व्यस्त संबंध दिसून आला. अलीकडच्या काळात लग्न झालेल्यांमधील ज्यांनी उच्च माध्यमिक शिक्षण घेतलेले नव्हते त्यांच्यापैकी एक-चतुर्थांशापेक्षा जास्तींनी दोनदा किंवा अधिक वेळा विवाह केला होता. तेच, कॉलेजची पदवी घेतलेल्यांपैकी फक्त एक-दशांशांनी एकापेक्षा जास्त वेळा विवाह केला होता.

वर्ग व बालसंगोपन

वर्गीय दर्जाचा ज्याच्यावर परिणाम होण्याची शक्यता असते असे बालसंगोपनरीती हे कौटुंबिक जीवनाचे आणखी एक अंग होय. या विषयासंबंधी समाजशास्त्रज्ञ व मानसशास्त्रज्ञ यांना सतत आस्था वाटलेली आहे. कनिष्ठ वर्गांतील मुलांचे संगोपन उत्स्फूर्त व भावनाशील असते; त्यात दूरवरचा, बुद्धिनिष्ठ नियोजनाचा भाग फार कमी असतो. तसेच मुलाला विधिनिषेधात्मक आदेशांनी शिस्त लावण्याचा फारसा प्रयत्न केला जात नाही, या अर्थाने मुले स्वैर मोकळी असतात; अशी त्या वर्गातल्या संगोपनाच्या आकृतिबंधाची वैशिष्ट्ये म्हणून पुढे मांडण्याकडे गेल्या पंचवीस वर्षातील अनेक अभ्यासांचा कल आहे. उलट, अधिक बुद्धिनिष्ठ, बुद्धिपुरस्सर मार्गदर्शन करणारी, अधिक जागरूक नियंत्रण ठेवणारी ही संगोपनाच्या मध्यमवर्गीय आकृतिबंधाची वैशिष्ट्ये असल्याचे याच अभ्यासांमधून सांगितले गेले आहे.

हे फरक किती जुने आहेत त्याचा मागोवा घेण्याचा प्रयत्न यूरी ब्रॉनफेनब्रेनर यांनी केला. त्यांनी मुलांना वळण लावण्याचा वर्गीय आकृतिबंधासंबंधीच्या उपलब्ध पुराव्याची चिकित्सा केली. त्यांनी आपले मत असे दिले आहे की, बालसंगोपन पद्धतींच्या बाबतीत कामगार वर्ग व मध्यम वर्ग यांच्यात अधिक एकसारखेपणा आढळण्याकडे आज कल आहे. कामगारवर्गीय आईवडिलांचे स्वतःचे वर्तन आणि मुलांमध्ये जी मूल्ये रुजविण्याचे ते प्रयत्न करतात ती मूल्ये ह्या दोहोतील महत्त्वाचा फरक ब्रॉनफेनब्रेनर यांनी पुढीलप्रमाणे दाखवून दिला आहे.

गेल्या पंचवीस वर्षांत स्वच्छता, आज्ञाधारकपणा, संयम या पारंपरिक मध्यमवर्गीय गुणांवर कामगारगटातील पालकांनी सतत भर दिला आहे, आणि, त्यांच्या मध्यमवर्गीय भाईबंदांइतक्या त्यांच्या पद्धती परिणामकारक ठरलेल्या नसल्या तरी कदाचित त्यांच्या प्रयत्नांमध्ये एक प्रकारची अगतिक तीव्रता आढळून येईल. [यूरी ब्रॉनफेनब्रेनर, “सोशलायझेशन अँड सोशल क्लास थ्रू टाइम अँड स्पेस,” रीडिंग्ज इन सोशल सायकॉलॉजी १, ३ री आवृत्ती इ. इ. मॅकॉबी, टी. एम. न्यूकाँब, व इ. एल. हार्टली संपादित (न्यूयॉर्क: हेन्री होल्ट, १९५८), पृ. ४००–४२५.]

वर्ग आणि राजकीय दृष्टिकोन व वर्तन

सामाजिक वर्गीय स्थान आणि राजकीय वळण यांच्यात संबंध आढळतो का याचे काही अभ्यास करण्यात आलेले आहेत. राजकीय वळणामध्ये राजकीय झुकाव/पसंती, मतदानाच्या संबंघातले वर्तन, आणि जागतिक स्वातंत्र्यासंबंधीचा दृष्टिकोन यांचाही समावेश होतो. लोकमत व सामाजिक वर्ग या विषयावरील आपल्या ख्यातनाम लेखात [अमेरिकन जर्नल ऑफ सोशिऑलॉजी (जानेवारी १९५०) ६०·४, ३३३–३४५.] आर्थर कॉर्नहॉसरने, वर्गीय स्थान हा लोकमत घडविण्याच्या संदर्भातला निर्णायक घटक कितपत असतो ह्याचे मोजमाप करण्यातल्या अडचणींची बऱ्याच सविस्तरपणे चर्चा केली आहे. वेगवेगळे अभ्यासक विश्लेषणासाठी सामाजिक वर्गांतील चल भेदांचा उपयोग करतात. त्यातून निर्माण होणाऱ्या अडचणी, वर्गभेदाच्या कसोट्यांतील आंतरसंबंधांचे अपुरे विश्लेषण, कार्यकारणमीमांसात्मक आराखडा सिद्ध करण्यातल्या अडचणी, आणि एकूणच लोकमतापैकीची एखादी बाब, म्हणजे हे वा ते मत, ही एका गुंतागुंतीच्या प्रक्रियेची परिणती असते. त्यात पुन्हा या मताच्या ऐवजी ते मत का बनले यासारख्या फरकांचा बव्हंशी उलगडा करणाऱ्या विशिष्ट चल घटकावर अचूक बोट ठेवण्याच्या प्रयत्नातील अडचणी, यांचा त्यांनी निर्देश केला आहे.

हनान सेल्विन व वॉरेन ओ. हॅग्स्ट्रॉम [हनान सेल्विन व वॉरेन ओ. हेग्स्ट्रॉम, “डिटर्मिनन्ट्स ऑफ सपोर्ट फॉर सिव्हिल लिबर्टीज,” ब्रिटिश जर्नल ऑफ सोशिऑलॉजी (मार्च १९६०), ११ : ५१-७३.] यांनी कॅलिफोर्निया विद्यापीठाच्या बर्कले कॅम्पसवरील ९०० विद्यार्थ्यांच्या मतांचा अभ्यास केला. नागरिक स्वातंत्र्याच्या प्रश्नाविषयी त्यांचे वळण काय आहे ते पाहण्याचा या अभ्यासाचा उद्देश होता. या विषयाच्या पोटात समाविष्ट असणाऱ्या अनेक मुद्यांवर त्यांना प्रश्न विचारले होते. भाषण, मुद्रण, संघटना व धार्मिक उपासना स्वातंत्र्यांवर त्यांची विद्यार्थ्यांच्या वडिलांचे व्यवसाय आधाराला घेऊन त्यांची वर्गीय विभागणी केली असता असे आढळले, की ब्लू कॉलर कामगारांची मुले सर्वात अधिक स्वातंत्र्यवादी होती. दुसऱ्या कोणत्याही गटाच्या तुलनेत या गटात स्वतः अर्थार्जन करून शिकणारे विद्यार्थी अधिक असल्यामुळे आर्थिकदृष्ट्या पालकांपासून ती अधिक स्वतंत्र होती. आणि आर्थिकदृष्ट्या स्वतंत्र असलेल्या मुलांच्या ठिकाणी “आपल्या पालकांपेक्षा अधिक स्वातंत्र्यवादी दृष्टिकोन असतो असा दृढ सहसंबंध आढळतो.” ब्लू-कॉलर कामगारांची मुले अधिक स्वातंत्र्यवादी असण्याचे हे कारण असावे असे लेखकास वाटते. मात्र त्यांना असेही आढळून आले की, नव्यानेच विद्यापीठात/कॉलेजात दाखल झालेल्या विद्यार्थ्यांच्यात आढळणारा हा फरक विद्यार्थी जसे सिनियर बनतात, वरच्या वर्गांमध्ये प्रविष्ट होतात तसा कमी कमी होत जातो, आणि एकूण विद्यार्थी समाजच सर्वसाधारणपणे अधिक स्वातंत्र्यवादी दृष्टिकोन बाळगत असल्याचे आढळते. विद्यापीठात प्रवेश करतेवेळी विद्यार्थी पालकांपासून प्राप्त झालेला सामाजिक दर्जा बरोबर घेऊन येतो व म्हणून त्यांच्यात असलेले सामाजिक स्थानांचे फरक प्रारंभीच्या वर्षात ठळकपणे दिसून येतात. पण विद्यापीठात ते रुळले, मुरले की सर्वांनाच “विद्यार्थी” हा एक समान सामाजिक दर्जा प्राप्त होतो, सर्व विद्यार्थी जवळजवळ एकाच समान सामाजिक प्रतिष्ठेचे जीवन जगू लागतात. यामुळे विद्यार्थ्यांतले आपापसातले सामाजिक अंतर कमी कमी होत जाते. तसेच त्यांच्या पालकांपेक्षा अधिक स्वातंत्र्यवादी दृष्टिकोन असलेल्या शिक्षकांचा त्यांच्यावर प्रभाव पडतो. म्हणूनच विद्यार्थीं समाजाची भूमिका अधिक एकसंध असल्याचे आढळते, अशी लेखकांची धारणा आहे.

एस्‌. एम्‌. लिप्सेट [एस्‌. एम्‌. लिप्सेट, “वर्किंग क्लास ऑथॉरिटेरिअनिझम,” पोलिटिकल मॅन (न्यूयॉर्क: डबल डे अँड कं. १९६०), प्रकरण ४.] यांनी कामगार वर्ग परंपरावादी, स्थितिप्रिय व एकाधिकारवादी वळणाचा असतो असा सिद्धांत मांडला आहे. निरनिराळ्या देशांतील कामगार वर्गाच्या बाबतीत ही वैशिष्ट्ये कोणत्या हद्दीपर्यंत खरी आहेत हे दाखविण्याचा त्यांनी प्रयत्न केला आहे. त्यांनी आर्थिक व बिगरआर्थिक अशा प्रश्नांच्या बाबतीतल्या दृष्टिकोनात फरक केला आहे. ते म्हणतात की, आर्थिक प्रश्नांवर “गरीब थर अधिक उदारमतवादी किंवा डाव्या विचारसरणीचे असतात.” उलट, नागरिक स्वातंत्र्य, आंतरराष्ट्रीयत्व अशा आर्थिकतेतर बाबींमध्ये सुखवस्तु लोकांपेक्षा गरीब कमी सहिष्णू असतात.

सॅम्युएल स्टाऊफर यांनी “कम्युनिझम, कॉन्फॉर्मिटी, ॲड सिव्हिल लिबर्टीज” [सँम्युएल स्टाऊफर, कम्युनिझम, कॉन्फॉर्मिटी अँड सिव्हिल लिबर्टीज (न्यूयॉर्क: डबलडे अँड कं., १९५५).] या अभ्यासात आपल्या विश्लेषणासाठी जी माहिती वापरली आहे त्याच माहितीचे, लिप्सेट यांनी वेगळ्या अंगाने विश्लेषण केले आणि अमेरिकेतली याबाबतीतली परिस्थिती विशद केली. त्याना असे आढळले की व्यावसायिक व शैक्षणिक पातळीप्रमाणे वर्गीय दर्जा निश्चित करून गट पाडले असता, राजकीय मतांच्या दृष्टीने उदारमतवादी-स्वातंत्र्यवादी भूमिकेच्या जवळ जाऊन पोचणाऱ्या या अर्थाने “अत्यंत सहिष्णू” अशा सदरात ज्यांचा समावेश झाला अशा व्यक्तीची टक्केवारी पुढीलप्रमाणे आली:

उच्च पांढरपेशे, कॉलेज पदवीधर                  ८३%

कनिष्ठ पांढरपेशे, कॉलेज पदवीधर            ६४%

उच्च कसबी कामगार, माध्यमिक पदवीधर            ४८%

कनिष्ठ कसबी कामगार, माध्यमिक पदवीधर      ४०%

कनिष्ठ अकुशल मजूर, अल्पशिक्षित            १३%

लिप्सेट यांच्या म्हणण्याप्रमाणे, “प्रत्येक शैक्षणिक पातळीवर व्यक्तीचा व्यवसाय जितका अधिक उच्च तितका तो सहिष्णू असण्याची शक्यता अधिक आढळत असली तरी, उच्चतर शैक्षणिक पातळीशी संबंधित सहिष्णुतेची वाढ उच्चतर व्यावसायिक पातळीवरील सहिष्णुतेच्या वाढीपेक्षा जास्त असते. सामाजिक दर्जा आणि मतदानाचे प्रमाण यांच्यातला संबंध पहात असताना मतदानाचे प्रमाण निर्णयित करणाऱ्या घटकांचे पृथःकरण केले असता-यासाठी लिप्सेट यांनी जर्मन मतदारांविषयीची माहिती वापरली आहे-त्यांना पुढील वैशिष्ट्ये असलेल्या गटांमध्ये मतदानाचे प्रमाण अधिक असल्याचे आढळून आले: मोठे उत्पन्न, उच्च शिक्षण, विशेषतः मध्यम किंवा प्रौढ वय, विवाहित गौरवर्णीय, संघटनांचे पुरुष सभासद.”

तथापि, वेगवेगळ्या व्यवसायांमधील लोकांमधले मतदानाचे प्रमाण काढले असता त्यात वैशिष्ट्यपूर्ण वर्गीय आकृतिबंध काही आढळत नाहीत. शिवाय, लिप्सेट यांना असे आढळून आले की, अमेरिकेतील कामगार कामगारेतरांपेक्षा कमी संख्येने मतदानासाठी येतात, तर पश्चिम युरोपमध्ये परिस्थिती उलट आहे. अखेरीस ते असे सुचवितात की, एकाधिकारवादी व अतिरेकी उजव्या प्रवृत्ती लहान व्यापारी व कारखानदार यांच्यामध्ये आढळण्याची शक्यता अधिक आहे. “इतर कोणत्याही गटापेक्षा या गटातील लोक आजही एकोणिसाव्या शतकातील उदारमतवादी विचारसरणीला दृढपणे चिकटून असतात आणि प्रचलित राजकीय संरचनेत आपल्याला कमीत कमी प्रतिनिधित्व मिळते अशी त्यांची भावना असल्याकारणाने त्यांच्या ठिकाणी या प्रवृत्ती रुजतात.”

रिचर्ड हॅमिल्टन [रिचर्ड हॅमिल्टन, दि मार्जिनल मिडल क्लास: ए रिकन्सिडरेशन, अप्रकाशित हस्तलिखित.] यांनी “सीमान्त मध्यमवर्गा”चा अभ्यास केला. तुमच्या मते तुम्ही कोणत्या वर्गात मोडता या प्रश्नाला उत्तर देताना कारकून व विक्रेत्यांचा जो गट आपण मध्यमवर्गातील नसून कामगारवर्गातील आहोत असे सांगतो त्यांना उद्देशून हा शब्दप्रयोग हॅमिल्टन यांनी केला आहे. कारकूनविक्रेते गटातील निम्म्याहून अधिक व्यक्ती आपला समावेश कामगार वर्गात करतात असे आढळले. त्यांची फलिते लिप्सेट यांच्या फलितांच्या विरुद्ध आहेत. अमेरिकेतील मिशिगन विद्यापीठाच्या सर्व्हे रिसर्च सेंटरने १९५६ च्या निवडणुकांचा जो अभ्यास केला, त्यावेळी गोळा केलेल्या माहितीचा वापर हॅमिल्टन यांनी केला. त्यांनी ह्या सीमांत मध्यवर्गीय गटाची आणि कसबी कामगार व इतर मध्यमवर्गीय सदस्य यांची अनेक बाबतीत तुलना केली. या तुलनेचा भाग म्हणून एकाधिकारवादी भूमिकेला वेगवेगळ्या गटांमध्ये किती प्रमाणात पाठिंबा मिळतो त्याचीही तुलना केली. त्यांना असे आढळून आले की, नेहमी अपेक्षा केली जाते आणि प्रतिवाद केला जातो त्याच्या उलट, निग्रोंना नोकरीधंद्याच्या ठिकाणी व घरांच्या बाबतीत हमखास न्याय्य वागणूक मिळेल या दृष्टीने सरकारने हस्तक्षेप करावा या मताला सीमांत गट, स्वतःचा समावेश मध्यमवर्गात करणाऱ्या कसबी कामगारांच्या गटापेक्षा, अधिक अनुकूल होता. त्याचप्रमाणे, कामगार आणि पांढरपेशे यांच्यात, तसेच जे स्वतःचा समावेश कामगार वर्गात करतात त्यांच्यात व पांढरपेशांमध्ये, निग्रो व गोऱ्या मुलांच्या शाळांच्या एकीकरणास असलेल्या सरकारच्या मदतीला पाठिंबा देण्यावरून कोणताच अर्थपूर्ण भेद नव्हता. रिचर्ड हॅमिल्टन यांना असे वाटते की, निदान अप्रत्यक्षपणे तरी हे आकृतिबंध असे सुचवितात की, कामगारवर्ग अधिक प्रमाणात एकाधिकारवादी भूमिकेचा पुरस्कर्ता असतो या प्रतिवादाचा गंभीरपणे फेरविचार केला पाहिजे.

‘सामाजिक व आर्थिक घटक आणि दक्षिणेतील निग्रो मतदार-नोंदणी ’ यांचा अभ्यास डोनाल्ड मॅथ्यून व जेम्स्‌ प्रोथो यांनी केला आहे. [डोनाल्ड मॅथ्यूज व जेम्स्‌ प्रोथो, “सोशल अँड इकॉनॉमिक फॅक्टर्स अँड निग्रो व्होटर रजिस्ट्रेशन इन्‌ द साऊथ,” अमेरिकन पोलिटिकल सायन्स रिव्ह्यू (मार्च १९६३), ५७, २४-४४.] निग्रो मतदारनोंदणीच्या टक्केवारीत वेगवेगळ्या भागांमध्ये पुष्कळ फरक का आढळतो या प्रश्नाचे विश्लेषण त्यात त्यांनी केले आहे. दक्षिणेकडील अकरा राज्यातील निरनिराळ्या परगण्यांची सामाजिक व आर्थिक वैशिष्ट्ये किती मर्यादेपर्यंत या फरकांचे स्पष्टीकरण देऊ शकतात याची त्यांनी तपासणी केली. वयोमानानुसार मतासाठी पात्र असलेल्या निग्रोंपैकी मतदार म्हणून नोंदणी केलेल्यांच्या टक्केवारीचा कमाल सहसंबंध पुढील तीन घटकांशी असल्याचे त्याना आढळले. पांढरपेशा व्यवसायातील निग्रोंची टक्केवारी, शालेय शिक्षणाच्या वर्षांचे निग्रो गटांचे मध्यममान आणि निग्रोंच्या बाबतीतले उत्पन्नाचे मध्यममान. सर्वसाधारण विवेचन करताना ते लिहितात, “एखाद्या व्यक्तीची शिक्षणाची, व्यवसायाची व उत्पन्नाची पातळी जितकी अधिक वरची तितकी ती राजकारणात सक्रियपणे सहभागी होण्याचा संभव अधिक. राजकीय सहभागाविषयीच्या सद्यःकालीन संशोधनातून हाती येणाऱ्या जास्तीत जास्त साकार सर्वसाधारणपणे निष्कर्षापैकी हे निष्कर्ष आहेत.”

निवडणुकीतील मतदानाचा आकृतिबंध कोणत्या मर्यादेपर्यंत वर्गीय स्थानांशी सहसंबंधित असतो याचा शोध अनेक अभ्यासकांनी घेतला आहे; वर्गाचे सदस्यत्व आत्मनिष्ठ व वस्तुनिष्ठ दोन्ही कसोट्यांवर निश्चित करून असे अभ्यास झाले आहेत. रॉबर्ट ॲल्फोर्ड [रॉबर्ट ॲल्फोर्ड, पार्टी अँड सोसायटी, (शिकागो; रँड मँक्‌नॅली, १९६२).] यांनी चार राष्ट्रांतील मतदानातील वर्गीय कलाच्या प्रमाणाचा तौलनिक अभ्यास केला. पांढरपेशा “डाव्या” पक्षांना पडलेल्या मतांची टक्केवारी कामगारांच्या “डाव्या” पक्षांना पडलेल्या मतांच्या टक्केवारीतून वजा करून ॲल्फोर्ड यांनी वर्गीय मतदानाच्या निर्देशांक तयार केला आणि त्याचा तुलनेसाठी उपयोग केला. १९५२-१९६२ या काळात चार देशांतील वर्गीय मतदानाचा आकृतिबंध तक्ता क्र.५ मध्ये दाखविल्याप्रमाणे होता [कित्ता, पृ. १०२.]:

तक्ता ५ : वर्गीय मतदान–१९५२-१९६२

देश

वर्गीय मतदानाचा निर्देशांक

पाहणींची संख्या

–

मध्यम

किमान

कमाल

ग्रेट ब्रिटन

४०

३५

४४

८

ऑस्ट्रेलिया

३३

२७

३७

१०

अमेरिका

१६

१३

२३

५

कॅनडा

८

१

१७

१०

नंतर, निरनिराळ्या पद्धतींनी वर्गभेद पाडले असता कोणते आकृतिबंध हाती येतात हे पहाण्यासाठी ॲल्फोर्डने दोन वैशिष्ट्यांच्या निरनिराळ्या संयोगांच्या आधारे वर्गभेद करून वर्गीय मतदानाचा निर्देशांक तयार केला. त्याचे निष्कर्ष तक्ता क्र. ६ मध्ये दिले आहेत: [कित्ता, पृ. १०६]

तक्ता ६ :

दोन वर्गीय वैशिष्ट्यांनुसार विश्लेषित केलेले मतदान,

१९५२ ते १९६२ च्या दरम्यान

देश

मध्यम वर्गीय–निर्देशांक

शिक्षण व व्यवसाय

उत्पन्न व व्यवसाय

आत्मनिष्ठ सामाजिक वर्ग

व व्यवसाय

ट्रेड युनियन सभासदत्व

व व्यवसाय

ग्रेट ब्रिटन

५७

५२

५३

५१

ऑस्ट्रेलिया

४३

४६

४७

४६

अमेरिका

२६

३१

३५

२२

कॅनडा

१०

११

१२

१६

या माहितीवरून, अमेरिका कॅनडा यांच्यापेक्षा ग्रेट ब्रिटन व ऑस्ट्रेलिया या देशांमध्ये वर्गीय मतदानाचे मान अधिक उच्च आहे असे स्पष्ट दिसून येते, असे अल्फोर्ड यांना वाटते. यापैकी कोणत्याही देशात एकही सामाजिक थर आपल्या थराचे “प्रतिनिधित्व” करणाऱ्या पक्षासाठी एकमताने मतदान करीत नाही याची त्यांनी नोंद घेतली आहे. आपल्या स्थानाला ‘अनुरूप’ असलेला पक्ष सोडून इतर पक्षांना मतदान करणाऱ्या व्यक्तींची संख्या वीस टक्क्यापेक्षा केव्हाही कमी आढळली नाही. म्हणून वर्गीय मतदानाचा निर्देशांक ६० पेक्षा (म्हणजे ८० उणे २०) कधीही जास्त वाढत नाही. मतदानाच्या बाबतीत वर्गीय आकृतिबंधाचा आढळ भरीव स्वरूपात होतो असे ही फलिते दाखवीत असली तरी, सर्व वर्गामध्ये व्यापक राजकीय एकवाक्यता व सामंजस्यही भरीव प्रमाणात आहे हे याच माहितीवरून दिसून येते असे ॲल्फोर्ड यांना वाटते. या बाबतीत निरनिराळ्या देशांतील निरनिराळे पक्ष कमीअधिक प्रमाणात वर्गीय हिताचे प्रतिनिधित्व करतात, किंवा वर्गीय हिताला आवाहन करतात, किंवा ऐतिहासिक कारणांनी विशिष्ट वर्गांची निष्ठा त्यांनी संपादलेली असते आणि त्यामुळे मतदानाच्या वर्गीय आकृतिबंधाच्या बाबतीत देशादेशात फरक आढळून येतात, असे ते सुचवितात.

वर्ग व व्यक्तिमत्त्व

एकेका वर्गाची एकेक वैशिष्ट्यपूर्ण उपसंस्कृती असते अशी जर आपली मांडणी असेल तर त्याच मांडणीचा विस्तार म्हणून पुढे जाऊन आपण असेही म्हणू शकू की, निरनिराळ्या वर्गाच्या सभासदांची वैशिष्ट्यपूर्ण वर्गीय व्यक्तिमत्त्वे असतात आणि ती अजोड व पृथगात्म असतात. उपसंस्कृतीच्या सभासदत्वाला साजेशी मूल्ये व वर्तणूक व्यक्तीचे व्यक्तिमत्त्व अभिव्यक्त करते या गृहीतावर वरील निष्कर्ष आधारलेला आहे. वर्ग व व्यक्तिमत्त्व या विषयावर उपलब्ध असलेल्या साहित्याचा अभ्यास करून डेल फिट्‌झेराल्डने असे मत मांडले आहे की, [डेल फिट्‌झेराल्ड “सोशल पार्टिसिपेशन अँड इट्‌स इफेक्टस ऑन पर्सनॅलिटी” अप्रकाशित हस्तलिखित.] कोणत्याही वर्गातील सर्वच सभासदांची व्यक्तिमत्त्वे वर्गीय कोंदणात सर्वस्वी बसणारी नसतात, वर्गीय रेषा छेदून जाणारी व्यक्तिमत्त्वे सर्वच वर्गांमध्ये आढळतात हे खरे; तरी पण, वर्गीय रेषा छेदून जाणाऱ्या अशा व्यक्तींचे प्रमाण निरनिराळ्या वर्गांमध्ये निरनिराळे आढळेल अशी अपेक्षा आपण केली पाहिजे. ही अपेक्षा या गृहीतावर आधारलेली आहे की एकेका वर्गांतील कुटुंबांची कार्ये “पुष्कळच मर्यादेपर्यंत भिन्न असतात, उदाहरणार्थ उच्चवर्गींय कुटुंबे त्यांचे सामाजिक स्थान टिकवून धरण्याचा प्रयत्न करीत असतात, तर यश आणि अधिक वरचा दर्जा प्राप्त करण्याच्या दिशेने वाटचाल यावर मध्यमवर्गीय कुटुंबाची शक्तिबुद्धी फार मोठ्या प्रमाणात लागलेली असते; आणि कनिष्ठवर्गीय कुटुंबांना उदरनिर्वाह, आजारीपणाचा धोका, आर्थिक असुरक्षितता व बेकारी यासारख्या प्रश्नांबद्दल चिंता वहावी लागते.”

निरनिराळ्या अभ्यासांमधून पुढे मांडले गेलेले मुख्य फरक फिट्‌झेराल्डनी पुढीलप्रमाणे नोंदवले आहेत:

१) कनिष्ठ वर्गातील स्त्रियांमध्ये कल्पकता कमी असते, रागलोभादी विकार दडपण्याची प्रवृत्ती कमी असते, अज्ञाताबद्दल अधिक भीती असते, आणि आपण यशस्वी होणार नाही अशी धास्ती अधिक प्रमाणात असते.

२) संसाराशी निगडित महत्त्वाच्या समस्यांच्या संबंधीच्या निर्णयात कनिष्ठ वर्गीय पत्नी अधिक प्रमाणात सहभागी होते.

३) कनिष्ठ वर्गातील कुटुंबात इच्छातृप्ती लांबणीवर टाकण्याची प्रवृत्ती सर्वसाधारणपणे कमी असते.

४) कनिष्ठ वर्गातील स्त्री-पुरुष त्यांच्या भावना अधिक रांगडेपणाने, मोकळेपणाने व्यक्त करतात आणि त्या काबूत ठेवण्याचा कमी प्रयत्न करतात.

५) कनिष्ठ वर्गात पालक-बालक संबंध मानसशास्त्रीयदृष्ट्या पहाता अधिक साचेबंद, अधिक अधिकारवादी व श्रेणिनिष्ठ (मुलाने आपली पायरी न सोडता वागावे या अर्थी), व बंदिस्त असतात.

६) स्थान व यशःप्राप्ती यांवर कुटुंबात देण्यात येणाऱ्या भरामुळे मध्यम वर्गातील मुले अधिक सचिंत असतात, तसेच, सामाजिक नीतिमत्तेचे काटेकोर पालन करणारे व्यक्तिमत्त्व विकसित करण्यावर फार भर दिला जातो, त्यामुळे ही मुले अपराधी भावनेने पीडित असतात.

७) मध्यमवर्गांचा यशःप्राप्तीकडे फार प्रबल कल असतो, आणि तो त्यासाठी आवश्यक असलेल्या सहाय्यक गुणसमुच्चयाचा विकास करतो.

८) कनिष्ठ वर्गात एकाधिकारवादी स्वभावाच्या लोकांची मध्यम अगर उच्च वर्गातल्यापेक्षा जास्त टक्केवारी असते.

९) असहाय्यतेची, निर्बलतेची व अविश्वासाची भावना कनिष्ठ वर्गात अधिक असते; त्यांच्या दृष्टीला सर्वसाधारणपणे जग अधिक आक्रमक भासते. [कित्ता. पृ. २]

ह्या फलितांकडे सावधानतेने पाहिले पाहिजे हे खरे असले तरी, विभिन्न सामाजिक थर जगाकडे विभिन्न दृष्टीने पहातात, या जगातील त्यांच्या स्वतःच्या प्रतिमा विभिन्न असतात, आणि ज्या पद्धतीने ते सामाजिक संबंधांकडे पहातात व जीवनातील नित्यकर्मे पार पाडतात त्यातून काहीसे भिन्न कल दिसून येतात असे समजणे सयुक्तिक होईल. उदाहरणार्थ, भरभक्कम आधार असलेले एक फलित असे की, मध्यम वर्गांपेक्षा कनिष्ठ वर्गाची धोका पत्करण्याची तयारी कमी असते आणि प्रगती किंवा यशःप्राप्ती यांपेक्षा ते सुरक्षिततेवर अधिक भर देतात. निरनिराळ्या सामाजिक थरांची जीवनस्थिती विभिन्न असते हे लक्षात घेता, प्रवृत्तींमधील अशा प्रकारची विभिन्नता तर्कसंगत आहे. उदाहरणार्थ, आपण पाहिले आहे की, पगार आणि सुरक्षितता या दोन चल घटकांच्या इतर सर्व प्रकारच्या शक्य कोटीतील संमिश्रणांपेक्षा कमी पगार व अधिक सुरक्षितता हेच एक संमिश्रण कनिष्ठ वर्ग खास करून अधिक पसंत करतो. या गृहीताला पुष्टी मिळते का हे पहाण्यासाठी इफ्राइम मिझरूची यांनी एका लोकवस्तीचे पाच भाग पाडले आणि त्यांना विचारले, “माणसाने स्वतःची परिस्थिती सुधारण्यासाठी धोका पत्करावा की जे असेल त्यात समाधान मानावे?” तक्ता क्र. ७ मध्ये या प्रश्नाच्या उत्तरावरून निघालेला निष्कर्ष मांडला आहे. [इफ्राइम मिझरूची, “ॲस्पिरेशन अँड पॉव्हर्टी : ए निग्लेक्टेड ॲस्पेक्ट ऑफ मर्टन्स ॲनोमी, अप्स्टेट न्यूयॉर्क सोशिऑलॉजिकल सोसायटी, इथाका (मे १५, १९६५) या संस्थेच्या वार्षिक सभेपुढे वाचलेला निबंध, पृ. ७]

तक्ता ७ : सामाजिक वर्ग व धोका पत्करण्याच्या तयारीचे मूल्यमापन

वर्ग

एकूण

पहिला-दुसरा

तिसरा

चौथा

पाचवा

%

संख्या

माणसाने धोका पत्करावा

९३

८२

६८

६४

७४

१५६

माणसाने समाधानी राहावे

७

१८

३२

३६

२६

५४

एकूण

१००

१००

१००

१००

१००

२१०

वर नमूद करण्यात आलेल्या फलितांसारख्यांचा विचार करता त्या आधारे चटकन सर्वसाधारण सिद्धांत न काढण्याची सावधगिरी बाळगली पाहिजे. कारण, वेगवेगळ्या वर्गाच्या जीवनस्थितीमधील महत्त्वपूर्ण फरक हे, वेगवेगळ्या समाजांमध्ये अगदी वेगळ्या प्रकारच्या वृत्तींना जन्म देतील ही शक्यता खूप जास्त आहे. उदाहरणार्थ, ट्युमिन व फेल्डमन यांना आढळून आले की, प्युएर्टोरिकोत उघड व ठळक विषमता असतानाही, समाजातील सर्व विभागांमध्ये उच्च प्रतीचे मनोधैर्य होते, कारण सध्याच्या विषमता या अनुल्लंघनीय आहेत, अशी प्युएर्टोरिकनांची त्यांच्यासंबंधीची धारणा नाही.

“वर्गीय रचनेच्या सर्व पातळ्यांवर सामाजिक व्यवस्था न्याय्य व सयुक्तिक असल्याबद्दल एकवाक्यता आहे. सर्व वर्गाच्या सभासदांना समाजाशी आपण पूर्णपणे समरस आहोत असे वाटते. समाजाशी एकनिष्ठ रहावे, ज्याच्या विकासासाठी प्रयत्न करावा अशा योग्यतेचा आपला समाज आहे असे त्यांना वाटते. उपजीविकेच्या संदर्भातील कौशल्यांच्या बाबतीत त्यांच्यात निश्चितपणे विषमता असली तरी भविष्याला उत्साहाने सामोरे जाण्याच्या वृत्तीच्या बाबतीत त्यांची कुवत सापेक्षतः सारखीच आहे.” [ट्युमिन (फेल्डमनसह), पूर्वोक्त, पृ. १६४-१६५.]

सारांश

या प्रकरणात आपण जीवनसरणींच्या विविध अंगांची पहाणी केली, आणि सामाजिक वर्गीय भेद कोणत्या प्रमाणात भिन्न जीवनसरणींना जन्म देतात, किंवा निदानपक्षी त्यांच्याशी संबंधित असतात याची चिकित्सा करणारे अनेक अभ्यास उद्‌धृत केले. या अभ्यासातून हाती येणारा पुरावा सगळा एकसारखा नाही, जसे वर्गभेदही सर्व अभ्यासांमध्ये सारखे केलेले आढळत नाहीत. असे असले तरी, उद्‌धृत केलेल्या अभ्यासांमध्ये पुढील प्रचलित सर्वसाधारण समजुतीस पाठिंबा मिळण्याकडे कल दिसून येतो; ती समजूत अशी– निरनिराळे सामाजिक थर त्या त्या समाजाच्या संस्थात्मक आकृतिबंधाशी थोड्याशा भिन्न भिन्न प्रकारे संबंधित असतात; ते काहीशा निरनिराळ्या दृष्टिकोनातून जगाकडे पहातात. मुलांची जोपासना खास वैशिष्ट्यपूर्ण पद्धतींनी करतात; विभिन्न पद्धतींनी पूजा व प्रार्थना करतात; आणि रितिभाती, श्रद्धा, आणि वृत्ती यांच्या बाबतीत, निदान काही प्रमाणात, निराळे असतात. आपण पाहिले की, मालमत्ता, सत्ता व मूल्यमापन यातील पायाभूत फरकांमुळे पैशाने विकत घेता येणाऱ्या व संपादित करता येणाऱ्या जीवनसंधींच्या बाबतीतच केवळ परिणामकारक अंतर पडते असे नाही तर, मनोवृत्ती, श्रद्धा व व्यवहार या मानवी प्रकृतिधर्मातील मूलभूत गोष्टींच्या बाबतीतही त्यांचा खोलवर परिणाम होतो. जीवनसरणींची एक श्रेणी बनल्यामुळे जीवनसरणींची भिन्नता प्रचलित वर्गभेद अधिक दृढ करण्यास सहाय्यभूत होते. विभिन्न जीवनसंधींमुळे प्रथमतः सामाजिक थर सांस्कृतिकदृष्ट्या दृश्यमान आणि पृथगात्म व रेखीव बनतात. ही दृश्यमानता व हे रेखीव पृथकपण वर्गभेद अधिकच पक्के करते आणि सामाजिक चलनवलन आणि परिवर्तन यांच्या मार्गात स्वतःच एक अडथळा बनतात.

९. पद्धतीच्या समस्या

मालमत्ता, सत्ता व मूल्यमापन याबाबतीत जेथे विषमता आढळून येते तिथे जीवन-संधी व जीवनसरणी यातही बहुधा आपल्याला फरक आढळतो. जीवन-संधी व जीवनसरणी या दोन फरकांच्या संचांमधील संबंधाविषयी समाजशास्त्रज्ञांना विशेष रस आहे. दुसऱ्या प्रकराच्या फरकामुळे पहिल्या प्रकारचे फरक निर्माण होतात का? त्यांचे परस्परांवर परिणाम होतात का? जीवनसरणींचे असे काही आकृतिबंध आहेत का की त्यांचा उद्‌भव आणि ज्यांचे सातत्य यांचा विषम वाटपाशी काही संबंध नाही? अशा प्रश्नांची उत्तरे समाजशास्त्रज्ञ शोधीत असतात.

दोन मुख्य प्रणाली

आधुनिक समाजशास्त्रात या विषयाच्या संबंधात दोन मुख्य प्रणालींमधून अभ्यास केला जातो. एक प्रणाली मूलतः मार्क्सवादी आहे. मालमत्तेवरूनच्या पायाभूत व मूलभूत विषमतेमधून, प्रत्यक्षपणे किंवा अप्रत्यक्षपणे, इतर सर्व विषमता निर्माण होतात, असे ही प्रणाली मानते. म्हणून ही भूमिका अंगिकरणारे असे गृहीत धरतात की, मालमत्तेच्या कोणत्या तरी मापनाच्या आधारावर किंवा मालमत्तेशी घनिष्ठपणे संबंधित चल घटकाच्या आधारावर, उदाहरणार्थ शैक्षणिक पातळीच्या आधारावर, लोकसंख्येची विभागणी केली तर, जीवनसंधी व जीवनसरणी यांच्यातल्या इतर सर्व फरकांचे आकलन, इतर कोणत्याही प्रकारच्या विभागणीपेक्षा, अधिक चांगल्या रीतीने होते.

मॅक्स वेबरच्या प्रतिपादनातून दुसऱ्या महत्त्वाच्या बौद्धिक परंपरेचा उगम मुख्यतः झालेला आहे. सामाजिक स्थान व सन्मान यांच्याशी संबंधित असलेल्या काही बिगर-आर्थिक घटकांच्या महत्त्वाबद्दल त्याचे प्रतिपादन आहे. सामाजिक मूल्यमापनाच्या शिडीवर ज्यांचे स्थान सारखे आहे आणि जे एकमेकांशी समानतेच्या नात्याने व्यवहार करतात अशा व्यक्तींच्या समूहाचे सामाजिक वर्ग करून सामाजिक थरांचा अभ्यास करण्याचा दृष्टिकोन ज्यांनी प्रथम विकसित केला त्यांच्यात डब्ल्यू. एल. वॉर्नर यांचा समावेश होतो. ही भूमिका अंशतः वेबर यांच्या विवेचनातून आकारात आलेली आहे.

समाजांची थरांमध्ये विभागणी करताना, वॉर्नर यांची प्रणाली पुढील मुद्‌द्यांवर माहिती गोळा करण्याचा प्रयत्न करते.

१) कोणत्या निकषांचा वापर करून समाजातील सभासद एकमेकांना बरोबरीचे वा उच्च-नीच ठरवितात?

२) या निकषांपैकी ते प्रत्येकाला किती वजन देतात?

३) त्यांच्या समाजात किती गट वा थर अस्तित्वात आहेत असे लोकांना वाटते?

४) ते स्वतःचा दर्जा कोणता ठरवितात?

५) इतर लोक त्यांचा दर्जा कोणता ठरवितात?

६) निरनिराळ्या सामाजिक संदर्भात कोण कोणाबरोबर एकत्र येतो? कोणाबरोबर व्यवहार करतो?

वॉर्नर यांनी व त्यांच्या सहकाऱ्यांनी १९३० मध्ये ‘यांकी सिटी’ नावाने एका अमेरिकन शहराचा केलेला अभ्यास ही या प्रणालीची गंगोत्री होय. ही प्रणाली सर्व समाजाचे सहा थर पाडते: उच्च, मध्यम व कनिष्ठ या तीन मुख्य वर्गांचे पुन्हा उच्च व कनिष्ठ विभाग करून हे सहा वर्ग तयार होतात. यातून तयार होणारे सहा वर्ग समाजशास्त्रज्ञांत वब, कब, व. म., क. म., व. क., व क. क. म्हणून ओळखले जातात. अशा रीतीने एकदा समाजविभागणी केल्यानंतर वॉर्नरप्रणाली इतर घटकांचा अभ्यास करण्यास प्रारंभ करते. उदाहरणार्थ, व्यावसायिक महत्त्वाकांक्षेचे आकृतिबंध किंवा मानसिक आजाराचे प्रमाण, इत्यादि. आणि ही फलिते किंवा अवलंबी चल घटक वर्गीय सभासदत्वाशी कितपत संबंधित आहेत हे पहाते.

या प्रणालीचा मार्क्सवादी प्रणालीशी अनेक बाबतीत तीव्र विरोध आहे. वॉर्नर यांच्या पंथातील मंडळी अनेकविध निकष वापरून वर्ग पाडतात. त्यांच्याशी तुलना करता उत्पन्नानुसार किंवा मालमत्तेनुसार समाजाचे थर पाडण्याची मार्क्सवादीपद्धती सापेक्षतः साधी आहे, हा पहिला विरोध. दुसरा विरोध हा की, सामाजिक स्थानाच्या संदर्भात उत्तरकर्ते स्वतःचे वा इतरांचे जे मूल्यमापन करतात, किंवा स्वतःचा किंवा इतरांचा जो अनुक्रम लावतात त्याचा, वा त्रयस्थ निरीक्षकांच्या निवाड्याचा उपयोग मार्क्सवादी पद्धत सहसा करीत नाही. उलट वॉर्नर यांची प्रणाली अशा मूल्यमापनावर फार अवलंबून राहते. तिसरा विरोध असा की, सामाजिक संबंधांचे आकृतिबंध वॉर्नर यांची पद्धत विचारात घेते; मार्क्सवादी बहुधा त्यांचा विचार करीत नाहीत.

सुरुवातीलाच, थरांची व्याख्या करतानाच वॉर्नर यांची पद्धत बऱ्याच चल घटकांना आपल्या व्याख्येतच मुरवून घेते, स्थान देते. तर साध्या मालमत्तेच्या निर्देशांकावर एकदा थरांची रचना करून घेऊन मग या चल घटकांचा विचार करण्यासाठी मार्क्सवादी पद्धत स्वतःला मोकळीक ठेवते. या फरकाच्या बुडाशी असलेला युक्तिवाद निर्णायक महत्त्वाचा आहे. विशिष्ट वस्तीतला निवास, व्यवसाय, यासारखीच इतर वैशिष्ट्ये आणि या वैशिष्ट्यांच्या एक ना एक प्रकारच्या संमिश्रणापोटी व्यक्तींचे करण्यात येणारे एकूण सामाजिक मूल्यमापन हे जीवन-संधी व जीवनसरणी यांच्या बाबतीतले व्यक्तीव्यक्तींमधील फरक निश्चित करणारे मूलभूत निर्णायक घटक असतात असे वॉर्नरपंथीय मानतात. उलट, मार्क्सवादी असे गृहीत धरतात की, मालमत्तेतील व साधनसामुग्रीतील फरक, आणि तदनुषंगिक सत्तेतील फरक यातून जीवन-संधी व जीवनसरणी यांचे विभिन्न आकृतिबंध निर्माण होतात. तेव्हा वर्ग कसा तयार होतो, याबद्दलच्या निरनिराळ्या व्याख्यांतील हा केवळ एक फरक आहे असे प्रांरभी वाटले तरी, विश्लेषण केले असता, तो फरक कार्यकारणविषयक उपपत्तीच्या वरूनचा मूलभूत फरक असल्याचे आढळून येते.

तेव्हा, वरीलपैकी कोणती विचारप्रणाली आपण अंगिकारतो यावरून सामाजिक थरांच्या घडणीविषयी मूलतः भिन्न अशी आपली मते बनतात ही गोष्ट स्पष्ट आहे. या दोन प्रणालींमध्ये असलेल्या विरोधातून काही मूलभूत प्रश्न उपस्थित होतात, आणि सामाजिक थरांच्या घडणीचा अभ्यास करणाऱ्या प्रत्येकाला प्रारंभीच या प्रश्नांची उत्तरे द्यावी लागतात.

दोन मूलभूत प्रश्न

या प्रश्नांपैकी दोन सर्वात महत्त्वाचे प्रश्न असे आहेत:

(१) किती थर वेगळे करावयाचे? (२) कोणते निकष वापरावयाचे?

थरांची संख्या

बहुतेक सर्व समाजशास्त्रज्ञांचे एकमत आहे की, निदान आधुनिक समाजात, “नैसर्गिक” अशी संख्या नाही, किंवा दोन वा तीन वा चार वा कोणत्याही एका विशिष्ट संख्येइतक्या थरांमध्ये समाजाची विभागणी करणे चांगले असे आधीच सिद्ध करण्याचा मार्ग नाही. कदाचित थरांच्या संख्येचा हा प्रश्न पूर्वीच्या काळी इतका संदिग्ध नव्हता. उदाहरणार्थ पूर्वीच्या काळी स्वतंत्र नागरिक व गुलाम; किंवा उमराव, सामान्य स्वतंत्र नागरिक व गुलाम असे स्पष्ट वेगळे केलेले गट समाजात असत. मध्ययुगात समाजातल्या घटक-गटांना (‘एस्टेट्‌स’) औपचारिक अधिकृत नावे होती आणि सापेक्षतः स्पष्ट अशा सीमारेषांनी ते बंदिस्त व पृथक केलेले होते. परंतु, त्या काळातही, काही लोक गृहीत धरतात त्याप्रमाणे, भेद फारसे सुस्पष्ट नव्हते. ओस्सोस्की या पोलिश समाजशास्त्रज्ञाने निदर्शनास आणून दिले आहे की, ‘सोशल क्लास’ व ‘सोशल एस्टेट्‌स’ या संज्ञा ॲडॅम स्मिथच्या काळाइतक्या (जुन्या जमान्यातही) एकमेकांच्या बदली वापरल्या जात असत. [स्तानिस्लाव ओस्सोस्की, “डिफरन्ट कॉन्सेप्‌च्युअलायझेशन ऑफ सोशल क्लास,” आर. बेंडिक्स व लिप्सेट यांनी संपादित केलेल्या क्लास, स्टेटस अँड पॉवर या पूर्वोक्त पुस्तकामध्ये, पृ. ८८.]

समाजाचे किती थर पाडावयाचे याचा विचार करताना आपण किती निकषांवर थर अलग करावयाचे त्यांची संख्या लक्षात घेतली पाहिजे. उदाहरणार्थ, उत्पन्न व शिक्षण या दोन निकषांच्या आधारावर आपण समाजाची विभागणी करणार असला, तर, आपल्याला असे आढळून येईल की, शिक्षण व उत्पन्न यांचा काहीसा सहसंबंध असला तरी, त्यांच्यात परिपूर्ण सहसंबंध नाही. परिणामी अनेक प्रकारे त्यांचे संमिश्रण संभवते आणि सुस्पष्ट व एकमेकांपासून सर्वस्वी अलग अशी थरांची रचना करणे फार कठीण जाते. आपण उत्पन्नाच्या फक्त तीन पातळ्या जरी विचारात घेतल्या आणि शिक्षणाच्याही तीनच पातळ्या घेतल्या तरी नऊ वर्ग पाडणे शक्य कोटीतले होते.

उच्च उत्पन्न व उच्च, मध्यम वा कनिष्ठ शिक्षण

मध्यम उत्पन्न व उच्च, मध्यम वा कनिष्ठ शिक्षण

कनिष्ठ उत्पन्न व उच्च, मध्यम वा कनिष्ठ शिक्षण

या नऊ कोटींमधील प्रत्येकीतील लोकांचे प्रमाण सारखे असण्याची शक्यता नसली आणि उच्च उत्पन्न व कनिष्ठ शिक्षण किंवा कनिष्ठ उत्पन्न व उच्च शिक्षण अशासारख्या सर्वात विसंवादी कोटीच्या थरात सर्वात कमी व्यक्ती असण्याची शक्यता असली तरी, समाजशास्त्रज्ञांनी लक्ष द्यावे इतपत त्यांची संख्या असण्याचा संभव आहे. या उदाहरणावरून समजून येते की, जेव्हा थर अलग करण्यासाठी एकापेक्षा अधिक निकष वापरले जातात तेव्हा डोके पिकविणाऱ्या गुंतागुंतींना आपण जागा करून देत असतो.

किती सामाजिक थर वेगळे करावयाचे हे ठरवीत असताना, आपणास रीतिभातींच्या किती आकृतिबंधांचे आकलन व स्पष्टीकरण करावयाचे आहे, आणि तेवढ्या आकृतिबंधांचे वेगळेपण आणि वैशिष्ट्य स्पष्ट करण्याइतकी आपली विश्लेषणाची चौकट प्रगल्भ व सूक्ष्म आहे का हे प्रश्न आपण स्वतःला विचारले पाहिजेत. किती थर वेगळे करावयाचे याचा निर्णय घेण्याचे स्वातंत्र्य अभ्यासकाला असते, तरीही त्याला त्याच्या विवक्षित निर्णयाचे समर्थन केले पाहिजे. आपण वेगळे करतो त्यापेक्षा कमी वा अधिक थर वेगळे केल्याने जीवन-संधी व जीवनसरणी यांच्याबाबतीत आढळणाऱ्या विभिन्नतांचे समाजशास्त्रीय दृष्ट्या सार्थ विश्लेषण करता आले नसते, आणि त्याने थर वेगळे करण्यासाठी अंगिकारलेल्या पद्धतीच्या साहाय्यानेच अधिक चांगला अर्थ लावता येतो असे त्याने दाखवून दिले पाहिजे.

अर्थार्जन करणाऱ्यांचे अमेरिकेत किती वर्ग पडतात? या प्रश्नाचे उत्तर देताना अशा मार्गदर्शक तत्त्वांची आवश्यकता समजून येते. विशिष्ट उत्पन्न मिळविणाऱ्यांची संख्या व टक्केवारी देणाऱ्या उत्पन्नाच्या माहितीचा संच घेऊन कामाला सुरुवात केल्यास आपल्या लक्षात येते की, अशी हजारो उत्पन्ने असतात. उत्पन्नानुसार इतके गट पाडणे संशोधनाला उपयुक्त नसते. मग, उत्पन्नाच्या कोणत्या विशिष्ट पातळ्या वेगळ्या करावयाच्या, या प्रश्नाचा आपणास विचार करावा लागतो. उत्पन्नाच्या पातळ्यांमध्ये “नैसर्गिक” विभाग नसतात. कारण कोणतीही लोकसंख्या घेतली तरी, उत्पन्नांमध्ये अखंड सलगता आढळण्याची शक्यता असते. म्हणून, उत्पन्नाचे किती गट पाडावयाचे; इतकेच नव्हे तर, उत्पन्नाच्या शिडीवर पायऱ्या कोठे पाडावयाच्या हे ठरविण्यासाठी आपल्याला दुसरा कोणतातरी आधार ठरवावा लागतो. ह्या प्रश्नाचे उत्तर देण्यासाठी उपलब्ध असलेल्या सर्वच रीती अखेरीस अभ्यासकाच्या निर्णयावर अवलंबून असतात; त्यांना निसर्गसिद्ध असे अस्तित्व वा प्रामाण्य नसते. बरोबर मध्यभागी रेघ ओढावयाची व वरच्या अर्ध्यापासून खालचा अर्धा भाग वेगळा करावयाचा अशी एक रीत होऊ शकेल. किंवा आपण लोकसंख्येची तिहेरी विभागणी करू शकतो.

मात्र, वेळोवेळी, उत्पन्न वाटपाच्या बाबतीत आपल्याला नैसर्गिक विभाजन रेषा सापडतात. अलिकडे “दारिऱ्द्यरेषे” संबंधी बरीच चर्चा झाली आहे. तेव्हा, अर्थार्जन करणाऱ्यांचे दारिऱ्द्यरेषेच्या वरचे आणि त्या रेषेच्या खालचे असे दोन थर आपण पाडू शकतो. त्याचप्रमाणे, ज्यांना नियमित असा रोजगार/नोकरी/उत्पन्न आहे अशा सर्वांच्या उत्पन्नाचे मध्यममान आपण काढू शकतो, आणि त्या मध्यममानाहून कमी उत्पन्न मिळविणारे आणि जास्त उत्पन्न मिळविणारे असे दोन गट पाडू शकतो. उत्पन्नाचा निकष वापरून थर पाडण्यासाठी विभाजन रेषा म्हणून यांचा वापर केला तर, प्रचलित लोकमत जे भेद करते आणि ज्यांना राजकीयदृष्ट्या महत्त्व आहे अशा काही भेदांशी ते अधिक जुळणारे होईल. मूल्यमापनाचे निकष हे सर्वस्वी आत्मनिष्ठ असतात हे ध्यानात घेऊन, लोकांमध्ये प्रचलित असणाऱ्या भेदांचा फायदा उठविताना आपण सावधानता बाळगली पाहिजे.

कोणते निकष?

किती थर वेगळे करायचे, या प्रश्नाला ज्या पद्धतीने उत्तर दिले त्याच पद्धतीने, वेगवेगळ्या थरांमध्ये कोणत्याही समाजाची प्राथमिक विभागणी करण्यासाठी कोणते निकष वापरणे उत्तम या प्रश्नाचे उत्तर देता येईल. त्यात लहरीचा, मर्जीचा, आत्मनिष्ठतेचा भाग काहीसा कमी राहील. संशोधकाला कशात रस आहे हा प्रश्न महत्त्वाचा असला तरी, सामाजिक थरांविषयीच्या आजवरच्या संशोधनातून हाती आलेल्या फलितांचे एक संचित उपलब्ध आहे आणि त्यावरून थर पाडण्याच्या दृष्टीने काही निकष इतरांहून अधिक अर्थपूर्ण असल्याचे आढळून आले आहे. उदाहरणार्थ, बालमृत्यू किंवा मानसिक रोग या प्रकारच्या नकारात्मक जीवन-संधीमध्ये एखाद्याला मुख्यतः रस असेल तर, व्यवसाय, उत्पन्न व शिक्षण हे व यासारखे इतर आर्थिक निर्देशांक वापरून लोकांची थरात विभागणी करणे सर्वात उपयुक्त ठरेल. पूर्वीच्या अभ्यासांवरून वारंवार असे दिसून आले आहे की, बालमृत्यू वा शारीरिक-मानसिक रोग अशासारखे बिघाड घडून येण्याचे सरासरी प्रमाण सामाजिक-आर्थिक सुस्थितीच्या निर्देशांकानुसार फार मोठ्या प्रमाणात बदलते.

या संबंधात होलिंग्शेड व एफ्‌. सी. रेडलिच यांचा “सोशल क्लास अँड मेंटल इल्‌नेस” [ऑगस्ट बी. होलिंग्शेड व एफ. सी. रेडलिच, सोशल क्लास अँड मेंटल इलनेस (न्यूयॉर्क, जॉन वायली, १९५८).] हा अभ्यास उद्‌बोधक आहे. व्यक्तीचे वर्गीय रचनेतील स्थान आणि पुढील घटक यांच्यात अर्थपूर्ण संबंध आढळेल असे त्यांनी अनुमान केले होते. १)उपचारित मानसिक रोगांचा आढळ; २) निदान झालेल्या मानसिक बिघाडांचे प्रकार; ३) मानसशास्त्रीय उपचाराचा प्रकार; ४) बिघाड घडून येण्यामागील सामाजिक व मनोविकारात्मक घटक. किती वर्गीय पातळ्या अलग कराव्यात याचा निर्णय करताना, त्यांच्या इतर संशोधनाच्या आधारे, लोकसंख्येची पाच वर्गांमध्ये विभागणी करणे उपयुक्त ठरेल असे संशोधकद्वयांनी ठरविले. “१) कुटुंब कोठे रहाते? २) ते कोणत्या मार्गाने उदरनिर्वाह करते? ३) त्याच्या आवडीनिवडी कोणत्या, सांस्कृतिक कल काय, आणि फुरसतीच्या वेळचे उद्योग कोणते?” यांच्या आधारे दोन परीक्षकांकरवी प्रत्येक कुटुंबाचा या पाचापैकी एका वर्गात त्यांनी समावेश केला.

वर्ग व आरोग्य यांच्यामधील संबंधाबद्दलची खालील गृहीततत्त्वे लेखकद्वयांनी आधाराला घेतली: “१) थरव्यवस्था हे आपल्या सामाजिक संरचनेचे वैशिष्ट्य आहे. २) विवक्षित वर्गातील व्यक्तींना ज्या सांसारिक समस्यांना तोंड द्यावे लागते त्या समस्यांना तोंड देत असतानाचे ताणतणाव भावनात्मक व मानसिक प्रतिक्रिया आणि बिघाड या स्वरूपात अभिव्यक्त होतात, आणि ही अभिव्यक्ती इतर वर्गामधील व्यक्तींहून संख्यात्मक व गुणात्मक, दोन्हीदृष्ट्या निराळी असते. ३) मानसिक रोग्यांची चिकित्सा करण्याची व त्यावर उपचार करण्याची कामगिरी पार पाडणारे मानसोपचारतज्ज्ञ अखेरीस त्याच समाजाचे सभासद असतात. आणि त्या नात्याने त्याच समाजाच्या शिष्टमान्य मूल्यप्रणालीचे नियंत्रण त्यांच्यावर असते. ४) मानसोपचारतज्ज्ञांची कार्यसंहिता प्रत्यक्षात ज्या प्रकारे पाळली, अनुसरली जाते तिचा वर्गीय दर्जाशी गर्भित, प्रच्छन्न संबंध असतो. ५) मानसिक रोगांची व्याख्या समाजाच्या चष्म्यातून केली जाते; म्हणजे मानसोपचारतज्ज्ञ ज्याला उपचार करतो किंवा त्याने ज्याला उपचार करावेत अशी अपेक्षा केली जाते ते वर्तन मानसिक रोग या सदरातच समाविष्ट करण्याचा समाजाचा आग्रह असतो. [कित्ता, पृ. ११.]

एकमेकांशी संबंधित अशा या गृहीततत्त्वांच्या संचांवरून, आणि ते ज्यांवर आधारलेले आहेत त्या पूर्वीच्या अभ्यासांवरून, संशोधकद्वयाने विशिष्ट निकष का निवडले, आणि त्यांच्या आधारे समाजाचे थर का पाडले ते आपल्याला स्पष्ट व्हायला लागते. अखेरीस, संशोधकांना काही विषयांमध्ये असलेला विशेष रस आणि अभ्यासासाठी त्यांनी उपस्थित केलेले प्रश्न यांच्यातील घनिष्ठ संबंध आपण पाहू शकतो. माणूस जे प्रश्न, ज्या प्रकारे अभ्यासासाठी घेतो त्याच्या पाठीशी त्याची आस्था कशी असते ते आपण पाहू शकतो. त्यांनीच सांगितल्याप्रमाणे, “लोकांमध्ये आढळणाऱ्या मानसिक रोगांच्या अस्तित्वाचा संबंध वर्गीय स्थानाशी आहे का? मानसिक रोग्यावर जे उपचार आपल्या समाजात केले जातात ते त्याच्या वर्गीय स्थानाचा परिणाम असतात का?” यासारख्या प्रश्नांमध्ये त्यांना आस्था होती. मानसिक रोगांचे वाटप लोकसंख्येत कशा प्रकारे झालेले असते हे पहाण्याचे लेखकांना औत्सुक्य होते हे लक्षात घेता, समाजशास्त्रज्ञ या नात्याने, वर्गीय स्थानाचा मानसिक बिघाडाशी शक्य असलेला संबंध तपासून पहाण्याकडे त्यांनी वळावे ही अगदी स्वाभाविक अशी गोष्ट होती.

सामाजिक थररचनेच्या अभ्यासाचा आराखडा तयार करताना घटकांची गुंतागुंत कशी विचारात घ्यावी लागते आणि कोणत्या प्रकारच्या गुंतागुंतीच्या प्रश्नांना आणि संशोधनपद्धतीविषयक रीतींना साक्षेपी संशोधकास तोंड द्यावे लागते त्याची महत्त्वपूर्ण उकल आपणास वरील उदाहरणावरून होते. या अभ्यासावरून आपणास दिसून येते की, थर अलग करण्यासाठी कोणते व किती निकष वापरले जातील ही गोष्ट वर्गाची व्याख्या संशोधक कशी करतो यावर अवलंबून रहाते. वर्ग आणि त्यांची बांधणी यासंबंधीची त्याची धारणा काय, कोणत्या गोष्टीस कारण मानणे आणि कोणत्या गोष्टीस परिणाम वा निष्पत्ती मानणे तो पसंत करतो यांवरून त्याची वर्गाची व्याख्या ठरत असते.

होलिंग्शेड व रेडलिच यांनी ज्याच्यात वस्तुनिष्ठ आणि मूल्यमापनात्मक चल घटकांचा समावेश आहे अशा, अनेक निकषांच्या आधारे थरांची व्याख्या केली, आणि मग मानसिक रोगांचे प्रमाण व त्यांच्या उपचारांच्या पद्धती यांच्याबाबतीत विभिन्न वर्गीय आकृतिबंध आढळतात असे त्यांच्या दृष्टोत्पत्तीस आल्यामुळे, त्यांच्या व्याख्येप्रमाणे पाडलेल्या वर्गांच्या वैशिष्ट्यांचा हा परिणाम आहे असे प्रतिपादन करणे त्यांना भाग पडले. थोडक्यात म्हणजे, मानसिक रोगांचा हाती आलेला आकृतिबंध हा व्यक्तींचा विशिष्ट वस्तीतील निवास, त्यांचा व्यवसाय, त्यांच्या आवडीनिवडी, आणि समाजाकडून त्यांचे होणारे मूल्यमापन यांचा परिणाम आहे असे म्हणण्यासारखे वस्तुतः या घटकांमधून काय निष्पन्न होते व असे त्यात गर्भित तरी काय आहे?

शैक्षणिक पातळी, उत्पन्न किंवा व्यवसाय यापैकी फक्त एकाच्याच आधारावर सामाजिक थर अलग केले असते तर, मानसिक रोग व त्यावरील उपचार यांचा कोणता आकृतिबंध हाती आला असता असाही मनात प्रश्न पडतो. अशा साध्या कसोट्यांवर थरांची विभागणी केल्यानंतर निरनिराळे आकृतिबंध पुढे आले असते तर, फलितांचा एक संच दुसऱ्या संचांपेक्षा अधिक अचूक आहे, असे निश्चित करण्याची काही रीत सांगता आली असती का, असाही प्रश्न पडतो.

सामाजिक संरचनेतील थरव्यवस्थेचा अभ्यास आपण किती निरनिराळ्या कोनांमधून करू शकतो, आणि एक दृष्टिकोन दुसऱ्यापेक्षा अधिक योग्य व समर्थनीय का हे सांगण्यासाठी आपण किती निरनिराळे तर्कसंच वापरू शकतो, हे वरील विवेचनावरून स्पष्ट होईल. यापैकी प्रत्येक दृष्टिकोन सामाजिक थरांच्या अभ्यासासाठी उपयुक्त आहे. त्या प्रत्येकाचे फायदे-तोटे आहेत, आणि अभ्यासास सुरुवात करण्यापूर्वी संशोधकाला त्यांचे ज्ञान असायला हवे.

राष्ट्रीय नमुन्यांचे अभ्यास–विरुद्ध समूहांचे अभ्यास

कोणत्याही सामाजिक अभ्यासात, अभ्यासासाठी आपण कोणत्या प्रकारची लोकसंख्या निवडतो त्यासंबंधीचा निर्णय महत्त्वपूर्ण असतो. ज्यांच्या सत्यत्वाबद्दल उच्च संभाव्यतेचा दावा करता येईल अशी संपूर्ण समाजासंबंधीची सर्वसामान्य विधाने करण्याची आपली आकांक्षा असेल तर संपूर्ण समाजाचे प्रतिबिंब पडेल अशा विस्तृत प्रातिनिधिक लोकसंख्येचा अभ्यास करणे आवश्यक ठरते. त्या समाजातील एकाच गावाचा वा जमातीचा अभ्यास करून हाती आलेल्या फलितांच्या आधारे आपल्याला संपूर्ण समाजाच्या सामाजिक थरव्यवस्थेसंबंधी अधिकाराने व रास्तपणे बोलता येणार नाही. त्याचप्रमाणे समाजव्यापी विस्तृत पण उथळ सँपलच्या आधारे जमा केलेली माहिती, त्यातून हाती आलेली फलिते न्या समाजातील सर्व गावसमाजांना/जमातींना जशीच्या तशी लागू होणार नाहीत. एकंदर समाजाची जी सर्वसाधारण वैशिष्ट्यपूर्ण ठेवण असेल तिच्यावर प्रत्येक गावसमाजाचे/जमातीचे आपल्या म्हणून खास असलेल्या वैशिष्ट्यांचे कलम झाल्याशिवाय रहाणार नाही. एखादा लहान ग्रामीण गावसमाज, किंवा एखादे उच्चभ्रू नागर केंद्र यांच्यापेक्षा एखाद्या विश्वविद्यालयाभोवती ‘उभारलेल्या’ शहरातली सामाजिक थररचना अनेक बाबतीत महत्त्वपूर्णरीत्या वेगळी असण्याची शक्यता आहे. एखाद्या समाजातील सर्व गावसमाजांमध्ये, जमातींमध्ये व समाजविभागांमध्ये काही सर्वसाधारण बाबी सारख्या आढळतील हे शक्य आहे. संपूर्ण समाजाचे अशा प्रकारचे गुणविशेष शोधून काढण्यासाठी वापरलेल्या संशोधनरीतींमुळे प्रत्येक गावसमाज/जमात/समाजविभाग यांच्या थररचनेची सर्वात उद्‌बोधक, लक्षणीय व कदाचित्‌ सर्वात महत्त्वाची अशी अंगे दुर्लक्षित रहाण्याचा संभव असतो. थोडक्यात म्हणजे, निकषांचे प्रकार व त्यांचे एकेकाचे महत्त्व ही दोन्हीही, एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी निराळी असण्याची शक्यता असते, मग ते स्थानिक समाज काही सर्वसाधारण बाबींमध्ये कितीही इतर सर्वांसारखेच असोत.

१०. सामाजिक चलनवलन–१

पद्धती व प्रक्रिया

लवचिकता वा साचेबंदपणा यांचे प्रमाण हे थरव्यवस्थांचे एक मूलभूत वैशिष्ट्य असते. समाजातले एक स्थान, पायरी वा थर यावरून दुसऱ्या स्थानावर, पायरीवर वा थरामध्ये जाण्याची संधी असते का व कितपत असते, अशा प्रश्नरूपात हीच गोष्ट मांडता येईल. हे जे स्थानांतर, किंवा आरोहण-अवरोहण त्याला सामाजिक चलनवलन म्हणतात. चलनवलनाची कारणे कोणती, किंवा उगम कशात आहे, त्याचे आकृतिबंध कोणते आणि त्यांचे परिणाम काय यांचा अभ्यास सामाजिक चलनवलनाच्या अभ्यासात येतो. चलनवलनातून सुधारणा, प्रगती सूचित होते असा समज प्रचलित असला तरी, चलनवलन तीन दिशांनी होऊ शकते हे उघड आहे: ते, आरोहण, अवरोहण आणि समान पातळीवरील स्थानांतर या तीन दिशांनी घडून येऊ शकते. या तीन प्रकारच्या चलनवलनांना, अनुक्रमे, ऊर्ध्वगामी, अधोगामी व समतल चलनवलन असे म्हणतात.

संपूर्णपणे खुल्या समाजात, आपल्याला सर्वात अधिक योग्य असलेल्या स्थानाची प्राप्ती करून घेण्याची प्रत्येकाला समान संधी असते. त्या व्यक्तीची सापेक्ष योग्यता व त्या स्थानाविषयी त्यांची पसंती यांचाच काय तो अडसर असतो. शिवाय विशिष्ट कामासाठी आवश्यक असलेली योग्यता व्यक्तीजवळ आहे की नाही ही गोष्ट केवळ तिच्या उपजत बुद्धिमत्तेनुसार ठरते. खेरीज, कूळ/खानदान, वडिलांचे सामाजिक स्थान, प्रशिक्षण वा प्रेरणात्मक संस्कार यांच्यावरूनच्या विषमता या गोष्टी त्या त्या व्यक्तीच्या स्वभावप्रकृतीस सर्वात अनुरूप अशा स्थानांवर त्या त्या व्यक्ती जाऊन पोचण्याच्या आड येत नाहीत.

उलट, संपूर्णपणे साचेबंद समाजात, सामाजिक संरचना पूर्णपणे चिरेबंद असते. त्यामुळे, एकदा एखाद्या व्यक्तीचे स्थान निश्चित झाले की तिला पुढे प्रगती करणे अशक्य होते. तिचे स्थानही, बहुधा कोणत्या कुळात तिने जन्म घेतला यावरून ठरत असते. अशा साचेबंद समाजात, विशिष्ट कुटुंबातील जन्म, वैयक्तिक मैत्री किंवा लागेबांधे अशा व्यक्तिसापेक्ष कसोट्यांच्या आधारे व्यक्ती वेगवेगळ्या जागी स्थानापन्न केल्या जातात. त्यामुळे सर्व मुलांना त्यांच्या वडिलांच्या पातळीवर वारशाने स्थाने प्राप्त होतात. वडिलांच्या वेगवेगळ्या भूमिका वारशाने मुलांकडे चालत येतात. वेगवेगळी स्थाने कोणाला नेमून दिली जायची हे ठरवताना त्या स्थानसंबद्ध कामास तो लायक वा अनुरूप आहे की नाही, त्या कामात त्याची रुची आहे की नाही यांचा विचार जसा अप्रस्तुत ठरतो तशीच समान संधीची मूल्यात्मक संकल्पनाही अप्रस्तुत ठरते.

लवचिक व साचेबंद समाजांच्या या आदर्श नमुन्यांची या प्रकारे व्याख्या केल्यानंतर, आज व्यवहारात अस्तित्वात असलेले वेगवेगळे सर्व समाज या दोन टोकांमध्ये कोठेतरी बसणारे असतील हे स्पष्ट आहे.

भिन्नतेची उगमस्थाने

सामाजिक चलनवलन ही निःसंशयपणे एक गुंतागुंतीची बाब आहे. कारण वर उल्लेखिलेल्या तीन दिशांनी होणाऱ्या चलनवलनाच्या जोडीला कालमानाचे परिमाण असते. याचा अर्थ असा की, बापाचे स्थान एक असेल तर मुलाचे दुसरे, हे झाले आंतर-पिढी चलनवलन. किंवा, स्वतःच्याच आयुष्यात माणूस एका स्थानावरून दुसऱ्या स्थानावर जाऊ शकतो, हे झाले पिढी-अंतर्गत चलनवलन वा व्यावसायिक चलनवलन किंवा, व्यक्तींना एका प्रकारच्या स्थानांवरून दुसऱ्या प्रकारच्या स्थानांवर जाण्यासाठी लागणाऱ्या काळाचा पिढी-अंतर्गत वा आंतर-पिढी मुद्दा आपण विचारात घेऊ शकतो.

ज्या व्यापक संदर्भात वा संस्थापक चौकटीत चलनवलन घडून येते त्या संदर्भानुसार/संस्थेनुसार चलनवलनाच्या व्यवस्था वेगळ्या होतात. अशा रीतीने संदर्भ हे तिसरे परिमाण होय. व्यावसायिक चलनवलन, शैक्षणिक चलनवलन, समाजाकडून होणाऱ्या सर्वसाधारण मूल्यमापनातले चलनवलन वा भौतिक साधनसंपत्ती वा सत्ता या क्षेत्रातले आरोहण-अवरोहण, अशा वेगवेगळ्या सामाजिक संस्था/संदर्भाच्या चौकटीत घडून येणारे चलनवलन येथे अभिप्रेत आहे.

चलनवलनाचे तंत्रमंत्र हे चलनवलनाचे चौथे परिमाण होय. आरोपण, कर्तृत्वसिद्धी, परिपक्वता/ज्येष्ठता आणि वैधीकरण या चार मार्गांनी व्यक्तींना सामाजिक थरांच्या शिडीवर स्थाने प्राप्त होतात.

ज्यांचे चलनवलन होते त्यांचा एकांक हा पाचवा पैलू होय. व्यक्ती, कुटुंब गट, थर, किंवा संपूर्ण समाज चलनवलन अनुभवू शकतो. हे सर्व एकांक त्याचप्रमाणे इतरही एकांक, अभ्यासासाठी घेतले जाऊ शकतात.

चलनवलनाचे सहावे वैशिष्ट्य असे की, स्थानबदलाचे दोन पैलू असतात. एक वस्तुनिष्ठ व दुसरा आत्मनिष्ठ. वर्षाला ५०० डॉलर पगारवाढ हा बदलाचा वस्तुनिष्ठ पैलू झाला, तर या बदलाला अनुलक्षून निर्माण झालेल्या भावना व प्रतिक्रिया हा त्या बदलाचा आत्मनिष्ठ पैलू झाला. उदाहरणार्थ, घडून आलेला बदल हा आपला उत्कर्ष आहे, पुढचे पाऊल आहे असे व्यक्ती मानते की नाही, बदल ती वांछनीय समजते की नाही, किंवा तो घडवून आणण्यासाठी प्रयत्न करावा इतका तो बदल व्यक्तीस महत्त्वाचा वाटतो की नाही, यांसारख्या गोष्टी हा बदलाचा आत्मनिष्ठ पैलू होय. एकच बदल पण एकास ते ऊर्ध्वगामी चलनवलन वाटेल तर दुसऱ्यास ते समतोल वाटेल, तर तिसऱ्यास ते अधोगामी चलनवलन वाटेल.

विभिन्न चलनवलन व्यवस्थांची ही सर्व उगमस्थाने असल्यामुळे चलनवलनाचे मोजमाप हा अत्यंत गुंतागुंतीचा प्रश्न आहे, हे स्पष्ट होईल. दोन देशांमधील चलनवलनाच्या प्रमाणांची तुलना करावयाची आपली इच्छा असेल, तेव्हा, साधार तुलना करता येईल अशी विश्वसनीय माहिती/फलिते गोळा करण्याचे काम विशेषच कठीण जाते. उदाहरणार्थ, अमेरिका व जपान या दोन देशांमधील व्यावसायिक चलनवलनाची तुलना करण्यातील अडचणी लक्षात घ्या. तुलना करण्यास प्रारंभ करण्यापूर्वी, कामगार वर्ग किंवा ब्लू-कॉलर यासारख्या कोटी दोन्ही देशांमध्ये एकाच अर्थाने वापरल्या जातात हे निश्चित केले पाहिजे. त्या त्या देशात प्रतिष्ठेचे मूल्यमापन कसे केले जाते, सरासरी उत्पन्नाचे मान काय, व लोकसंख्येत त्यांचे प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व किती असे प्रश्न या संदर्भात उद्‌भवतात. इतक्या विभिन्न समाजांमध्ये, या कोटींचे अर्थ समान असतील असे गृहीत धरून चालणे जवळपास अशक्य असल्यामुळे ब्लू-कॉलर थरातील पालकांच्या मुलांना पांढरपेशा व्यवसायांमध्ये प्रविष्ट होण्याच्या या दोन देशांमधील संधींची तुलना करण्यासाठी आवश्यक ती सममूल्ये प्रथम प्रस्थापित करावी लागतील आणि नंतरच मग तुलना करणे शक्य होईल.

स्थानबदल आणि वापरलेल्या कोटी या सममूल्य वा समानार्थी आहेत की नाहीत, याविषयी अशी आस्था बाळगण्याचे प्रयोजन, वेगवेगळ्या देशांच्या अंतर्गत आढळणाऱ्या तौलनिक चलनवलनाचे जे अभ्यास झाले आहेत त्यांवरून स्पष्ट होते. उदाहरणार्थ, यांपैकी काही प्रमुख अभ्यासकांनी असे गृहीतच धरले आहे की, अंगमेहनतीच्या कामाऐवजी पांढरपेशा काम करावयास मिळणे, ग्रामीण भागातून शहरीभागात स्थलांतर होणे, शेतावरील कामाऐवजी शहरात काम मिळणे, ही सर्व ऊर्ध्वगामी चलनवलनांची उदाहरणे मानली जातील, म्हणजेच समाजात संधी उपलब्ध असल्याची व समाज लवचिक ‘खुला’ असल्याची ती खूण मानली जाईल. ज्या समूहातील/गटातील व्यक्तींच्या जीवनात असे चलनवलन घडून येते, त्यांचा त्यांच्याकडे पहाण्याचा खास प्रातिनिधिक दृष्टिकोन काय आहे, याची पुष्कळ अधिक माहिती मिळाल्याशिवाय अशा चलनवलनांवर ऊर्ध्वगामी वा अधोगामी वा समतल म्हणून, वा शून्य चलनवलनाची उदाहरणे म्हणूनही, शिक्कामोर्तब करणारी विधाने करता येणार नाहीत, असे याच विषयाच्या इतर काही अभ्यासकांचे म्हणणे आहे.

चलनवलनाच्या अभ्यासाशी अनेक महत्त्वाचे राजकीय प्रश्न संबंधित आहेत. एक प्रश्न, स्वतःचा उत्कर्ष करण्यासाठी लोकांना उपलब्ध असणाऱ्या संधींच्या प्रमाणावरून एखादी समाजव्यवस्था किती वांछनीय, मौलिक किंवा लोकशाहीवादी आहे याचे मोजमाप करण्याचा असतो. त्याला जोडून दुसरा प्रश्न असा की, बुद्धिवान व्यक्तींचा कार्यक्षमतेने उपयोग केल्यास समाजाच्या उत्पादनक्षमतेत वाढ घडवून आणण्याचा, त्या समाजाची वाढ व विकास घडवून आणण्याचा संभव किती, हा आहे. बदल घडत असतानाच एकीकडे सुव्यवस्था व शांतता व सातत्य टिकविण्याची व दुसरीकडे असंतोष व प्रक्षोभ यांचे मान किमान पातळीवर रोखून धरण्याची समाजाची क्षमता किती हा तिसरा प्रश्न. राष्ट्राराष्ट्रांमधील विषमता आणि त्यांचा संभाव्य राजकीय परिणाम हा एक चौथा पैलू होय.

मापनाच्या समस्या

चलनवलनाचे मापन करण्यातली गुंतागुंत कमी करण्यासाठी काही बाबींसंबंधी निर्णय घेऊन आपले क्षेत्र सीमित करून घेणे आवश्यक आहे. १) चलनवलनाच्या कोणत्या अंगांचे/पैलूंचे मापन करावे, उदाहरणार्थ आर्थिक, शैक्षणिक की व्यावसायिक प्रतिष्ठा? २) कोणाच्या अनुभवांची चिकित्सा करावी, उदाहरणार्थ, व्यक्तीच्या, कुटुंबाच्या, की सामाजिक थराच्या? ३) कोणाकोणाची तुलना करावी, उदाहरणार्थ, वडिलांची व मुलांची, मुलांच्या (एका पिढीतील) निरनिराळ्या गटांची की कालौघातल्या दोन भिन्न क्षणी व्यक्तींच्या त्याच एका समूहाची? ४) प्रारंभबिंदू कोणता मानावा, उदाहरणार्थ पहिला नोकरीधंदा, सर्वात चांगला नोकरीधंदा, की वयाच्या तिसाव्या वर्षी जो नोकरीधंदा करीत असेल तो? ५) अखेरचा बिंदू कोणता मानावा, उदाहरणार्थ, सर्वोत्तम नोकरीधंदा, शेवटचा नोकरीधंदा, की विशिष्ट वयातील नोकरीधंदा? ६) कामधंद्याचे किंवा इतर घटकांचे कोणते वर्गीकरण विचारात घ्यावे आणि किती विभाग मानावेत, उदाहरणार्थ जनगणनेसाठी केले जाणारे व्यावसायिक वर्गीकरण की आणखी कोणते? उत्पन्नानुसार तीन, चार, की पाच विभाग करावेत? बिगरपांढरपेशा वि. पांढरपेशा असा भेद मानावा का? शिक्षणाच्या तीन, चार की पाच पातळ्या कराव्यात? ७) शैक्षणिक, आर्थिक, व्यावसायिक प्रतिष्ठा या निरनिराळ्या अंगांनी होणाऱ्या चलनवलनाचे मापन करावयाचे असेल तर, त्या सर्वांचा एकत्रित चलनवलन निर्देशांक करावा का, आणि करावयाचा झाल्यास तो कसा तयार करावा? ८) चलनवलनाच्या वस्तुनिष्ठ व आत्मनिष्ठ, दोन्ही परिमाणांचा अंतर्भाव विश्लेषणात असावा का? दोन्हींचा समावेश करावयाचा झाला तर चलनवलनाचे मापन कसे करावे- म्हणजे, आत्मनिष्ठ व वस्तुनिष्ठ चलनवलनांची निरनिराळी प्रमाणे कशी एकत्र करावीत?

चलनवलनाच्या मापनाची एक विशिष्ट पद्धत इतर कोणत्याही पद्धतीपेक्षा अभ्यासकांच्या सर्वाधिक पसंतीला उतरली आहे. ‘रिसेंट ट्रेंड्‌स इन ऑक्युपेशनल मोबिलिटी’ [नाताली रोगोफ, ‘रिसेंट ट्रेंड्‌स इन ऑक्युपेशनल मोबिलिटी’ (ग्लेंको, इलिनॉय: धि फ्री प्रेस, १९५३).] या आपल्या अभ्यासात नाताली रोगोफ यांनी ती प्रथम वापरात आणली आणि तिचे विवरण केले. सामाजिक अंतरात्मक चलनवलन या नावाने मिस्‌ रोगोफ यांचे चलनवलनाचे मोजमाप ओळखले जाते आणि त्याची त्यांची व्याख्या पुढीलप्रमाणे आहे:

“प्रत्यक्षात घडून आलेले चलनवलन आणि मुलाचा व्यवसाय-गट आणि पालकाचा व्यवसाय-गट यांच्यात काही संबंध नसता तर जेवढ्या चलनवलनाची आपण अपेक्षा बाळगू ते चलनवलन यांच्यातले गुणोत्तर म्हणजे सामाजिक अंतरात्मक चलनवलन. सामाजिक (वर्गभेदात्मक) अंतराचा घटक जर क्रियाशील नसता, म्हणजेच व्यावसायिक चलनवलन केवळ उपलब्धतेच्या घटकांनीच प्रभावित झालेले असते तर जे चलनवलन घडून आले असते ते अपेक्षित चलनवलनाच्या मूल्यांकनांद्वारा व्यक्त होते.” [कित्ता, पृ. ३१-३२.]

कु. रोगोफ यांचे हे माप आंतरपिढी चलनवलन, म्हणजे वडिलांची पिढी व मुलाची पिढी अशा दोन पिढ्यांच्या कालावधीतील चलनवलन, हे आपले लक्ष्य बनविते ही गोष्ट स्पष्ट आहे. मोजमापाचे हे परिणाम पुष्कळ महत्त्वाचे असले तरी, त्यातून पुढील मुद्‌द्यांचा विचार वगळला जातो: १) प्रतिष्ठा, सत्ता किंवा मालमत्ता यांच्या वाटपात तद्‌भव काही बदल घडून न येताही दोन पिढ्यांच्या काळात व्यावसायिक रचनेत उल्लेखनीय बदल घडून येऊ शकतात. (२) मुलांनी त्यांच्या वडिलांबरोबर स्वतःची तुलना केली तर जगात आपण ऊर्ध्वगामी वाटचाल केली आहे असे वाटेल. परंतु त्यांनी नागरी व्यावसायिक रचनेतील आपल्यासारख्या इतरांशी स्वतःची तुलना केली तर त्यांना आपण सगळ्यांत खालच्या थरात असल्यासारखे वाटू शकेल. थोडक्यात, एकच चलनवलन पण त्याचे दोन प्रकारे मूल्यमापन होऊ शकते. “वस्तुनिष्ठदृष्ट्या” जे चलनवलन ऊर्ध्वगामी म्हणून अनुभवाला येते ते आत्मनिष्ठ अनुभवाच्या दृष्टीने, त्याच वेळी, जागीच स्थिर राहिल्यासारखे किंवा अधोगामी चलनवलनासारखे वाटू शकेल. (३) एकंदर चलनवलनाचे अंदाज बांधण्याच्या कामी अनुक्रमाने सर्वोच्च व सर्वात कनिष्ठ गटांच्या चलनवलनांच्या अनुभवांचा समावेश रोगोफच्या तंत्रात होऊ शकत नाही, कारण त्यांच्या व्याख्येप्रमाणेच सर्वोच्च गटातील वडिलांच्या मुलांना ऊर्ध्वगामी वाटचाल करणे आणि सर्वात कनिष्ठ गटातील वडिलांच्या मुलांना अधोगामी वाटचाल करणे अशक्य असते. (४) एकाच कुटुंबातील मुलांना चलनवलनाच्या संदर्भात निरनिराळे अनुभव येण्याची शक्यता असते. प्रचलित मापनात भावंडांमधील क्रम, भावंडांमधील अंतर, किंवा जुळ्या भावंडांचा जन्म या घटकांचा प्रभाव जमेस धरून चलनवलन मोजण्याची तरतूद या मोजमापामध्ये नाही.

यांपैकी काही अडचणींमधून मार्ग काढण्यासाठी ट्युमिन व फेल्डमन यांनी चलनवलनाच्या मोजमापाचे एक नवे परिमाण तयार केले आहे. त्याला त्यांनी सर्वसाधारण व्यावसायिक चलनवलनाचा गुणांक (‘गोम्स’) हे नाव दिले आहे. ज्या सर्व व्यक्तींचे वडील एकाच प्रकारच्या नोकरीधंद्यात होते त्या व्यक्तींच्या चलनवलनाचे मापन व तुलना या गुणांकाच्या द्वारे करण्यात येते. उदाहरणार्थ, कारकुनांच्या मुलाची तुलना इतर सर्व कारकुनांच्या मुलांबरोबर करण्यात येते. त्यानंतर सर्व कारकुनांच्या मुलांच्या चलनवलनाचा एक सरासरी गुणांक काढला जातो आणि प्रत्येक मुलाची या सरासरीबरोबर तुलना करून सरासरीपेक्षा अधिक चलनवलन त्याच्या बाबतीत आढळते का? हे पहाण्यात येते. [ट्युमिन (फेल्डमनसह), पूर्वोक्त, पृ. ३८०-३८१.]

‘गोम्स’च्या संदर्भातही अडचणी उपस्थित होतातच. चलनवलनात्मक अनुभवांच्या एका विशिष्ट संचावर लक्ष केंद्रित करणाऱ्या कोणत्याही गुणांकाच्या बाबतीत त्या येणारच. ‘गोम्स’ एका प्रमाण गुणांकात- म्हणजे, एका मध्यममानापासून झालेल्या प्रमाणविचलनाचे मोजमाप करणारा गुणांक-मोजतात. त्यामुळे, कोणत्याही उत्तरकर्त्या व्यक्तीने प्रत्यक्षात केलेल्या वाटचालीच्या अंतराचे मापन किंवा त्याच्या व्यावसायिक करिअरच्या ओघात उत्पादनव्यवस्थेतील वेगवेगळ्या स्थानांपैकी कोणकोणत्या स्थानांवर त्याने कधी ना कधी काम केले आहे त्याचे पथरेखाटन या दोन्ही गोष्टींना वाव नसतो. चलनवलन मोजण्याच्या ह्या दोन रीतींमधील विरोधावरून, आपल्याला काय मोजावयाचे आहे, त्याचे मापन का करावयाचे आहे, त्यात कोणाच्या अनुभवांना प्राधान्य असेल, त्यांच्या अनुभवांचे कोणते पैलू आपण सर्वात अधिक महत्त्वाचे मानतो, या व अशा प्रश्नांची आपली उत्तरे स्पष्ट व निश्चित करण्याचे महत्त्व समजून येते.

चलनवलनाच्या मापनातील, कदाचित, सर्वात अधिक गुंतागुंतीचा व न सुटलेला प्रश्न पुढीलप्रमाणे मांडता येईल: कोणत्याही समाजातील सर्व व्यक्तींच्या आयुष्यात अगणित व विविध प्रकारचे चलनवलन घडून येत असते. त्या सर्वांची अर्थपूर्ण बेरीज-वजाबाकी करून किंवा संयोग करून एकंदर समाजाच्या पातळीवर चलनवलनाचे प्रमाण व त्याचा पल्ला यांचे यथार्थ दिग्दर्शन करू शकेल असा सर्वसामान्य गुणांक काढण्याची रीत कोणती? किंवा, थरव्यवस्थेत अनेक विभिन्न शिड्यांवर व्यक्ती वेगवेगळी स्थाने एकाच वेळी भूषवीत असते आणि ज्यांच्यावरून तिचे काही ना काही प्रकारचे चलनवलन चालू असते त्या चलनवलनाची एकवट कशी करावयाची व एकच गुणांक कसा काढावयाचा? उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती तिच्या वडिलांपेक्षा पुष्कळच अधिक प्रतिष्ठेच्या व्यवसायात असू शकेल, परंतु तिचे उत्पन्न व मालमत्ता वडिलांपेक्षा पुष्कळच कमी असू शकेल. एका शिडीवर ऊर्ध्वगामी चलनवलन आणि दुसऱ्या शिडीवर अधोगामी वा शून्य चलनवलन असेल तर या दोन चलनवलनांची अर्थपूर्णरीत्या एकवट कशी करावयाची? सध्या तरी या प्रश्नाला समाधानकारक उत्तर नाही. अर्थपूर्ण असा एकवट-गुणांक काढण्याची एक संभाव्य रीत पुढीलप्रमाणे गट पाडण्याची असू शकेल: (१) सगळ्या शिड्यांवर ऊर्ध्वगामी, चलनवलन असणाऱ्या व्यक्तींचा एक गट; (२) सगळ्या शिड्यांवर शून्य चलनवलन असणाऱ्यांचा दुसरा गट; (३) सगळ्या पायऱ्यांवर अधोगामी चलनवलन असणाऱ्यांचा तिसरा गट. शिवाय वेगवेगळ्या शिड्यांवर ऊर्ध्वगामी, अधोगामी, आणि शून्य यांपैकी कोणत्यातरी प्रकारचे चलनवलन असलेल्या व्यक्तींचे, वेगवेगळ्या अर्थपूर्ण संमिश्रणांचे, इतर अनेक गट तयार करावे लागतील.

थरव्यवस्थेतील वेगवेगळ्या प्रकारच्या शिड्यांच्या बाबतीत चलनवलनाचे प्रमाण जेथे भिन्न भिन्न असते, किंवा लोकसंख्येच्या वेगवेगळ्या विभागांची चलनवलनाची अनुभूती जेथे महत्त्वपूर्णरीत्या वेगळी असते अशा समाजात संपूर्ण समाजाच्या पातळीवरील अनुभवांचे वर्गीकरण वा मोजमाप करण्याचा प्रयत्न केल्यास अर्थात हाच प्रश्न निर्माण होतो. ट्युमिन आणि फेल्डमन यांनी प्युएर्टो रिकोत केलेल्या अभ्यासावरून त्यांना असे आढळून आले की, निरनिराळ्या व्यावसायिक थरांचे प्रत्यक्ष अनुभव फारच विभिन्न होते. उदाहरणार्थ, इतर देशांच्या तुलनेने तेथे कामगारवर्गातील मुलांचे वरिष्ठ दर्जाच्या नोकऱ्यांमधील प्रवेशाचे प्रमाण सापेक्षतः खूप अधिक होते. उलट, चलनवलनाद्वारे संपूर्ण कामगार वर्गच्या वर्ग मध्यमवर्गात प्रविष्ट होण्याच्या दृष्टीने प्युएर्टो रिकोची वाटचाल इतर देशांशी तुलना करता फारच मंद आहे. पहिल्या प्रकारच्या चलनवलनाच्या क्रमवारीत प्युएर्टो रिकोचा क्रमांक बराच वरचा लागतो, तर दुसऱ्या प्रकारच्या चलनवलनाच्या बाबतीत शेवटी शेवटी लागतो. एकाच समाजातील या दोन विभागांची चलनवलनाची भिन्न प्रमाणे एकवटून त्यांना अर्थपूर्ण असा एकच गुणांक कसा द्यावयाचा?

ट्युमिन व फेल्डमन यांनी निष्कर्ष काढला की, असा कोणताही एकवट गुणांक काढणे निरर्थक ठरेल. प्रत्येक संभाव्य चलनवलनाच्या कोटीची दुसऱ्या देशातील तुल्यबल कोटीबरोबर तुलना करणेच उचित ठरेल. त्यानुसार, आपण पुढीलप्रमाणे विधाने करू शकू. अ देशातील कनिष्ठ मध्यमवर्गातील व्यक्तींच्या उच्च मध्यमवर्गीय व्यवसायांमधील प्रवेशाचे प्रमाण देशातील कनिष्ठ मध्यम वर्गापेक्षा अधिक होते. परंतु, भिन्न अनुभवांची अर्थपूर्ण रीतीने एकवट करण्याची काही रीत शोधून काढेपावेतो, अ देशात ब देशापेक्षा चलनवलनाच्या अधिक संधी उपलब्ध आहेत असे सर्वसाधारण विधान आपण करू शकणार नाही.

चलनवलनाचे काही अनुभवप्रामाण्यनिष्ठ अभ्यास

अमेरिका अद्यापही कर्तृत्ववान माणसाला मुक्त व मुबलक संधी देणारा देश आहे की नाही याबद्दलची फलिते व मते यांच्यात एकवाक्यता नाही हे लक्षात ठेवणे महत्त्वाचे आहे. तरी रोगोफ यांच्या अभ्यासावरून हाती येणारे काही सर्वसाधारण निष्कर्ष मननीय आहेत. त्यातील काही महत्त्वाचे निष्कर्ष पुढीलप्रमाणे आहेत:

१) वडिलांचाच व्यवसाय मुलेही करतील ही शक्यता १९१० मध्ये होती तितक्याच प्रमाणात ती १९४० मध्येही होती; प्रत्यक्ष चलनवलनाचे सरासरी प्रमाण अपेक्षित चलनवलनाच्या २० टक्के कमी होते.

२) प्रारंभबिंदूवर चलनवलन फार मोठ्या प्रमाणात अवलंबून नव्हते. परंतु, मुले कोठवर जाऊन पोचतील ही गोष्ट प्रारंभबिंदूवर निश्चितपणे अवलंबून होती.

३) कोणताही एक मुलगा घेतला तरी तो वडिलांचाच व्यवसाय वा नोकरीधंदा करील ही शक्यता सर्वात अधिक होती. त्याच्या खालोखाल, पांढरपेशे व्यावसायिक, मालक, विक्रेते, वा कारकून यांच्याबाबतीत वडिलांच्या नोकरीधंद्यापेक्षा दुसऱ्या पेशात मुले शिरतील ही शक्यता सर्वात अधिक होती.

थोडक्यात, मुले आपल्या वडिलांच्या व्यवसायाखेरीज इतर व्यवसायात शिरतील ही शक्यता, इतर कोणत्याही मुलांशी तुलना करता, वर उल्लेख केलेल्या व्यवसायात ज्यांचे वडील होते त्या मुलांच्या बाबतीत सर्वात अधिक होती. [रोगोफ, पूर्वोक्त.]

सर्व देशाचा एकंदर विचार करता, व्यावसायिक चलनवलनाचे प्रमाण या दोन काळांत सारखेच होते; अमेरिकन समाज १९१० मध्ये होता त्यापेक्षा १९४० मध्ये चलनवलनाच्या दृष्टीने अधिक किंवा कमी ‘खुला’ नव्हता, असा सर्वसाधारण निष्कर्ष अभ्यासातून हाती येणाऱ्या वेगवेगळ्या फलितांवरून सूचित होतो असे रोगोफ यांचे मत आहे.

या निष्कर्षाला इतर अभ्यासांमधूनही दुजोरा मिळतो. उदाहरणार्थ, एस्‌. एम्‌. लिप्सेट व आर. बेंडिक्स यांनी “सोशल मोबिलीटी इन इंडस्ट्रियल सोसायटी” [एस्‌. एम्‌. लिप्सेट व आर. बेंडिक्स, सोशल मोबिलिटी इन इंडस्ट्रियल सोसायटी (बर्कली, कॅलिफोर्निया: युनिव्हर्सिटी ऑफ कॅलिफोर्निया प्रेस, १९६०).] या आपल्या अभ्यासात रोगोफ यांच्या फलितांचा उल्लेख करून पुढे म्हटले आहे की, त्यांनी स्वतः जमा केलेल्या पुराव्यावरून पुढील निष्कर्ष काढणे योग्य ठरेल: “निरनिराळ्या पाश्चिमात्त्य औद्योगिक समाजांमध्ये सामाजिक चलनवलनाचा एकूण आकृतिबंध जवळजवळ एकसारखा आहे.”

लिप्सेट व बेंडिक्स यांना असेही वाटते की, पाश्चिमात्त्य समाजांमध्ये चलनवलनाचे आकृतिबंध मूल्यप्रणालीमधील फरकांनी निर्धारित होण्यापेक्षा त्या त्या समाजाच्या व्यवसायात्मक संरचनेने निर्धारित झालेले आढळतात. त्यांचे अनुमान असे आहे की, “कनिष्ठ दर्जाच्या सर्व व्यक्तींमध्ये उच्च स्थानांवर आरोहण करण्याची इच्छा स्वभावतःच असते… जेव्हा जेव्हा संधी मिळते तेव्हा तेव्हा आपले समाजातील स्थान (व आत्म-मूल्यमापन) सुधारण्याचा, उंचावण्याचा व्यक्ती व गट प्रयत्न करतात.” [कित्ता, पृ. ७३.]

या फलितांवरून एकंदर निष्पत्ती अशी होते की, पूर्वीच्या युरोपियन औद्योगिक समाजांपेक्षा अमेरिका हा देश आता चलनवलनाची अधिक संधी असलेला देश राहिलेला नाही. उलट, प्रमुख औद्योगिक देशांमध्ये चलनवलनाची संधी जवळजवळ समान असल्याचे आढळून येते.

चलनवलन निर्धारित करणारे काही घटक

चलनवलन निर्धारित करणाऱ्या घटकांची अधिक यथार्थ समज करून घेण्याच्या प्रयत्नात थॉमस फॉक्स व एस.एम. मिलर यांनी अमेरिका, पश्चिम जर्मनी, जपान इत्यादी बारा देशांमधील दोन पिढ्यांमधील व्यावसायिक चलनवलनाचा अभ्यास केला. अंगमेहनतीच्या श्रमिक व्यवसायांमधून पांढरपेशा बिगर-श्रमिक व्यवसायांमध्ये प्रवेश करणे (वा उलट दिशेने वाटचाल करणे) अशी व्यावसायिक चलनवलनाची व्याख्या त्यांनी केली. त्यांनी काढलेले काही निष्कर्ष पुढीलप्रमाणे होते:

१) आर्थिक घटक महत्त्वाचे असले तरी, चलनवलन निर्धारित करणारे ते अजोड वा अद्वितीय महत्त्वाचे घटक नाहीत, आणि ते आडवळणानेच कार्यान्वित होतात.

२) शरीरश्रमाच्या व्यवसायांमधून ऊर्ध्वगामी चलनवलन घडवून आणणारा सगळ्यांत महत्त्वाचा एकच एक निर्धारक घटक शालेय-प्रवेश हा आहे.

३) शरीरश्रमाच्या व्यवसायांबाहेर चलनवलन साधणे वा न साधणे यावर राजकीय स्थैर्य व पुरुषार्थाची व सिद्धीची प्रेरणा यांचा प्रत्यक्षपणे परिणाम होतो, असे म्हणणे शक्य नाही.

४) शहरीकरण किंवा एकूण राष्ट्रीय उत्पादनाची कसोटी लावून ठरविलेली आर्थिक विकासाची पातळी यांना ऊर्ध्वगामी चलनवलनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे स्थान आहे, असे आढळून येत नाही.

५) आर्थिक विकासाची पातळी जेवढी उच्च तेवढे अधोगामी चलनवलनाचे प्रमाण कमी आढळते.

६) शहरीकरण व राजकीय स्थैर्य यांचे प्रमाण जितके अधिक तेवढे बिगर-श्रमिक व्यवसायांमधून अंगमेहनतीच्या श्रमिक व्यवसायांकडील अधोगामी चलनवलन जास्त.

७) कर्तृत्वसिद्धीची प्रेरणा किंवा शालेय प्रवेश यांचा अधोगामी चलनवलनाशी महत्त्वाचा अन्योन्यसंबंध आढळून येत नाही.

८) चलनवलनाच्या बाबतीत देशादेशांमध्ये जी विभिन्नता आढळून येते त्याचे स्पष्टीकरण प्राधान्येकरून एकूण राष्ट्रीय उत्पादन, शालेय प्रवेश, राजकीय स्थैर्य, शहरीकरण, व कर्तृत्वसिद्धीची प्रेरणा या पाच चल घटकांच्या एकत्रित परिणामांमध्ये मिळते. [थॉमस जी. फॉक्स व एस. एम. मिलर, “इकॉनॉमिक पोलिटिकल अँड सोशल डिटरमिनन्ट्‌स ऑफ मोबिलिटी: ॲन इंटरनॅशनल क्रॉस-सेक्शनल, ॲनॅलिसिस”, ॲक्टा सोशिऑलॉजिका (१९६५), ९: ७६-९३.]

व्यवसाय व आर्थिक विकास या विषयाच्या इतर अभ्यासकांनी, थररचना आणि चलनवलन यांच्याशी निगडित चल घटकांच्या गुंतागुंतीच्या परस्पर-संबंधांवर भर दिला आहे. उदाहरणार्थ, विल्बर्ट मूर यांनी म्हटले आहे की, [विल्बर्ट मूर, “चेंजेस इन ऑक्युपेशनल स्ट्रक्चर्स”, सोशल स्ट्रक्चर अँड सोशल मोबिलिटी इन इकॉनॉमिक डेव्हलपमेंट या विषयावर सोशल सायन्स रिसर्च कौन्सिलने ३० जानेवारी १९६४ रोजी घेतलेल्या परिषदेसाठी तयार केलेला निबंध.] व्यवसायांच्या संरचनेतील बदलांमुळे घडून येणाऱ्या चलनवलनाचे श्रेय इतर घटकांमध्ये विभागून देण्याचे काम खरोखरीच अर्थपूर्ण व मोलाचे असेलही कदाचित; पण वस्तुतः, औद्योगिक समाजांमधील बहुतेक चलनवलन व्यावसायिक संरचनेतील बदलांमुळेच घडून येते, संधी किंवा प्रेरणा यांच्या वाटपातील बदलांमुळे घडून येत नाही अशी शक्यता आहे. पण, त्याचबरोबर हेही लक्षात ठेवले पाहिजे की, व्यावसायिक संरचनेत अधिक, नवनव्या जागा निर्माण करण्यात आल्या तरी, त्यांचा फायदा उठविण्याच्या दृष्टीने योग्य मूल्ये, प्रेरणा व कुशलता असलेल्या व्यक्ती असल्याशिवाय चलनवलनाच्या दृष्टीने त्यांचा फारसा प्रभाव पडणार नाही.

चलनवलनाच्या वाढलेल्या संधींचा समाजाच्या दृष्टीने अधिकांत अधिक फायदा करून घेतला जावयाचा असेल तर कोणत्या क्रमाने पावले उचलली जायला हवीत, त्यासंबंधी कोणती नीती अवलंबावयास हवी त्यासंबंधीचा शोध हा चलनवलनविषयक संशोधनाचा एक आवश्यक भाग आहे.

चलनवलनाचे काही परिणाम

समाजात पुरुषार्थाच्या वाटा खुल्या होणे, किंवा नव्या दिशेने आर्थिक विकास घडून येणे, ही गोष्ट नव्या प्रकारच्या आर्थिक साहसांच्या संदर्भात व्यक्तींच्या ठिकाणी कर्तृत्वसिद्धीची प्रबळ कामना उपस्थित असण्यावर अवलंबून असते हा सिद्धांत सध्या बराच लोकप्रिय आहे.

या क्षेत्रातील पायाभरणीचे कार्य डेव्हिड मॅक्‌क्लिलंड यांनी केले. [डेव्हिड मँक्‌क्लिलंड, दि अचीव्हिंग सोसायटी, (प्रिंस्टन, एन्‌. जे. व्हॅन नॉस्ट्रॅड, १९६१).] त्यांनी असे प्रमेय मांडले की, “कर्तृत्वसिद्धीची गरज” या संकल्पनेत अनुस्यूत असलेली वृत्ती एखाद्या समाजात जितकी अधिक आढळून येते तितका त्या समाजाचा विकास; या वृत्तीच्या कमीअधिक अस्तित्वानुसार दोन देशांच्या आर्थिक विकासाच्या वेगात निर्णायक फरक घडून येतो. कारण “कर्तृत्वसिद्धीची गरज उच्च प्रमाणात अस्तित्वात असली तर आर्थिक विकास घडून येण्यासाठी लोकांनी आपापसातील व्यवहाराच्या संदर्भात जी भूमिका पार पाडणे अर्थशास्त्रज्ञ, इतिहासकार व समाजशास्त्रज्ञ यांनी आवश्यक मानले आहे ती भूमिका यशस्वीपणे पार पाडण्यासाठी आवश्यक तसे व्यवहार बहुतांशी त्यांच्याकडून घडतात.”

आर्थिक विकासात मानसशास्त्रीय स्वरूपाचे व मनोवृत्तींशी संबंधित चल घटकांचा हातभार या विषयात रस असणाऱ्यांच्यामध्ये मॅक्‌क्लिलंड यांचा हा सिद्धांत बराच लोकप्रिय आहे; तरीदेखील, संभाव्यतांच्या स्पष्टीकरणासाठी हितसंबंध, मूल्ये व गरजा या घटकांचा आधार घेण्यापूर्वी सामाजिक संरचनात्मक वैशिष्ट्यांच्या अंगांनी बदलांचे स्पष्टीकरण करणे अनेक समाजशास्त्रज्ञांना अधिक पसंत पडते. तसेच हेही अगदी स्पष्ट आहे की, कोणत्याही समाजातील सर्वसाधारण संरचनात्मक व्यवस्था आणि त्या संरचनेत आपल्या वाट्याला येणाऱ्या भूमिका पार पाडणाऱ्या व्यक्तींची मूल्ये, त्यांच्या मनोवृत्ती, आणि त्यांचे हितसंबंध यांच्यात निकटचा संबंध असतो. या संबंधांपैकी बऱ्याच संबंधांची अनेक अभ्यासकांनी चिकित्सा केली आहे, आणि या क्षेत्रातील आढळांची उदाहरणे पुढे दिली आहेत.

उदारमतवादी विरुद्ध पुराणमतवादी विचारसरणी

अमेरिकेत, मध्यमवर्गात नव्याने प्रवेश केलेले लोक, त्या वर्गात जन्माला आलेल्यांपेक्षा, अधिक पुराणमतवादी (काँझर्व्हेटिव्ह) असतात; उलट, युरोपियन देशांच्या अभ्यासावरून दिसून येते की, तेथे दुसऱ्या प्रकारचे लोक पहिल्यापेक्षा अधिक पुराणमतवादी असतात. मात्र अधोगामी चलनवलनाशी संबद्ध वर्तन सर्व देशांमध्ये बरेचसे सारखे असते. अवरोहणाचा परिणाम म्हणून एखाद्या वर्गात येऊन पडलेले नवीन सभासद त्या वर्गातील दीर्घकालीन सभासदांपेक्षा अधिक सनातनी वळणाने मतदान करतात. [आर. बेंडिक्स व एस. एम. लिप्सेट, पूर्वोक्त, पृ. ७३-७४.]

नागरिक स्वातंत्र्यांबद्दलचे दृष्टिकोन

ज्या महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांचे पालक ब्लू कॉलर वर्गातील असतात ते विद्यार्थी पांढरपेशा व्यावसायिक, व्यवस्थापक व अधिकारी यांच्या मुलांपेक्षा नागरिक स्वातंत्र्यांच्या संदर्भात वृत्तीने अधिक उदारमतवादी वृत्तीचे असण्याची शक्यता असते. परंतु कारकून, विक्रेते किंवा किरकोळ व्यापारी/धंदेवाईकांच्या महाविद्यालयातील मुलांपेक्षा पांढरपेशे व्यावसायिक, व्यवस्थापक व अधिकारी यांची मुले, कॉलेजच्या पहिल्या दोन वर्षांत तरी, अधिक उदारमतवादी असण्याची शक्यता असते. ब्लू कॉलर विद्यार्थ्यांचे ‘महाविद्यालयीन विद्यार्थी’ या नव्या व उच्च स्थानावर जे आरोहण होते त्यावर भर आहे. [हनान सी. सेल्विन व वॉरेन ओ. हेगस्ट्रॉम, “डिटरमिनंट्‌स ऑफ सपोर्ट फॉर सिव्हिल लिबर्टीज,” ब्रिटिश जर्नल ऑफ सोशिऑलॉजी (मार्च १९६०) XI : ५१-७३.]

कौटुंबिक संघट्टन

शारीरिक कष्टाची कामे करणाऱ्या व कमी चलनवलन असलेल्या व्यक्तींच्या बाबतीत नात्यातील व्यक्तींबरोबर मोठ्या प्रमाणावर भेटीगाठींची शक्यता बहुधा अगदी कमी असते, तसेच आपल्या पेठेतील वा अन्य सार्वजनिक संस्था/संघटना यांच्याशी त्यांचे संबंध अगदी कमी असतात. उलट ज्या व्यक्ती उच्चवर्गीय असतात आणि शिवाय त्या भागात स्थिरपणे रहात असतात त्यांचा नात्यागोत्याच्या पारिवारिक जीवनात तसेच पेठेतील संस्था/संघटनांमध्ये सर्वात जास्त सहभाग असतो. ऊर्ध्वगामी व अधोगामी चलनवलन करणाऱ्या गटांचा सहभाग या दोन टोकांमध्ये कोठेतरी असतो. [युजिन लिटवाक “ऑक्युपेशनल मोबिलिटी ॲड एक्स्टेंडेड फॅमिली कोहिजन” अमेरिकन सोशिऑलॉजिकल रिव्ह्यू (ऑक्टोबर १९६०), २५ : १,९-२१]

वर्गीय प्रणाली

अधोगामी चलनवलन अनुभवणाऱ्या गटातील व्यक्ती थरव्यवस्थेसंबंधीच्या मूल्यांच्या व श्रद्धांच्या बाबतीत इतरांपेक्षा अधिक सनातनी असतात. त्या कामगार वर्गाशी एकरूप होण्यास नकार देतात. त्यांची ‘खुल्या’ स्वरूपाच्या वर्गीय समाजव्यवस्थेवर श्रद्धा असते. पात्रता सिद्ध करणे हा वर्गीय शिडीवर वरचे स्थान प्राप्त करून घेण्याचा योग्य मार्ग होय अशी त्यांची श्रद्धा असते. स्वतःला मध्यम वर्गात स्थान मिळावे अशी त्यांना महत्त्वाकांक्षा असते, आणि आपली मुले मध्यमवर्गात स्थान मिळवतील अशी त्यांची अपेक्षा असते. [हॅरॉल्ड विलेन्स्की अँड ह्यू एडवर्डस, “द स्किडर-आयडिऑलॉजिकल ॲडजस्टमेंट्‌स इन डाऊनवर्ड मोबाईल वर्कर्स” अमेरिकन सोशिऑलॉजिकल रिव्ह्यू (एप्रिल १९४९), २४ : २, २१५-२३१.]

कौटुंबिक पार्श्वभूमी

चलनवलनाच्या दृष्टीने ज्या स्त्रिया विशेष यशस्वी आढळल्या, त्यांच्यांत ज्यांनी बालपणात आईवडिलांकडून व एकूण समाजाकडून अव्हेरल्याचा अनुभव घेतलेला होता अशांचे प्रमाण बरेच अधिक होते. शिवाय अशा स्त्रियांच्या बाबतीत प्रौढपणातही समाजापासून अलग पडण्याकडे कल आढळून आला आणि त्यांच्यात मनोविकारजन्य शारीरिक आजारपणाचे प्रमाणही महत्त्वपूर्ण रीतीने अधिक आढळले. [एव्हलिन एलिस, “अपवर्ड सोशल मोबिलिटी अमंग अन्‌मॅरीड करिअर वुइमेन”, अमेरिकन सोशिऑलॉजिकल रिव्ह्यू (ऑक्टोबर १९५२), १७ : ५, ५५९-५६२.]

मानसिक आजार

किरकोळ व्यापारी/धंदेवाईक, कारकून व कसबी शारीरिक श्रम करणाऱ्या कामगारांचा समावेश असलेल्या सामाजिक वर्गातील बहुसंख्य मुले माध्यमिक शालांत परीक्षा उत्तीर्ण झालेली असतात. अशांमध्ये, “सामाजिक चलनवलन व मानसिक आजार यात निराळा आंतरसंबंध आढळून येतो. या तीन गटांमध्ये मनोविकृतींपासून मुक्त असलेल्या ‘नॉर्मल’ व्यक्तींच्या जीवनात सर्वात कमी चलनवलन आढळले, तर स्किझोफ्रिनिक (विकृत) व्यक्तींच्या जीवनात सर्वात अधिक चलनवलन आढळून आले. यावरून, वर्गीय विभागणीतील वरून तिसऱ्या थरातील व्यक्तीच्या जीवनातील चलनवलन आणि मानसिक आजाराची गंभीरता यात सहसंबंध सूचित होतो. [ए. बी. होलिंगशेड, आर. एलिस, व इ. किरबाय, “सोशल मोबिलिटी अँड मेंटल इलनेस,” अमेरिकन सोशिऑलॉजिकल रिव्ह्यू, (ऑक्टोबर १९५४) १९ : ५, ५७७ -५८३.]

याच अभ्यासावरून असे सूचित होते की, संपूर्णपणे बिनकसबी व निमकसबी कामगारांचा समावेश असलेल्या पाचव्या थरातील व्यक्तींचे शिक्षण जास्तीत जास्त प्राथमिक पातळीपर्यंत झालेले असते; अशांमध्ये, मनोगंडांनी पछाडलेल्या व्यक्तींनी आपल्या जीवनातील साधलेल्या ऊर्ध्वगामी चलनवलनाचे प्रमाण निरोगी व्यक्तींच्या तुलनेत खूप अधिक असते. परंतु निरोगी व स्किझोफ्रिनिक यांच्या जीवनातील चलनवलनात मात्र काही फरक नसतो.

आंतरजमातीय पूर्वग्रह

शिकागोमधील १५० माजी सैनिकांचा अभ्यास केला असता बेटेलहॅम व जॅनोवित्झ यांना असे आढळून आले की, अधोगामी चलनवलन अनुभवणाऱ्या गटात निग्रोविरोधी तीव्रतम भावना केंद्रित झालेल्या होत्या, आणि ऊर्ध्वगामी चलनवलन अनुभवणारा गट सर्वात कमी पूर्वग्रहदूषित होता. उलट, सामाजिक स्थानाच्या बाबतीत ज्यांनी कोणताही चढउतार अनुभवला नव्हता ते या दोन टोकांच्या मध्ये होते, परंतु दोन्ही गटांपेक्षा निराळे होते. [ब्रूनो बेटेलहॅम व मॉरिस जॅनोबित्झ. डायनॅमिक्स ऑफ प्रेज्युडिस (न्यूयॉर्क: हार्पर अँड ब्रदर्स, १९५०).]

निग्रो व गोरे यांच्यातील वर्णभेद मिटावा याविषयीच्या मनोवृत्तींबद्दल ट्युमिन व कॉलिन्स यांना आढळून आले की, वर्णभेद मिटवावा या पक्षाला अनुकूल असणाऱ्यांचा क्रम पुढीलप्रमाणे होता:

मनोवृत्ती

सामाजिक स्थान

१. अगदी तयार

उच्च स्थानी दोन पिढ्या विराजित

( पिता व पुत्र)

२. उच्च क्रम

उच्च स्थानी एक पिढी विराजित

( पिता कनिष्ठ, पुत्र उच्च)

३. कनिष्ठ क्रम

उच्च स्थानी एक पिढी विराजित

( पिता उच्च, पुत्र कनिष्ठ)

४. कमीत कमी तयार

कनिष्ठ स्थानावर दोन पिढ्या विराजित

( पिता व पुत्र)

उच्च व कनिष्ठ स्थानांवर स्थिर असलेल्यांच्या ठिकाणी वर्णभेद मोडून काढण्यावरून दोन टोकाच्या मनोवृत्ती प्रकट होताना आढळतात. ऊर्ध्वगामी व अधोगामी चलनवलन अनुभवणाऱ्यांच्या मनोवृत्ती दोन टोकाच्या दरम्यान आढळतात. [मेल्विन एम्‌. ट्युमिन व रे सी. कॉलिन्स, ज्यु., “स्टेटस, मोबिलीटी, अँड ॲनोमी : ए स्टडी इन रेडीनेस फॉर डीसेग्रिगेशन,” ब्रिटिश जर्नल ऑफ सोशिऑलॉजी (सप्टेंबर १९५९), १० : ३, २५३-२७६.]

सिल्वरस्टैन व सीमन यांनी [फ्रेड बी. सिल्व्हरस्टैन व मेल्विन सीमन, “सोशल मोबिलीटी अँड प्रेज्युडिस,” अमेरिकन जर्नल ऑफ सोशिऑलॉजी (नोव्हेंबर १९५९), ६५ : ३, २५८-२६४.] फलितांचा एक वेगळाच संच सादर केला आहे. एखाद्या व्यक्तीची ज्यू व निग्रो ह्यांच्यासंबंधी वृत्ती काय राहील ही गोष्ट चलनवलनाच्या बाबतीत त्या व्यक्तीची आत्मानुभूती काय आहे त्यावर अवलंबून असते. आहोत त्या स्थानी राहून त्या स्थानांतर्गत कर्तृत्वसिद्धी करावी यात समाधान असण्याऐवजी, स्थान उंचावण्याच्या स्वरूपाचे चलनवलन साधण्याची इच्छा प्रबळ असते तेव्हा मनोवृत्तींवर पडणाऱ्या या स्वानुभूतीच्या प्रभावात कोणते फेरबदल घडून येतात ते शोधून काढण्यात त्यांना आस्था होती. त्यांना असे आढळून आले की, चलनवलनसंमुख गट हा (स्थानांतर्गत) कर्तृत्वसिद्धी संमुख गटापेक्षा अधिक पूर्वग्रहदूषित असतो, मग त्याची चलनवलनविषयक अनुभूती म्हणजे प्रत्यक्ष केलेल्या वाटचालीचा इतिहास काहीही असो. त्यातही जे चलनवलनाविषयी आग्रही असतात किंवा सामाजिक दर्जाविषयी ज्यांच्या ठिकाणी तीव्र भान आढळते परंतु जे स्थानभ्रष्ट झालेले असतात- म्हणजे ज्यांच्या वाट्याला अधोगामी चलनवलन आलेले असते- ते सर्वात अधिक पूर्वग्रह बाळगणारे असतात. त्याच्या उलट, ज्यांनी प्रत्यक्षात अधोगामी चलनवलन अनुभवलेले होते पण चलनवलनास फार महत्त्व देण्याचा ज्यांचा मनोपिंड नव्हता त्यांच्या ठिकाणी फार कमी पूर्वग्रह आढळला. शिवाय, कर्तृत्वसिद्धीवर भर असलेल्या, ऊर्ध्वगामी चलनवलन अनुभवणाऱ्या व्यक्तींच्या ठिकाणी पूर्वग्रहाचे प्रमाण सर्वात कमी आढळले. अशा व्यक्तींचे लक्ष आपल्या कामात/नोकरीत विशेष सिद्धी गाठण्यावर केंद्रित झालेले असते, पण त्या कर्तृत्वसिद्धीचा परिणाम म्हणून ते योगायोगाने उच्चस्थानी चढून जातात, ऊर्ध्वगामी चलनवलन अनुभवतात.

व्यावसायिक मूल्यमापन व समाधान

ऊर्ध्वगामी चलनवलन अनुभवणाऱ्या व्यक्ती ज्या नव्या व्यावसायिक गटात प्रविष्ट होतात त्या गटाने जर त्यांचे चटकन स्वागत केले, त्यांना आपलेसे केले तर त्या गटाचा अत्यंत अभिनिवेशाने पुरस्कार ते करतील असा संभव असतो. कोणत्याही चलनवलनातून विस्कळितपणा निर्माण होतो, काही मोडतोड होते. पण जर नवागतांचे चांगले व चटकन स्वागत झाले तर यांचा आघात कमीतकमी होतो. “परंतु जुन्या सभासदांकडून त्यांना सामाजिक स्वीकृती मिळाली नाही तर आधीच्या अनुकूल मनोभूमिकेविरुद्ध प्रतिक्रिया होऊन नव्या व्यावसायिक गटाचे मनोमन अवमूल्यन करून… ते आपली जुळवणूक करून घेतात.” [पीटर एम. ब्लाऊ, “ऑक्युपेशनल बायस अँड मोबिलिटी “, अमेरिकन सोशिऑलॉजिकल रिव्ह्यू (ऑगस्ट १९५७), २२ : ४, ३९२-३९९.]

निरनिराळ्या अभ्यासकांनी चलनवलनाच्या क्षेत्रात केलेल्या संशोधनांनी चलनवलनाचे जे भिन्न भिन्न परिणाम नोंदविले त्यांची उदाहरणे देण्यासाठी आणि निष्कर्षांमधील विभिन्नता दाखविण्यासाठी वरील फलिते सादर केली आहेत. ज्या समाजात सामाजिक स्थानाला महत्त्व असते त्या समाजात चलनवलनाचा अनुभव हा काही प्रमाणात विध्वंसनात्मक आघात करतो, अशी या फलितांपासून सर्वसामान्य निष्पत्ती निघते असे म्हणता येईल. अशा समाजात व्यक्ती आपल्या स्थानाविषयी आग्रही असते, ती स्थानाला अती महत्त्व देते आणि परिणामी चढउतार म्हणजेच चलनवलन अनुभवणारी व्यक्ती चिंताग्रस्त असते हे त्याचे कारण असू शकेल. किंवा चलनवलनाचा परिणाम म्हणून ती ज्या नवीन गटात जाते-मग तो वरचा असो किंवा खालचा- त्याच्याशी यशस्वी रीतीने जमवून घेण्यास ती असमर्थ ठरते हे याचे कारण असू शकेल. तसेच, असेही आढळते की, ऊर्ध्वगामी चलनवलनापेक्षा अधोगामी चलनवलन हे ते अनुभवणाऱ्या व्यक्तीवर पुष्कळ अधिक प्रमाणात नकारात्मक, म्हणजे त्याच्या मनोवृत्ती महत्त्वपूर्णरीत्या अनुदार व संकुचित बनविणारा प्रभाव पाडील अशी धारणा या विषयावरील बहुतांश साहित्यात आढळते. व्यावसायिक क्षेत्रातील कर्तृत्वसिद्धी आणि तदनुषंगिक इतर गोष्टींना प्रतिष्ठा प्रदान करण्याचे निकष म्हणून ठाशीव स्वरूपात मान्यता देणाऱ्या आणि या निकषांवर व्यक्तीचे मूल्यमापन करण्यावर भर देणाऱ्या समाजात प्रतिष्ठेला फार महत्त्व असते या धारणेशी ती जुळणारी आहे. ज्या कर्तृत्वसिद्धीवर संस्कृती इतका जोर देते तिचे ऊर्ध्वगामी चलनवलन हे द्योतक असल्याने, ऊर्ध्वगामी चलनवलनाचे व्यक्तीच्या मनोवृत्तींवर भावात्मक, म्हणजे मनोवृत्ती अधिक उदार व विशाल बनविणारा परिणाम होईल अशीच आपण अपेक्षा केली पाहिजे.

परिणामांमधील देशोदेशींची विभिन्नता

पृथगात्म परंपरा असलेल्या देशांमध्ये चलनवलनाचा प्रभाव निराळा पडेल. ज्या ठिकाणी सामाजिक व आर्थिक आरोहण हे उन्मार्गी आणि च्युतीचे लक्षण समजले जाते तेथे या प्रकारच्या आरोहणाचे आकृतिबंध व त्यांचे परिणाम, दोन्हीही, अमेरिकेतल्यापेक्षा पुष्कळच निराळे असण्याचा संभव आहे. त्याचप्रमाणे, ज्या समाजात परंपरेचे अनुसरण आग्रहाने आणि दृढपणे केले जाते आणि ज्या समाजात फार मोठी आर्थिक विषमता आहे, म्हणजे जिथे एकीकडे संख्येने अत्यंत लहान उच्चभ्रू-वर्ग आणि दुसरीकडे दरिद्री व वंचित आणि संख्येने विशाल असा जनताजनार्दन अशी विभागणी आहे अशा समाजात आणि अमेरिकेसारख्या देशात या बाबतीत अधिकच मोठी तफावत आढळण्याची शक्यता असते. कारण अशा समाजात स्थान आरोपित असते, चलनवलन साधणे व्यवहारात कठीण असते आणि चलनवलनाकडे घृणेने पाहिले जाते. अशा परंपरावादी समाजात चलनवलनामुळे समाजव्यवस्था फार मोठ्या प्रमाणावर विस्कळित होण्याची शक्यता असते.

गिनो जर्मानीने [गिनो जर्मानी, “धि सोशल कॉन्सिक्वेन्सेस ऑफ मोबिलिटी”, जानेवारी ३०, १९६४ रोजी सोशल सायन्स रिसर्च कौन्सिलने घेतलेल्या, सोशल स्ट्रक्चर अँड सोशल मोबिलिटी या विषयावरील परिसंवादासाठी तयार केलेला निबंध.] निदर्शनास आणून दिले आहे की, पूर्वी वंचित व तळाशी असलेल्या लोकांनी नव्याने साधलेल्या चलनवलनातून उदयास येणाऱ्या नव्या गटांना सामावून घेण्याकरता पारंपरिक समाजांनी काही खास संरचनात्मक उपाय योजलेले नसले तर या लोकांच्या चलनवलनाचे सामाजिक संरचनेच्या स्थैर्यावर फार मोठे गंभीर परिणाम होण्याची शक्यता असते. उदाहरणार्थ, मोठ्या प्रमाणावर लोकांना शिक्षण देण्यात आले आणि त्यांच्यात उच्च जीवनमानाची आकांक्षा प्रज्वलित करण्यात आली, परंतु जर त्यांना या आशा फलद्रूप होण्यासाठी पुरेशा प्रमाणात रोजगार देण्याची व्यवस्था करण्यात आली नाही तर, आकांक्षा व संधी यात निर्माण झालेल्या असमतोलामुळे क्रांतिकारक शक्तींना चालना मिळण्याचा संभव असतो.

११. सामाजिक चलनवलन–२

मूल्यमापनास होणाऱ्या प्रतिक्रिया

सामाजिक चलनवलनाचे विश्लेषण करताना आतापर्यंत आपला मुख्य भर, मालमत्ता व सत्ता यांच्या फेरवाटपातील बदल आणि त्यांचे निरनिराळ्या जीवन-संधींवर आणि जीवनसरणींवर होणारे परिणाम यांच्यावर होता. सामाजिक मूल्यमापनात्मक शिडीवर व्यक्तींचे जे चलनवलन चाललेले असते, व्यक्तींचे समाज जे मूल्यमापन करीत असतो त्यात जे चढउतार होत असतात, ते चलनवलनाचे एक निर्णायक परिमाण आहे. या परिमाणाकडे मात्र आपण आतापर्यंत फारसे लक्ष दिले नाही. असे मूल्यमापन ज्या समाजात महत्त्वाचे समजले जाते तेथे, त्यांना जो दर्जा दिला जातो त्यास निरनिराळ्या थरांची प्रतिक्रिया वेगवेगळी होईल अशी अपेक्षा आपण केली पाहिजे. त्या प्रतिक्रिया पुढीलप्रमाणे असू शकतात: १) अवांछनीय मूल्यमापन टाळण्याचा किंवा गाळण्याचा प्रयत्न. २) आधीच संपादित केलेले मूल्यमापन टिकवून धरण्याचा प्रयत्न. ३) वांछित मूल्यमापन प्राप्त करण्याचा प्रयत्न.

प्रतीकबद्ध हीनत्वाला होणाऱ्या प्रतिक्रिया

हीनत्वाचा शिक्का आपल्यावर बसू नये, अगर बसला तर तो धुवून निघावा याविषयी मुख्यतः आस्था असलेली व्यक्ती ते उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठी अनेक निरनिराळे मार्ग अनुसरेल: १) तिचे मूल्यमापन करण्यासाठी वापरण्यात आलेल्या मानदंडांचा ती अव्हेर करील किंवा ते मानदंड अनैतिक, उथळ वा अशिष्ट आहेत असे आग्रहाने सांगेल. २) या जगातील आपल्या स्थानाबद्दल ती अनास्था दाखवील. या जगाची मूल्यप्रणाली श्रद्धेय नाही आणि एवीतेवी संसार हा असार असून ईश्वरी कृपाप्रसाद व मोक्ष याच गोष्टी काय त्या खऱ्या महत्त्वाच्या आहेत असे ती म्हणेल. ३) तिचे स्वतःचे स्थान काय याला महत्त्व नाही; मुलाबाळांचे कल्याण व प्रतिष्ठा यांनाच खरे महत्त्व आहे, अशी भूमिका ती घेईल. लाभप्रद स्थान प्राप्त करून घेण्याच्या त्यांच्या प्रयत्नात आपल्या मुलाबाळांना मदत करण्यात ती आपली शक्तिबुद्धी व साधनसंपत्ती खर्च करील. ४) वरिष्ठ सामाजिक दर्जाची चिन्हे/प्रतीके म्हणून ज्या वस्तू वा गोष्टी वा रीती महत्त्व पावल्या असतील त्या प्राप्त करून घेण्यासाठी/अंगी बिंबविण्यासाठी ती भरमसाठ पैसा खर्च करील. ५) ज्यांच्यामध्ये समानतेच्या नात्याने वागता येते अशांच्याच समुदायात ती वावरेल. त्याच रिंगणात ती स्वतःला बंदिस्त करून घेईल. ६) ज्या कसोट्यांच्या आधारे मूल्यमापन केले जाते त्यांचा धिक्कार करून ती मैत्री, नैतिकता व सुसंस्कृतता असे नवे आदर्श अनुसरण्याचा आग्रह धरील. ७) तिला खालच्या पातळीवर ढकलणाऱ्यांना ती कमी लेखील आणि तिचा निवाडा करण्याचा त्यांचा अधिकार ती नाकारील. असे करताना, ज्या मानदंडांच्या आधारे त्यांनी निवाडा केला असेल ते मानदंड ती कायम ठेवील, शिरोधार्य मानील हे शक्य आहे. ८) आपल्याला हीन लेखणाऱ्या समाजाची मूल्ये व मानदंड ती संपूर्णपणे धिक्कारील आणि उन्मार्गी वर्तनाने किंवा राजकीय प्रहार करून ती त्या समाजाविरुद्ध युद्ध पुकारील.

शिष्टमान्य धोपट मार्ग सोडून होणाऱ्या पदभ्रष्ट वर्तनाबद्दल सर्वच समाज फार मोठी चिंता व्यक्त करतात. म्हणून हे जाणून घेणे आवश्यक आहे की, बहुतेकवेळा समाजाकडून होणाऱ्या हीनत्वाच्या आरोपाला झालेल्या प्रतिक्रियेतून तसे वर्तन घडलेले असते. आणि उन्मार्गी व्यक्तीला, आपणास हीन लेखले जात नाही, आपल्याकडे समानतेच्या नात्याने पाहिले जाते असे मूलभूत आश्वासन परिणामकारक रीतीने मिळाल्याखेरीज ती असे वर्तन सोडून देण्याची शक्यता नसते.

हीनत्वाच्या शिक्कामोर्तबाला होणाऱ्या प्रतिक्रियांपैकी एका प्रतिक्रियेची दखल आपणास अद्यापी घ्यावयाची आहे. समाजाने केलेले हीन मूल्यमापन व त्याबरोबर येणारी लाभहानी व्यक्ती पत्करते आणि तद्‌भव आज्ञाधारक, अदबीची, लाचार वागणूक ठेवते. माणूस अशा प्रकारचे हीनत्व खरोखर स्वीकारतो का, या प्रश्नाचा विचार करताना आपण दोन प्रकारच्या वर्तनांची पहाणी केली पाहिजे: १) संबंधित व्यक्तींची दैनंदिन वागणूक- जीमधून त्या व्यक्तीने हीनत्वाचा पत्कर केला आहे व त्या पत्कराच्या प्रभावाखाली ती आहे हे सिद्ध होते. २) व्यक्तिशः किंवा समूहपातळीवर, अवमानित परिस्थिती झुगारून देण्याची संधी आपल्या हाताशी आहे याचे भान त्यांना होते तेव्हाचे त्यांचे वर्तन. जेव्हा शक्य होते तेव्हा अनेक हीन लेखल्या गेलेल्या व्यक्ती त्यांची परिस्थिती बदलतात. यावरून, हीनत्वाचा पत्कर मनोमन नसून आटोक्याबाहेरच्या दडपणापुढे/परिस्थितीपुढे पत्करलेली ती केवळ तात्पुरती शरणागती असते असे म्हणता येते. आपल्याला येथे दोन वेगवेगळ्या प्रवृत्ती दिसून येतात: १) विषम मूल्यमापनाच्या व बक्षिसाच्या पद्धतीची स्वेच्छापूर्वक केलेली मनोमन स्वीकृती; त्या समाजव्यवस्थेच्या मानदंडांना मान्यतेची पावती त्यात असते. २) अनिच्छेने पण असहाय्यतेच्या भावनेपोटी पत्करलेली शरणागती, आणि या भावनेतून समाजव्यवस्थेच्या मानदंडापुढे मान तुकविली जाते.

थरांमध्ये विभागलेल्या प्रत्येक समाजात कनिष्ठ दर्जा देण्यात आलेल्या लोकांमध्ये स्वेच्छापूर्वक शरणागती, क्रियाशील विरोध, व शरणागती, अशा विविध प्रकारच्या प्रतिक्रिया आढळण्याची शक्यता असते. तरीदेखील बहुतेक अवमानित लोक त्यांची परिस्थिती बदलण्याचा प्रयत्न करतात. यावरून, त्यांच्या वाट्यास आलेल्या दर्जास त्यांनी मनापासून मान्यता दिलेली नसते हेच सूचित होते. सर्वांकडून चांगले म्हणून घेण्याची इच्छा प्रत्येक मानवमात्राच्या ठिकाणी असेल तर, इतर आपल्याला हीन, नालायक समजतात हे भान व्यक्तीस आपले मूल्यमापन बदलून घेण्यासाठी योग्य ती कृती करण्यास उद्युक्त करेल अशी नेहमीच शक्यता असते. जात्यधिष्ठित समाजातील कनिष्ठ जातीत जन्माला आलेले मूल त्याच्या कुटुंबातील व जातीतील व्यक्तींकडून बरोबरीचे लेखले जाते; त्याचवेळी, इतरांकडून हीन, अवांछित व नालायक लेखले जाते. जीवनातील चांगल्या गोष्टींच्या लहानशा वाट्यास तेवढे ते पात्र आहे असे मानले जाते. एकाच वेळी ही दोन, अगदी परस्परविरोधी मूल्यमापने मूल स्वेच्छापूर्वक व मनोमन स्वीकारते यावर विश्वास ठेवणे कठीण आहे.

शिवाय, कनिष्ठ जातीतील मुलाला जास्त प्रमाणात बक्षिशी देऊ करून कनिष्ठ दर्जां स्वीकारण्यास तयार करता येईल ही गोष्टही कल्पनातीत आहे. फक्त शिक्षेच्या भीतीनेच त्याच्याकडून याला मान्यता मिळविण्याचा संभव आहे.

काही जातिव्यवस्था हजारो वर्षे सापेक्षतः स्थिर का राहिल्या आहेत याचे स्पष्टीकरण आपल्याला देता येईल. शरणागतीच्या भावनेतून केलेल्या हीनत्वाच्या पत्कराची पकड घट्ट व खोलवर पोचणारी असते आणि ती स्थैर्य निर्माण करणारी असते. त्याच वेळी, दीर्घकाळपर्यंत निमूट राहिलेले आणि, बाह्यतः, आपल्या वाट्यास आलेला सामाजिक भोग पत्करल्याप्रमाणे वागणारे लोक, एकाएकी क्रांतिकारक कृती का करतात, ह्याचेही आपण या मुद्‌द्याच्या आधारे स्पष्टीकरण देऊ शकतो. त्याचप्रमाणे, हीनत्वाचा टिळा पुसून टाकण्याची शक्यता निर्माण होते तेव्हा – उदाहरणार्थ, जेव्हा कनिष्ठ जातीतले लोक शहरात जाऊन रहातात आणि जेथे ते अनामिक असतात तेव्हा अशी शक्यता निर्माण होते – जातिभेद पुसले जाण्याची प्रवृत्ती निर्माण होते आणि कनिष्ठ जातीतील अनेक सदस्य वरिष्ठ जातींच्यात आपला प्रवेश यशस्वीपणे करून घेतात, याचेही स्पष्टीकरण आपण देऊ शकतो. कनिष्ठ जातीच्या लोकांनी त्यांचे हीनत्व खरोखरच मनापासून स्वीकारलेले असते तर वरिष्ठ जातीचे म्हणून आपली ओळख पटविण्यासाठी त्यांनी प्रयत्न केले असते अशी अपेक्षा आपण करू शकलो नसतो.

जात्यधिष्ठित समाजात अवमानित स्थानाला स्वेच्छेची, सश्रद्ध स्वीकृती गृहीत धरणे जेथे कठीण तेथे आधुनिक औद्योगिक समाजांमध्ये अशा स्वेच्छापूर्वक मान्यतेची कल्पना करणेही कठीण आहे; कारण आधुनिक औद्योगिक समाजाची विचारसरणी, मूल्ये व कायदेकानूंची संरचना औपचारिकपणे सर्व व्यक्तींचा दर्जा समान असल्याचे घोषित करतात. अशा समाजांमध्येही कनिष्ठ स्थानावरील व्यक्तींकडून वरिष्ठ स्थानावरील व्यक्तींना आज्ञाधारकपणाची व आदराची वागणूक मिळते हे नाकारण्याचा प्रश्न नाही. अशा प्रकारची वर्तणूक उघड दिसते. परंतु, वरिष्ठ स्थानावरच्या व्यक्तींच्या हातात वांछित साधनसामुग्रीची सत्ता व नियंत्रण असते यामुळे प्रामुख्याने ही वागणूक त्यांना मिळते. पण वरिष्ठ वर्गांना जन्मजात मोठेपणा सांगण्याचा हक्क असतो आणि त्या आधारे उपलब्ध लाभांपैकी मोठा हिस्सा स्वतःला घेण्याचा नैसर्गिक अधिकार असतो म्हणून त्यांना अशी वागणूक दिली जात नाही हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. एकदा जन्म व खानदान हे निकष वगळले गेले, की नैसर्गिक श्रेष्ठत्वाच्या कल्पनेचा मुख्य आधार नष्ट होतो. थोडक्यात, जन्मावरून वा खानदानावरून स्थान बहाल करण्याच्या, म्हणजेच स्थान आरोपित करण्याच्या पद्धतीचा त्याग करून, कर्तृत्वसिद्धीच्या आधारे दर्जा बहाल करण्याच्या पद्धतीवर आलो की स्थानसंबद्ध श्रेष्ठत्व कर्तृत्वाच्या जोरावर मिळवावे लागते, ते वैधीकृत करून घ्यावे लागते, पुनःपुन्हा मिळवावे लागते व पुनःपुन्हा त्यांचे वैधीकरण करून घ्यावे लागते.

मूल्यमापनाचे जतन

अवांछित मूल्यमापन टाळण्यासाठी अगर त्यात फेरफार करवून घेण्यासाठी ज्या कृती केल्या जातात त्यांच्यासारख्याच कृती स्वतःचे असलेले स्थान टिकवून धरण्यासाठी केल्या जातात. असे असले तरी, त्या दोहोंमध्ये अर्थपूर्ण फरकही असतात. आपला प्रस्थापित दर्जा जतन करण्यासाठी प्रयत्न करणारी व्यक्ती मूल्यमापनाच्या प्रचलित मानदंडांचे आणि त्यांच्या प्रत्यक्षातील वापराचे जोरदारपणे समर्थन करील. उलट, समाजाने ज्याला कनिष्ठ दर्जा दिलेला असतो तो माणूस मानदंडांचा वैधपणाच नाकारतो किंवा ते बदलण्याचा प्रयत्न करतो. हा मुख्य फरक आहे असे म्हणता येईल.

सर्वसाधारणपणे, आपला प्रस्थापित दर्जा जतन करू पहाणारा माणूस, ज्या एकंदर समाजव्यवस्थेचा आणि स्थितीचा परिपाक म्हणून त्याला तो विवक्षित दर्जा प्राप्त झालेला असतो ती समाजव्यवस्था व समाजस्थिती टिकवून धरण्याचा प्रयत्न करील; म्हणजेच तो “जैसेथेवादी” भूमिका घेईल. अशा रीतीने, समाजाच्या मूलभूत मूल्यप्रणालीचा आणि तिच्या मुख्य संस्थांचा तो सामान्यतः सनातनवृत्तीचा समर्थक असेल. त्या दर्जाला अनुरूप विचार व वर्तन सवयीने अंगी मुरण्याइतका दीर्घकाळ तो त्या दर्जाचा मानकरी राहिलेला असेल तर हे समर्थनाचे कार्य तो मोठ्या आत्मविश्वासाने आणि त्या कार्याच्या योग्यतेविषयीच्या निःशंकतेने करील. त्याच दर्जाच्या इतरांच्या वर्तनाशी, विचारांशी त्यांचे वागणे, विचार करणे इतके जुळणारे का असावे असा प्रश्न त्याला विचारला तर हा प्रश्न का उपस्थित करण्यात येत आहे हेच त्याला समजणार नाही. समान दर्जाच्या इतरांशी जुळणारी वागणूक, जुळणारे विचार आपले असावेत ही त्याला संपूर्णपणे स्वाभाविक गोष्ट वाटेल.

ज्या मानदंडांच्या आधारे तिचे मूल्यमापन केले जाते आणि ज्यांच्या आधारे ती इतरांचे मूल्यमापन करते त्या मानदंडांची अशा व्यक्तीला सवय झालेली असली, तरी त्यांचे तिला चांगले भान असू शकेल. त्याचप्रमाणे, तिचे स्वतःचे व इतरांचे वागणे त्या मानदंडांना धरून कितपत आहे याचीही तिला जाणीव असेल. त्या मानदंडांनुसार वागण्याची तिची कुवत कमी झाली तर तिला फार चिंता वाटेल. थोडक्यात म्हणजे, कितीही भौतिक व मानसिक ताण पडला तरी बाह्य देखावा कायम ठेवण्यासाठी ती शक्य ते सर्व काही करीत राहील.

दर्जा जितका विशेष तितके त्याचे लाभ अधिक. पण सरसकट सर्वांना जो दर्जा प्राप्त होऊ शकतो त्या दर्जाला विशेष महत्त्व प्राप्त होत नाही, व मग त्याला जोडून फार लाभही येत नाहीत. एकाच दर्जाची एकंदर माणसे आणि तो दर्जा प्राप्त करून घेण्यातली सुलभता आणि त्या दर्जाचे विशेषपण व त्या दर्जाचे मिळणारे लाभ यांचा असा व्यस्त संबंध असल्याने, त्याच्या बरोबरीच्या थरात नवागतांना प्रवेश देण्यास अशी व्यक्ती प्रतिकार करील अशी शक्यता असते. आपला दर्जा इतरांना मोठ्या संख्येने प्राप्त करून घेणे सुलभ करणाऱ्या कायद्यांना विरोध करून ती असा प्रतिकार करील, किंवा नवागतांना बरोबरीचे मानण्यासाठी त्यांचे खानदान, त्यांचा कुलेतिहास समाधानकारक असला पाहिजे अशी अट ती घालील व त्यांचा प्रवेश अवघड करील. आपल्यापेक्षा वरिष्ठ गणल्या गेलेल्यांचे मानदंड आणि रीतिभाती यांना संवेदनाशील व अनुकरणशील प्रतिसाद दिल्याने आणि त्यांची कड घेऊन त्यांच्याशी एकरूप झाल्याने आपणास त्यांचा दर्जा प्राप्त होईल, आपला दर्जा उंचावता येईल असे जर तिला वाटेल तर ती तसे करील, तेच जर हे मानदंड व त्या रीतिभाती स्वतःच्या पार आवाक्याबाहेरच्या आहेत असे तिचे मत झाले तर त्यांना ढोंगी व अपात्र ठरवून त्यांचा धिक्कार करील.

आपल्यापेक्षा ज्यांना ती वरिष्ठ मानते त्यांच्या मूल्यमापनाचे मानदंड आपल्याला पेलण्यासारखे नाहीत असे तिला वाटले तर, तिच्यापेक्षा कनिष्ठ दर्जाच्या समजल्या गेलेल्या लोकांप्रमाणे, ती आपल्यापेक्षा वरिष्ठ दर्जाच्या व्यक्तींशी संबंध ठेवण्यापासून दूर राहील, आणि स्वतःच्या बरोबरीच्या लोकांशीच फक्त संबंध ठेवील अशी शक्यता आहे. अनेक निकषांची पूर्तता करण्यावर तिचा स्वतःचा दर्जा अवलंबून असेल, आणि त्यापैकी काहींची पूर्तता अधिक प्रमाणात तर काहींची कमी प्रमाणात तिच्याकडून होत असेल तर, ज्या निकषांना ती उतरते त्या निकषांच्या महत्त्वावर ती भर देईल आणि ज्या निकषांच्या बाबतीत ती उणी पडते त्यांचे महत्त्व ती कमी लेखील. तिचे घर जर साधारण असेल पण तिची मुले जर चांगल्या खाजगी शाळेत जात असतील तर ती त्या वस्तुस्थितीला जास्त महत्त्व देईल, तिकडे लोकांचे लक्ष वेधील; त्याचबरोबर साधारण स्वरूपाच्या घरात रहाण्याच्या महत्त्वावर भर देईल.

उच्चतर दर्जाचा शोध

जे लोक दर्जाच्या शिडीवर वरच्या पायरीवर चढून जाऊ इच्छितात, आपला दर्जा उंचावू इच्छितात त्यांचे वर्तनही पुष्कळसे अशाच प्रकारचे होते. मात्र त्यांच्या वर्तनाला संदर्भ काहीसा वेगळा असतो. अधिक वरचा दर्जा मिळविण्यासाठी आजच्या आपल्या दर्जाची सांगड सुटली पाहिजे याची जाणीव असल्यामुळे, जुने मित्र व परिचित यांना कटविण्याचा; जुनी वस्ती व तिथला गोतावळा सोडून दुसरीकडे जाण्याचा; शाळा, चर्च, क्लब बदलण्याचा; पोषाख, बोलणेचालणे, खाणेपिणे, पाहुणचार इत्यादींच्या पद्धतीत बदल करण्याचा; किंबहुना, ज्या ज्या गोष्टींवरून दर्जा ठरविला जातो किंवा माणूस विशिष्ट दर्जावर हक्क सांगू शकतो ती ती प्रत्येक गोष्ट आपल्या महत्त्वाकांक्षेला अनुरूप बदलून घेण्याचा (जुनी टाकून नवी घेण्याचा) ते पद्धतशीर प्रयत्न करतील. दर्जा उंचावण्याविषयी अत्यंत जागरूक आणि प्रयत्नशील असलेली मंडळी, ज्यांना ती वरिष्ठ मानतात आणि ज्यांनी आपल्याला बरोबरीचे मानावे अशी त्यांची इच्छा असते त्यांचा परिचय करून घेण्याचा आटोकाट प्रयत्न करतील. ते त्यांच्या रहाण्याच्या, पाहुणचाराच्या, करमणुकीच्या व शिक्षणाच्या पद्धतींचे अनुकरण करतील. थोडक्यात म्हणजे, दर्जा जतन करू इच्छिणारे जे जे करण्याचा प्रयत्न करतात ते ते सर्व करण्याचा हे प्रयत्न करतील. फरक एवढाच की, भरीला, ते ज्यांना वरिष्ठ मानतात आणि ज्यांच्याकडून बरोबरीचे म्हणून स्वीकृती त्यांना हवी असते त्यांच्या जीवनसरणीचे ते अनुकरण करतील.

नव्याने व झटपट श्रीमंत झालेले लोक (nouvean riche) हे अशा वर्तनाचे सर्वात चांगले उदाहरण होय. उच्च दर्जाच्या लोकांमध्ये जाऊन बसण्याची त्यांना तीव्र इच्छा व प्रयत्न असतो. प्रसंगविशेषी त्यांचे पूर्वीचे मित्र व नातेवाईक त्यांच्याकडे येतात आणि त्यांच्या नव्या मित्रांसमोर किंवा ज्यांच्याशी बरोबरीचे संबंध प्रस्थापित करण्याची त्यांची धडपड असते त्यांच्यासमोर, जी कनिष्ठ पातळी सोडून वर उठण्याचा त्यांचा प्रयत्न असतो त्या पातळीला साजेसे व त्यांच्या नव्या आकांक्षांना अशोभनीय असे वर्तन करतात व त्यांना पेचात आणतात. अशा प्रसंगांमुळे नवश्रीमंतांचे जीवन पुष्कळदा गुंतागुंतीचे होते.

आपण मूल्यमापनाबद्दलच्या तीन प्रकारच्या प्रतिक्रियांची मांडणी, काहीशी जादा सोपी व एकेरी अशी, प्रारंभी केली आहे. ज्या समाजांमध्ये दर्जाला मोठे महत्त्व असते आणि जेथे ज्या गोष्टींच्या आधारे दर्जा ठरविला जातो त्यांचे वाटप विषम असते आणि तरीही कर्तृत्वाच्या जोरावर काही प्रमाणात त्या गोष्टी मिळविता येण्यासारख्या असतात, अशा समाजांमध्ये या प्रतिक्रिया विशेषकरून आढळून येतात.

सर्वसाधारणपणे सर्वच समाजातील सर्व पातळ्यांवरील लोकांच्या बाबतीत आपल्या स्थानाविषयीची जाणीव हा त्यांच्या भावजीवनाचा एक अत्यंत महत्त्वाचा भाग असतो. याची दोन कारणे आहेत. इतरांचे आपल्याबद्दल चांगले मत असावे आणि त्यांनी आपल्याला त्यांच्यात घ्यावे, यासाठी माणसाची जी धडपड चालली होती तिला एक पायाभूत महत्त्व आहे. आणि स्थान मिळविण्यासाठी किंवा टिकविण्यासाठी होणारी माणसांची वागणूक त्या त्या संस्कृतीने निर्धारित केलेल्या वाटांनी होत असते; आणि दुसऱ्यांनी चांगले म्हणावयाचे असेल तर या संस्कृतिनिर्धारित रीतिभातींचा अवलंब करावा लागतो. या दोन कारणांनी स्थानविषयक जाणीव महत्त्व पावते. ही गोष्ट खरीच की, जगातील लोकसंख्येचा मोठा हिस्सा अद्यापिही जिवंत रहाण्यासाठी पुरेसे अन्न व निवारा मिळविण्याच्याच चिंतेत आहे. पण जेमतेम जिवंत रहाण्याच्या त्या पातळीवरही लोकांचे आपल्याविषयी चांगले मत असावे ही इच्छा माणसांमध्ये सर्व जगभर आढळते. दुसऱ्याचे आपल्याविषयी चांगले मत असणे याला एक स्वयंसिद्ध मूल्य आहे व त्या कारणाने माणसे त्याची आस धरतात. मात्र त्या पातळीवर, दुसऱ्यांचे आपणाविषयी चांगले मत असावे या पाठीमागे, आपल्या प्रयत्नांमध्ये अशा अनुकूल अभिप्रायाची मदत होईल हाही हिशेब असतो. इतरांसमोर आपणास कमीपणा येऊ नये आणि आपण अधःपतित ठरू नये ही प्रेरणा सर्व जगभर अगदी गोरगरीब लोकांच्या जीवनातही मोठी असते आणि महत्त्वाचे कार्य पार पाडते.

प्रतिष्ठेच्या काही सूक्ष्म व विविध अर्थांचे स्पष्टीकरण होण्यास वरील विवेचनाची मदत होईल. बरोबरीच्या नात्याने स्वीकार झाला म्हणजे प्रतिष्ठा मिळाली असे कोणास वाटते, तर आणखी कोणास कनिष्ठत्वाचा, हीनत्वाचा शिक्का कपाळावर बसण्याचे टाळता आले तरी आपली प्रतिष्ठा आपण राखली असे वाटते. इतर काहींच्या दृष्टीने, आपले उच्च स्थान कसे टिकून राहील याची चिंता हा प्रतिष्ठेचा अर्थ बनतो. आपल्याला हव्या असलेल्या वस्तू व सेवा प्राप्त करणे शक्य व्हावे या दृष्टीने इतरांचे आपल्याबद्दल अनुकूल, चांगले मत व्हावे या आपल्या प्रयत्नातील यश हा, आपण एक लायक व्यक्ती आहोत या आपल्या आत्मप्रतिमेच्या अचूकतेचा पुरावाच असतो; म्हणून आपणास इतरांचा अनुकूल प्रतिसाद मिळविणे हा आपल्या सर्वांच्या दृष्टीने प्रतिष्ठेचा अर्थ असतो.

तेव्हा, आपण असेही म्हणू शकतो की, मान्यतेसाठी व पसंतीसाठी, आदर व प्रतिष्ठा मिळविण्यासाठी चालणारी धडपड ही, वस्तुतः, उपजीविकेसाठीची व अस्मितेसाठीची धडपड असते. उच्च-कनिष्ठ स्थानांची संरचना संस्कृतीच्या ज्या कोंदणात वा पर्यावरणात क्रियाशील असते त्या संस्कृतीने प्रमाणित केलेल्या व उठाव दिलेल्या रूपांमध्ये आणि आकृतिबंधांनुसार ही धडपड चालू असते. संस्कृतिनिर्धारित आकृतिबंध हा शब्दप्रयोग महत्त्वाचा आहे, कारण प्रतिष्ठा/स्थान प्राप्त करून घेण्याचा खेळ कोणालाही संस्कृतिनिर्धारित रीतिभातींनुसार खेळावा लागतो, नाहीतर तो हरण्याची जवळजवळ निश्चिती असते. वैधपणे स्वतःच्या स्थानाचे रक्षण कसे करावे, अधिक उच्चतर मान्यतेसाठी धडपड कशी चालू ठेवावी, किंवा आपल्याला दिल्या गेलेल्या स्थानाविरुद्ध प्रतिक्रिया कशी व्यक्त करावी याबद्दलची योग्य रीत नियमांमध्ये सांगितलेली असते. स्थानाच्या कोणत्या प्रकारांना; कोणत्या प्रकारची किती मान्यता, आणि तीही किती लोकांना देण्यात यावी ही गोष्ट सामाजिक मूल्ये व सामाजिक संस्था ठरवितात.

जेथे नियम संदिग्ध असतात तेथे या नियमांचे विविध अर्थ लावण्यास पुष्कळच वाव असतो. ही वस्तुस्थितीही निर्णायक महत्त्वाची असते. आधुनिक, वर्गीय, पण ‘खुल्या’ समाजांमध्ये नियमांमध्ये अशा प्रकारची संदिग्धता असते. शिवाय, जेथे सर्वसाधारण सामाजिक मूल्ये सर्वच एकमेकांशी सुसंगत असत नाहीत, काही परस्पर विसंवादी असतात, आणि जेथे कोणाचेही मूल्यमापन अनेक निकषांवरून केले जाते, तेथे कोणाचा दर्जा किती यासंबंधी एकच सर्वमान्य असे सुस्पष्ट चित्र पुढे येत नाही. त्यात गुंतागुंत असण्याचा संभव असतो. या कल्पना आपण थोड्या स्पष्ट करू या.

सर्व माणसे समान व सारखी असल्याची औपचारिक भूमिका हे बहुतेक सर्व आधुनिक, औद्योगिक वर्गीय समाजांचे वैशिष्ट्य आहे. असे असले तरी, दर्जा व बक्षिशी यांच्या विषम वाटपपद्धतीमुळे निर्विवाद विषम गट निर्माण होतात. परिणामी समाजात विसंवाद, विग्रह निर्माण होतात आणि कोणत्या तरी मार्गाने त्यांची हाताळणी करावी लागते. सैद्धांतिक समता व प्रत्यक्षातील विषमता यांचा मेळ घालण्याच्या शोधात दोन मुख्य पर्याय उपलब्ध होतात. समाजव्यवस्थेच्या दैनंदिन कार्यवाहीवर, तिच्या प्रत्यक्षातील व्यवहारावर विषमतेचे खापर फोडले जाते. जीवनात यश संपादन करण्यात (म्हणजे उच्च स्थान संपादन करण्यात) अयशस्वी ठरलेल्या व्यक्तींना त्यांच्या कनिष्ठ स्थानांबद्दल व्यक्तिशः जबाबदार धरले जात नाही; तर ते कमनशिबी ठरले असे मानले जाते. त्यांच्या जवळील अल्प साधनसंपत्तीची भरपाई म्हणून सार्वजनिक निधीमधून साहाय्य आणि आधार मिळावा हा त्यांचा हक्क आहे असे या पर्यायात मान्य केलेले असते. दुसऱ्या पर्यायात, यशापयशाबद्दल व्यक्तींनाच जबाबदार धरले जाते. समाजमान्य मानदंडांनुसार ज्या व्यक्तीने स्वतःचा उत्कर्ष साधला नसेल तिला आपल्या अपयशाबद्दल स्वतःखेरीज इतर कोणालाच जबाबदार धरता येत नाही. म्हणून, अधिक यशस्वी व्यक्तींना दिल्या जाणाऱ्या सन्मानाला ती लायक नाही, आणि सामाजिक निधीमधून भरपाईदाखल साहाय्य वा आधार मिळविण्याचा तिला हक्क नाही, असे हा पर्याय मानतो. क्षमता, हुशारी व प्रयत्न यांच्या कमी-अधिकपणातून विषमता निर्माण होतात; अशी अशा व्यक्तिवादी किंवा स्वप्रयत्नवादी समाजांची धारणा असल्यामुळे व्यक्ती जितकी अधिक यशस्वी तितका तिला अधिक सन्मान व बक्षिशी प्राप्त होते.

बहुतेक आधुनिक औद्योगिक समाजांमध्ये या दोन्ही मीमांसांमधील घटक-मुद्दे लोकांच्या धारणेचा भाग म्हणून अस्तित्वात असल्याचे आढळते. व्यक्तिनिरपेक्ष सामाजिक संस्थांच्या व्यवहारांमधून कशी व किती विषमता निर्माण होऊ शकते याची काही जाण आढळते. त्याचबरोबर, यशापयशाची जबाबदारी सामुदायिक नसते तर व्यक्तिगत असते या धारणेलाही काही प्रमाणात मान्यता आढळते. ‘वेल्फेअर स्टेट्‌स’ (कल्याणकारी राज्ये) म्हणून ओळखली जाणारी राज्ये ही, व्यक्तींच्या कमीअधिक यशापयशाची जबाबदारी अधिकतर व्यक्तिनिरपेक्ष व्यवस्थेवर टाकणाऱ्या समाजांची उदाहरणे होत असे म्हणता येईल. इतर काही समाज वैयक्तिक जबाबदारीचे तत्त्व उचलून धरतात. असे समाज अपयशी व्यक्तींना मदतीचा हात पुढे करण्याच्या बाबतीत अगदी मागे असतात किंवा अशी मदत करण्याच्या विरोधी असतात असे नाही. मात्र, पुष्कळदा असे समाज प्रत्यक्ष व्यवहारात आढळते त्यापेक्षा अधिक व्यक्तिवादी भूमिका सिद्धांतप्रणालीच्या पातळीवर आग्रहाने प्रतिपादतात. अमेरिकेचा समाज हे अशा समाजाचे एक चांगले उदाहरण आहे. पुष्कळ सार्वत्रिक स्वरूपाच्या समाजकल्याणकारी उपाययोजनांना संस्थात्मक दृढता येथे प्राप्त झालेली आहे. पण ‘वेल्फेअर स्टेट’ म्हणून ओळखला जाण्यास हा समाज मुळीच तयार नाही.

शिष्टमान्य व रूढ विचारप्रणालीने ज्या समाजात यशापयशाची जबाबदारी व्यक्तीवर टाकलेली असते, याबाबतीत त्या व्यक्तीच्या जबाबदारीवर भर दिलेला असतो, आणि जेथे व्यक्तींना यशस्वी होण्याची संधी समान आहे असे मानले जाते, तेथे स्थानसंबद्ध असुरक्षितता व चिंता कमाल प्रमाणात असण्याची शक्यता असते. तेथे दर्जा व बक्षिशी यांच्या बाबतीत इतर अनेकांपेक्षा आपण कनिष्ठ असल्याचे सर्वसामान्य माणूस अनुभवतो आणि त्याच्या समाजाच्या रीतीप्रमाणे त्याबद्दल त्याला स्वतःखेरीज इतर कोणालाच दोष देता येत नाही. नशिब, वारसा व इतर बाबी यांचा यशापयशात वाटा असतो असे कितीही मान्य केले तरी, सापेक्षतः कनिष्ठ दर्जा व बक्षिशी मिळविण्यापलीकडे जो जाऊ शकलेला नाही अशा माणसाला त्याचा दर्जा नाकारता येत नाही, किंवा दैवाचे फासे उलटे पडले हे कारण पुढे करून आपल्यापेक्षा अधिक यशस्वी बांधवांप्रमाणेच आपल्याला उच्च दर्जा मिळावा असा दावा यशस्वीपणे करता येत नाही.

आपले स्थान कोणते याविषयी वाटणारी आस्था वा चिंता कमी करणे किंवा किमान पातळीवर राखणे शक्य आहे का? या प्रश्नाचे उत्तर हो असे आहे. पण अगदी अपवादभूत परिस्थितीतच ही गोष्ट शक्य आहे, हे मात्र ध्यानात घ्यावयास हवे. माणसाने आपल्या भौतिक सुस्थितीबद्दल व स्थानाबद्दल सर्वस्वी उदासीन तरी असायला हवे, किंवा उच्च दर्जा सिद्ध करणारी, सर्वमान्य अशी इतकी मानचिन्हे त्याच्या खिशात हवी आणि इतकी भौतिक साधनसंपत्ती तिच्याजवळ हवी की इतरांना काय वाटते याबद्दल ती व्यक्ती पूर्णपणे उदासीन राहू शकेल. वर वर्णन केलेल्या अपवादात्मक व्यक्तींच्या बाबतीतच वरील प्रश्नाला ‘होय’ असे उत्तर देता येईल.

बाह्यात्कारी सारख्याच परिस्थितीत असलेली माणसे स्थानसंबद्ध चिंता विभिन्न प्रतिक्रियांच्या द्वारा प्रकट करतात तेव्हा या बाबतीतली गुंतागुंत नजरेस पडते. सारख्याच कनिष्ठ दर्जावर असलेली, आणि ज्यांची आपल्या अवनतीबद्दलची अनुभूती पण सारख्याच प्रकारची आहे, व तिच्याबद्दल जी तेवढीच संवेदनाक्षम आहेत अशी माणसे अत्यंत भिन्न प्रतिक्रिया व्यक्त करतात. असे का होते? काही व्यक्ती एका प्रकारे तर दुसऱ्या व्यक्ती दुसऱ्या प्रकारे का वागतात हे आपल्याला जाणून घ्यावयाचे आहे. आहे ही समाजाची चौकट मान्य करून आपला दर्जा सुधारण्याचे प्रयत्न काही करतात, तर काही ती समाजव्यवस्थाच सुधारण्याचा प्रयत्न करतात, वा तिच्याकडे पाठ फिरवितात, वा अवैधपणे तिच्यावर हल्ले करतात, वा इतरांच्या सुरक्षिततेचा अगर कल्याणाचा विचार न करता, आपल्याच तंत्राने वागून समाधान मिळविण्याचा प्रयत्न करतात, असे का?

या प्रश्नाला आपण जे उत्तर देऊ त्यात वेगवेगळ्या कौटुंबिक परंपरा, संधींचे कमीअधिक भान, समाजातील शिष्टांकडून मिळालेले कमीअधिक उत्तेजन व पाठिंबा यांचा परिणाम गृहीत धरलेला असेल. कनिष्ठ दर्जाच्या माणसांच्या या ज्या विविध प्रतिक्रिया होतात त्यापैकी प्रत्येक प्रतिक्रिया ही कोणत्या घटक समुच्चयातून निर्माण होते हे शोधून काढण्याचे काम समाजशास्त्राचे असते. या प्रश्नाचा अभ्यास करतानाच, कोणत्याही समाजात आढळणाऱ्या पदच्युत म्हणजे शिष्टमान्यतेची चाकोरी सोडून होणाऱ्या वर्तनाचे स्पष्टीकरण शोधून काढण्याचा आपला प्रयत्न असेल. या शिवाय, सामाजिक विकास व वाढ ही प्रक्रिया आकळण्याच्या दृष्टीने उपयोगी असे पुष्कळसे ज्ञानही त्यातून आपणास प्राप्त होईल. कारण अनेक प्रकारच्या पदच्युत वर्तनातूनच समाजपरिवर्तनाचा आरंभ होतो.

भ्रामक चलनवलन

वेगवेगळ्या समाजांनी व नोकरशाही यंत्रणांनी, सामाजिक दर्जां अगर बक्षिशी यांच्यात उल्लेखनीय व भरीव स्वरूपाची वाढ न करताच, आपल्या सदस्यांचे मनोधैर्य व प्रेरणा टिकवून धरण्याची तंत्रे शोधून काढली आहेत. चलनवलनाच्या हक्कावर भर दिला जातो, त्याला शिष्टमान्यता दिली जाते, पण या ना त्या कारणाने उल्लेखनीय सुधारणा करणे, उत्कर्ष साधणे मात्र शक्य नसते त्यावेळी निर्माण होणारा असंतोष या तंत्रांनी दूर केला जातो.

समाजातील दलितांचे सामाजिक रहाटगाडग्याच्या दृष्टीने असलेले महत्त्व आणि त्यांच्या ठिकाणची श्रेष्ठ दर्जाची नैतिकता यांचे गुणगान शास्त्यांनी जाहीरपणे वारंवार करावयाचे, जोडीला खालच्या थरातील लोकांच्या पदरात कधी कधी बक्षिशीचे चार तुकडे टाकावयाचे आणि अवमानित दर्जा व अल्पबक्षिशी याबद्दलची त्यांची संवेदना तात्पुरती बधिर करून टाकावयाची हे त्याचे एक समर्थातले समर्थ तंत्र आहे. पारंपरिक आणि सधन-निर्धन अशी विभागणी असलेल्या समाजातील भाषणबाजीला सरावलेल्या पुढाऱ्यांचे हे आवडते तंत्र आहे. पृथ्वीवर स्वर्ग निर्माण करण्याची आश्वासने देऊन लोकप्रिय बनलेल्या व जनतेच्या उठावाच्या लाटेवर आरूढ होऊन सत्तेवर आलेल्या पुढाऱ्यांचे हे तंत्र आहे. परंतु आपल्या अनुयायांची भौतिक व सामाजिक स्थिती मोठ्या प्रमाणावर सुधारण्यासाठी आवश्यक ती साधनसामुग्री त्यांच्या हाती नसते, ना त्यांची तसे काही करण्याची विशेष इच्छा असते.

नीतिमत्ता व नैतिक वर्तन यांची अस्पष्ट कल्पना पुढे ठेवून, नैतिकतेखेरीज दर्जा किंवा गुणवत्ता ठरविण्याचा इतर कोणताही निकष विचार करण्याच्या लायकीचा नसतो असे सांगून इतर निकषांची पूर्ण उपेक्षा करावयाची हे असेच दुसरे तंत्र आहे. अर्थातच, नीतिमानतेच्या बाबतीत आपण इतर कोणाहीपेक्षा कमी नाही असा दावा कनिष्ठ दर्जाचे लोक नक्कीच करू शकतात. पहिल्या तंत्राप्रमाणेच हे तंत्रही, आपले सर्व विशेष हक्क व लाभ टिकविण्यास वरिष्ठ गटांना मदत करते, आणि, त्याचवेळी कनिष्ठ दर्जाच्या लोकांमध्ये, निदान काही काळपर्यंत तरी, वरिष्ठांबरोबर आपण बरेचसे समान आहोत अशी भावना निर्माण करते. दर्जा व बक्षिशी यावरूनचे सध्याचे भेद हे तात्कालिक आहेत यावर भर देणे आणि जे काही खरेखुरे चलनवलन अस्तित्वात असेल त्याची अतिशयोक्त स्वरूपात जाहिरात करणे, त्यावर भर देत रहाणे हा याच्याशीच संलग्न असा डावपेच आहे वराट प्रमाणावर एकसाची उत्पादन हे ज्यांच्या उत्पादनव्यवस्थांचे वैशिष्ट्य आहे अशा समाजांमध्ये वरिष्ठपणाची चिन्हे म्हणून मान्यता पावलेल्या वस्तूंच्या स्वस्त नकला विकत घेणे शक्य करून व त्यायोगे दर्जातली विषमता वरकरणी लपविणे शक्य करून दर्जा व लाभ यांच्यातल्या भेदांवरून लक्ष विचलित करणे शक्य होते. मत्सरजनक भेदाभेद उत्पादनव्यवस्थेतील स्थान व कार्य यांच्यावरून न करता दृश्यमान उपभोगाच्या आधारे ज्या प्रमाणात केले जातात त्या मर्यादेत, एकसाची विराट उत्पादनपद्धतीमुळे उपभोगात जो दृश्यमान एकसाचीपणा येतो त्याचा अशा भेदाभेदांवरील उतारा म्हणून उपयोग असतो.

दर्जा व बक्षिशी यांच्यातील विषमतेचा आघात तात्पुरत्या काळापर्यंत कमी तापदायक करण्याचे आणखी एक तंत्र आहे. कनिष्ठ वर्गातील लोक जे व्यवसाय करतात त्यांना बडी बडी नावे द्यावयाची व (तकलादू प्रतिष्ठेच्या) हरभऱ्याच्या झाडावर चढवावयाचे; दरवानाला मेंटेनन्स इंजिनिअर म्हणावयाचे, कॉलेजातील साध्या ट्यूटरला असिस्टंट प्रोफेसर म्हणावयाचे; कंपनीतल्या खातेप्रमुखांना व्हाइस-प्रेसिडेंटचा किताब देऊन पाचपन्नास व्हाइस-प्रेसिडेंट नेमावयाचे; प्रकाशनसंस्थेत मुद्रण प्रत तयार करणाऱ्या कारकुनास अगर हस्तलिखिते बंदोबस्ताने ठेवणाऱ्यास संपादक म्हणावयाचे, इत्यादी.

स्थानांच्या संरचनेत कोणताही भरीव बदल घडवून न आणता तिचे बहिरंग आकर्षक करण्यासाठी संघटना व समाज ज्या तंत्राचा अवलंब करतात त्यापैकी काही तंत्रांची वर उदाहरणे दिली आहेत. ज्या व्यक्तींना स्थानभ्रष्ट झाल्याप्रमाणे वाटते पण ज्यांना आपली अवस्था स्वतःपासून आणि इतरांपासून झाकावयाची असते त्या व्यक्ती जी तंत्रे वापरतात ती या तंत्राशी फार मिळतीजुळती असतात. खऱ्याखुऱ्या चलनवलनाऐवजी चलनवलनाच्या आभासातून समाधान देण्याची साधने म्हणून त्यांच्याकडे पाहिले जाऊ शकते, जेव्हा समाज प्रतिष्ठेला फार महत्त्व देत असतो आणि सार्वजनिक रीतीने दृश्यमान असणाऱ्या प्रतीकबद्ध दर्जाविषयी समाज अत्यंत संवेदनाशील असतो, परंतु खऱ्या बदलाची शक्यता मात्र फारशी नसते तेव्हा ही तंत्रे खास करून वापरली जातात.

१२. काही सैद्धांतिक प्रश्न

सामाजिक थरांमध्ये विभागला न गेलेला असा एकही समाज आढळत नाही. थरांच्या या सार्वत्रिक आढळामुळे समाजशास्त्राच्या काही अभ्यासकांनी असा युक्तिवाद केला आहे की, सामाजिक विषमता ही एक अनिवार्य व मूल्यवान गोष्ट असली पाहिजे. तसे नसते तर विषमता इतकी सार्वत्रिक कशी आढळली असती आणि इतक्या सातत्याने का टिकून राहिली असती? या शब्दात मांडलेला युक्तिवाद उघड उघडच निरर्थक आहे. कोणत्याही गोष्टीच्या सार्वत्रिकतेवरून अगर प्राचीनत्वावरून ती अनिवार्य वा मूल्यवान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. थोडा वेळ फक्त अनिवार्यतेच्या मुद्‌द्यांवर आपण लक्ष केंद्रित करू या. या बाबतीत मुख्य मुद्दा असा मांडला जातो, की मूल्यमापन व बक्षिशी यांच्या बाबतीत औपचारिक व नियमबद्ध अशी विषमता अस्तित्वात असल्याशिवाय कोणताही समाज टिकूच शकत नाही. या मुद्‌द्याला पाठिंबा देणारा पुरावा पुढीलप्रमाणे मांडला गेला आहे:

१. अनेक व्यक्ती एकत्र येऊन करावयाच्या कोणत्याही उपक्रमाच्या सिद्धीसाठी त्या उपक्रमात समाविष्ट असलेल्या व्यक्तींमध्ये सत्तेचे असमान वाटप होणे ही आवश्यक शर्त आहे:

२. संस्कृती व्यक्तींचा एकेक मनोपिंड घडविते, त्यांच्या ठिकाणी विशिष्ट प्रेरणा रुजविते. प्रशिक्षणास प्रोत्साहन म्हणून काही प्रलोभने पुढे ठेवते. काही प्रकारच्या संस्कृतिसंबद्ध प्रेरणा व प्रशिक्षणाच्या आकृतिबंधांखाली बक्षिशीचे विषम वाटप करणे अधिक सोपे असते.

३. वरीलसारख्या परिस्थितीत, ज्यांच्या हातात अधिकार असतात त्यांच्या हितसंबंधांच्या दृष्टीने बक्षिशीचे विषम वाटप अधिक फायद्याचे असते.

४. त्याच परिस्थितीत, लाभांची विषम वाटणी चालू ठेवणे समता प्रस्थापित करण्यापेक्षा पूर्वेतिहासाशी अधिक जुळणारे असते.

समाजाची विभागणी उच्चनीच थरांमध्ये होणे अटळ असते असा निष्कर्ष वरीलपैकी कोणत्याही फलितापासून निष्पन्न होत नाही हे सहज दिसून येईल. कार्य-वैशिष्ट्यानुरूप, ते कार्य पार पाडण्यासाठी आवश्यक असे अधिकाराचे विषम वाटप आणि बक्षिशी वा मूल्यमापनातील विषमता या दोन सारख्या गोष्टी नाहीत. काही पंरपरा गृहीत धरल्यानंतर सांस्कृतिकदृष्ट्या अमूक एक गोष्ट सोईस्कर असेल तर, ती गोष्ट स्वतंत्रपणे सर्वच परिस्थितीत आवश्यक वा अनिवार्य आहे असे निष्पन्न होत नाही.

समाज टिकून रहावयाचा असेल तर त्यासाठी ज्या ज्या गोष्टी अगदी अनिवार्य आहेत त्यांपैकी विषम थरांमधील समाजाची विभागणी ही एक होय हा युक्तिवाद अंतिमतः मानवीप्रेरणांसंबंधीच्या गृहीतकृत्यांवर आधारलेला असतो. ही गृहीतकृत्ये, बहुधा, स्पष्टपणे मांडण्यात येत नाहीत. मात्र, त्यांचा मतितार्थ असा असतो की, दर्जा व बक्षिशी यांची विषम वाटणी केली नाही तर, कमीअधिक बिकट असलेली व कमीअधिक कौशल्यांची गरज असलेली कामे करण्यासाठी माणसेच मिळणार नाहीत. केलेल्या कष्टाच्या भरपाईस्वरूप विषमता ही प्रेरणादायी शक्ती म्हणून काम करते.

माणसांच्या प्रत्यक्ष वर्तनावरून प्रेरणांबद्दलचा जो पुरावा हाती येतो तो तपासण्यायोग्य आहे. विषमता कितीही विश्वव्यापी असली तरी, आपल्या कष्टाची भरपाई म्हणून आपणास विशेष मान्यता किंवा बक्षिशी मिळणार आहे की नाही याचा विचार वा चिंता न करता मनापासून अत्यंत कष्ट घेऊन जगभर स्त्रीपुरुष कामे करतात, खस्ता खातात ही वस्तुस्थितीही तितक्याच ठसठशीतपणे नजरेत भरल्याशिवाय रहात नाही. त्याचप्रमाणे, बक्षिशीचे वाटप जेथे तुलनेने कमी विषम आहे व जेथे ते फार विषम आहे अशा दोन्ही प्रकारच्या परिस्थितीत माणसाचा आळशीपणा तेवढाच सार्वत्रिक आढळतो. समाजा-समाजांमध्येच केवळ नव्हे तर एकाच समाजातही मानवी प्रयत्नांच्या कोटीत फरक आढळतो. जेथे बक्षिशीचे विषम वाटप सर्वदूर आढळते तेथेही, अधिक बक्षिशीचे आश्वासन नसताही, तितकीच कठीण कामे मनापासून करणारी माणसे आपल्याला आढळतात. उदाहरणार्थ, अमेरिकेतील व्यावसायिक व कौटुंबिक या जीवनाच्या दोन क्षेत्रांमध्ये क्रियाशील असलेल्या मुख्य प्रेरणांमधील फरक पहा. मान व लाभ यांचे असमान वाटप हे पहिल्या क्षेत्रातले वैशिष्ट्यपूर्ण व प्रभावी सूत्र आहे तर दुसऱ्यात ते अनुपस्थित असते. तरीदेखील पहिल्या क्षेत्रापेक्षा दुसऱ्या जीवनक्षेत्रात माणसे कमी मनापासून काम करतात असे दाखवून देणे अत्यंत अवघड जाईल.

कौटुंबिक जीवन अमूक मूल्ये व मानदंड यांना अनुसरून चालते म्हणून त्यावरून व्यावसायिक क्षेत्राला तीच मूल्ये व तेच मानदंड सहजी लागू करता येणार नाहीत; कुटुंबाद्वारे पार पाडावयाच्या कार्यांसाठी ती मूल्ये व ते मानदंड पुरेसे असतील पण व्यावसायिक क्षेत्रात त्यांचा काही वेगळाच संच असावा लागेल असा मुद्दा मांडला जाईल. व्यावसायिक जग व्यक्तिनिरपेक्ष असते, जगड्‌व्याळ नोकरशाही यंत्रणांमध्ये प्रचंड संख्येने लोकांना संघटित करावे लागते, अशा नोकरशाही यंत्रणांमध्ये तणाव अनुस्यूत असतात, आणि त्यामुळे विशेष प्रकारच्या समस्या व अडचणी निर्माण होतात, हा वरील युक्तिवादाचाच विस्तार आहे.

अधिक बक्षिशीचे आश्वासन नसताही मनापासून काम करण्याची इच्छा सभासदांच्या ठिकाणी कशी निर्माण होते असे आपण विचारले तर, इतर सर्वांच्या कल्याणातच आपले कल्याण आहे असे कुटुंबातील प्रत्येकजण मानतो म्हणून त्याच्या हातून तसे वर्तन घडते, हा त्या प्रश्नाच्या उत्तराचा एक निर्णायक महत्त्वाचा भाग असेल. मुलांच्या बाबतीत जे जे घडते ती ती निष्पत्ती असते; पालकांना कौटुंबिक जबाबदारी टाळता येत नाही.

कामगारांना उत्पादनाबद्दल जबाबदारी तर वाटेलच पण आपण उत्पादित करीत असलेल्या मालाबद्दल आत्मीयताही वाटेल, अशा रीतीने जर व्यवसाय संघटित करता आले, तर जास्त बक्षिशीचे आमिष न दाखवावे लागताही लोकांकडून मनःपूर्वक व कुशलतापूर्ण काम पुष्कळ अधिक प्रमाणात करून घेता येईल. किंबहुना, ज्या प्रमाणात उत्पादनप्रक्रियेत स्वयंनिर्णयाचा आणि आत्मीयतेचा अभाव असेल नेमक्या तितक्या प्रमाणात चोख कामासाठी असमान बक्षिशीचे प्रलोभन दाखविण्याची गरज पडत असेल.

आपण हेही ध्यानात घेतले पाहिजे की, मनापासून काम करण्यासाठी उत्तेजन म्हणून बक्षिशीत भेदाभेद केल्याने हिशोबी वृत्तीचा प्रादुर्भाव होईल, आणि त्यामुळे स्वेच्छेने जास्तीतजास्त वेळ व शक्तिबुद्धी सर्व करून काम करण्याच्या वृत्तीला तडा जाईल अशी शक्यता आहे. बक्षिशी (वेतन) जेव्हा प्रयत्नांशी जोडली जाते तेव्हा, जितके पैसे दिले जातात तेवढेच काम त्याने करावे, अधिक करू नये वा चांगले करू नये हे स्वाभाविक ठरते. त्याचप्रमाणे, त्याला मिळणाऱ्या पगाराच्या तुलनेने तो किती काम करतो आणि इतरांना मिळणाऱ्या पगाराच्या तुलनेत ते किती काम करतात अशी तुलना त्याने करावी हेही स्वाभाविक ठरते. अशा परिस्थितीत सर्वात अधिक अकार्यक्षम व सर्वात कमी मन लावून काम करणारा कामगार कामाचे माप ठरवील आणि इतर कामगार त्याच्याशी तुलना करून आपण किती काम करावयाचे ते ठरवतील अशीही शक्यता असते.

उत्पादनाशी आत्मीयता साधली आणि आपल्या नैतिक जबाबदारीची जाणीव रुजली म्हणजे माणसे कामाचा प्रचंड उरक प्रकट करण्याइतकी प्रेरित होतात ही गोष्ट लक्षात घेता, माणसांना कार्यप्रवृत्त करण्याची पद्धती म्हणून बक्षिशीचे विषम वाटप आवश्यक असते हा दावा खरोखरी करता येतो का असा प्रश्न आपण विचारला पाहिजे. प्रेरणेचे उच्च मान करण्यासाठी असमान बक्षिशी अपरिहार्य असेल, आणि तिच्या सापेक्ष परिणामकारकतेबद्दल गंभीर शंका असतील, तर थरांच्या अपरिहार्यतेचा संपूर्ण मुद्दाच संशयास्पद ठरतो. कारण, थरांची अपरिहार्यता मानवी प्रेरणांविषयीच्या अढळ सत्याच्या आधारे आपण जर सिद्ध करू शकत नसलो तर इतर कशाच्याही आधाराने आपण ती सिद्ध करू शकणार नाही. तेव्हा मग सामाजिक व्यवहारातल्या एका, अपरिहार्य नव्हे तर वैकल्पिक गोष्टीबद्दल आपण विचार करीत आहोत या शक्यतेला सामोरे गेले पाहिजे. वस्तुस्थिती अशी असल्याने, पुन्हा एकदा, मानवी समाजांमध्ये थरांचा आढळ सार्वत्रिक का आहे या प्रश्नाला आपल्याला सामोरे गेले पाहिजे.

सामाजिक थरांच्या संदर्भात आपण परत एकवार पुढील विधाने करू: (१) प्रयत्नांची शर्थ करण्याची प्रेरणा माणसाला विविध मार्गांनी मिळू शकते; (२) प्रत्येक मार्गात मानवी कामना व मूल्ये यांच्या दृष्टीने विचार करता जमाखर्चाचा काही एक अजोड ताळमेळ असतो; (३) तत्त्वतः यापैकी कोणताही एक मार्ग दुसऱ्यापेक्षा अधिक नैसर्गिक अगर अनुरूप आहे असा दावा करता येणार नाही; (४) माणसांना प्रेरित करण्यासाठी ज्या वेगवेगळ्या पद्धती/योजना यांची कल्पना करता येते त्यांपैकी प्रत्येक पद्धतीचा परिणाम म्हणून काहींचा लाभ तर काहींचे नुकसान होणे अटळ आहे. ज्यांचा फायदा होतो अगर ज्यांचे नुकसान होते अशांची संख्या पद्धतीगणिक भिन्न भिन्न असते- काही योजना निश्चितपणे थोड्यांच्या फायद्याच्या आणि अनेकांच्या तोट्याच्या असतील; तर इतर काही याच्या उलट असतील.

थरांच्या कोणत्याही रचनेसंबंधी सर्वात उघड दिसणारी गोष्ट ही की, उच्च दर्जावरच्या व सर्वात जास्त लाभ मिळविणाऱ्यांच्या ती सर्वात अधिक फायद्याची असते. आणखी असे की, त्या विवक्षित समाजव्यवस्थेमध्ये ज्यांना सर्वाधिक लाभ होतो ते, त्या व्यवस्थेचा फायदा अधिक लोकांना मिळावा म्हणून वेळोवेळी काही प्रयत्न करीत असले तरी, आपले विशेषाधिकार सुरक्षित ठेवण्यासाठी जे जे काही करता येणे शक्य आहे ते ते करतील. जो समाज कमाल धनसंपदा गोळा करणाऱ्यास सर्वोच्च बहुमान देतो त्या समाजात बहुतेक माणसे जे जे उपलब्ध असेल ते ते अधिकात अधिक प्रमाणात प्राप्त करण्याची धडपड करतील हे भाकित सहज करण्यासारखे आहे. जेव्हा एखादा समाज प्रत्येकाला कमाल मर्यादेपर्यंत स्वतःचा भौतिक उत्कर्ष साधण्यासाठी आणि दुसऱ्याच्या ठिकाणी मत्सर उत्पन्न करील असा सन्मान इतरांपेक्षा अधिकात अधिक मिळविण्यासाठी चेतवितो तेव्हा, त्या समाजात, कार्यप्रवृत्त करण्यासाठी असमान बक्षिशीची लालूच सोडून इतर कोणतीही पद्धती सहजपणे ग्रहण केली वा अनुसरली जाईल अशी अपेक्षा तरी कशी करावी?

तर मग, समाज थरांमध्ये विभागला जाणे उपयोगाचे असते असे म्हणावयाचे का? होय, निश्चितपणेच. पण कोणाच्या, तर दर्जा व बक्षिशी यांच्या शिड्यांवर वरचे स्थान प्राप्त असलेल्याच्या. ज्या प्रमाणात त्याचे स्थान उच्च, त्या प्रमाणात त्याला अशी विभागणी उपयोगाची, कारण अशा विभागणीमुळे त्याचा जास्त लाभ होणार. उच्च बक्षिशीमुळे श्रेष्ठी वर्गातील व्यक्तींना जादा काम करण्याची प्रेरणा मिळते असे म्हणावयाचे तर, त्याच न्यायाने, अल्प बक्षिशीमुळे बहुसंख्यांकांच्या काम करण्याच्या प्रेरणेवर प्रतिकूल आघात होण्याची आणि प्रयत्न न करण्यास ते प्रवृत्त होण्याची शक्यता तितकीच मानली पाहिजे. कनिष्ठ दर्जा व अल्प बक्षिशी वाट्याला आलेली असताही माणसे खूप परिश्रम करतात, आपली सर्व गुणवत्ता पणाला लावून उत्कृष्ट कार्य करतात असे पुष्कळदा आढळते. कार्याची प्रेरणा देणारे इतर सांस्कृतिक संस्कार त्यांच्या मनावर अधिक खोलवर झालेले असतात, किंवा त्यांना दुसरा पर्याय दिसत नाही, किंवा दिसला तरी त्या वाटेने जाण्याची त्यांना भीती वाटते, अशी काही याची प्रमुख कारणे सांगता येतील. पण सापेक्षतः त्यांचा कनिष्ठ दर्जा आणि त्यांना मिळणारी अल्प बक्षिशी यांच्यापासून त्यांना उत्तम काम करण्याची स्फूर्ती मिळत नाही हे मात्र नक्कीच.

थरांमध्ये समाजाची विभागणी होणे ही ज्यांना एक चांगली, विधायक गोष्ट वाटते ते या युक्तिवादाला पुढीलप्रमाणे उत्तर देतात. त्यांचे म्हणणे असे की, अल्प बक्षिशी मिळविणाऱ्यांच्या प्रेरणांवर प्रतिकूल आघात होत असेलही; पण सर्वात अधिक बुद्धिमत्तेच्या, म्हणजेच सर्वाधिक बक्षीशीचे मानकरी असलेल्या लोकांवर या व्यवस्थेचा कमाल प्रोत्साहक परिणाम होतो; आणि, एकंदर बेरीज वजाबाकी केल्यानंतरही, इतर कोणत्याही वाटपव्यवस्थेपेक्षा ही व्यवस्था सामाजिकदृष्ट्या सर्वात अधिक फलदायी आहे, अधिक उत्पादन देणारी आहे. परंतु, पुन्हा एकदा जे सिद्ध करावयाचे तेच या युक्तिवादात गृहीत धरण्यात आलेले आहे. उच्चपदस्थांना मिळणाऱ्या उच्च विषम बक्षिशीमुळे होणारे एकूण नक्त उत्पादन हे कमाल शक्य उत्पादन आहे असे त्यांना वाटेल; पण अल्प बक्षिसी मिळणाऱ्यांना, इतर पर्यायांबरोबर तुलना करता, ते एकूण उत्पादन पर्यायी व्यवस्थेखालील शक्य कमाल उत्पादनापेक्षा कितीतरी कमी वाटेल.

थरांधिष्ठित विषम समाजरचनेचा पुरस्कार करणाऱ्यांचा दुसरा एक मुद्दा असतो. आयुष्यात पुढे जाऊन जी माणसे मोठी होतात त्यांना कार्यप्रवृत्त करणाऱ्या प्रेरणांमध्ये कीर्ती व विशेषत्व– थोडक्यात मोठेपणा–यांची आस ही एक अनिवार्य आवश्यक प्रेरणा असते. परंतु, या युक्तिवादात काहीतरी थोर करण्याची तीव्र इच्छा आणि थोर समजले जाण्याची आकांक्षा या दोहोतील महत्त्वाच्या फरकाकडे दुर्लक्ष करण्यात आलेले आहे.

थोरांच्या चरित्रांत पुष्कळदा या दोन्ही प्रेरणांचे मिश्रण आढळते. असे असले तरी, या दोन प्रेरणा परस्परांपासून भिन्न आहेत. एखादी महान कादंबरी लिहिण्याची इच्छा, आणि महान कादंबरीकार म्हणून ओळखले जाण्याची इच्छा, या दोन अगदी निराळ्या गोष्टी आहेत. या दोन्ही इच्छा एकाच माणसाच्या मनात उपस्थित असू शकतील. परंतु व्यक्तिगत प्रसिद्धीच्या इच्छेमुळे महान कृती निर्माण करण्यासाठी लागणारी बांधिलकी व यथार्थ दृष्टिकोन अंगी बाणण्यात अडथळाच उत्पन्न होणार नाही का, असा प्रश्न आपण विचारला पाहिजे. ते काहीही असो, महान सांस्कृतिक सिद्धींच्या बुडाशी अनेकविध प्रेरणा आढळतात, सिद्धींचे गतिशास्त्र अनेकपदरी आहे, आणि अनेक जटिल घटकांच्या संयोगातून या सिद्धी हाती येतात ही गोष्ट स्पष्ट दिसते. दुसऱ्यांना हिणविणारा बहुमान किंवा उच्च विषम बक्षिशी या घटकांचा प्रभाव इतर सर्व घटकांपेक्षा वरचढ आणि स्पष्ट उमटून दिसणारा असतो हे फाजील सोपे गृहीतकृत्य सहजपणेच खोडून काढले जाते.

आपण आणखी एक शक्यता विचारात घेतली पाहिजे. ती ही की, कितीतरी व्यक्तींची गुणवत्ता कायमची सुप्त रहाते. असंख्यांची गुणवत्ता झाकोळलेली रहाते किंवा ती प्रकट होत नाही याचे एक सर्वात महत्त्वाचे कारण असे की, तुटपुंज्या भौतिक व आत्मिक परिस्थितीत रहाणाऱ्या जगातील विशाल बहुसंख्येला आपली गुणवत्ता प्रकट करण्याची संधीच मिळत नाही. विशिष्ट लोकसंख्येत विज्ञान व कला या क्षेत्रांतली गुणवत्ता प्रत्यक्षात किती असते हे आपण निश्चितपणे सांगू शकत नाही. पण आपल्याला हे नक्कीच माहीत आहे की, पूर्वी वंचित असलेल्या गटांना संधी उपलब्ध होताच, गुणवंतांचा अनपेक्षित ओघ वाहू लागतो. याचा अर्थ असा नव्हे की, जग अज्ञात प्रतिभावंतांनी गच्च भरलेले आहे; पण कोणत्याही काळात, दृश्यमान असतात त्यांच्यापेक्षा सर्व प्रकारची कितीतरी अधिक गुणी माणसे अदृश्यमान अवस्थेत समाजात असतात आणि, थराधिष्ठित समाजातील विषम संधीच या सुप्त शक्तींना नख लावण्यास बहुतांशी जबाबदार असतात.

गुणवत्ता व तिचा उपयोग यासंबंधीच्या वरील विवेचनात गुणवत्ता या शब्दाचा एका विशेष सीमित अर्थाने वापर केला आहे. शक्य कोटीतील सर्व मानवी गुणांपैकी फक्त काही थोड्या गुणांचीच दखल येथे घेतलेली आहे हे उघड आहे. सध्याच्या काळात ज्यांना सर्वात अधिक मागणी आहे व मान आहे त्यांच्याबद्दलच, उघडपणे, ही चर्चा आहे. प्रगतीची घोडदौड करण्यासाठी ज्या गुणांचे महत्त्व आहे ते गुण असलेल्या व्यक्तींचा शोध, भरती आणि प्रशिक्षण हा आजच्या अमेरिकेत फार मोठ्या आस्थेचा विषय आहे. दुसऱ्या, इतर प्रकारच्या गुणांबद्दल त्या मानाने खूपच कमी आस्था आहे– उदाहरणार्थ, कलात्मक, मानवतावादी, राजकीय, कौटुंबिक व साहित्यिक. बहुसंख्य लोकांना वाटेल, की हे ठीकच आहे. परंतु वस्तुस्थिती अशी आहे, की बहुतेक गुणांकडे सापेक्षतः दुर्लक्ष होत आहे, तर काही अगदी संकुचित हेतूंच्या पूर्ततेसाठी ज्यांचा विशेष उपयोग आहे अशा काही थोड्या गुणांवर भर दिला जात आहे.

विषम मूल्यमापन व बक्षिसवाटप यांची एक व्यवस्था या दृष्टीने समाजाची थरांमध्ये विभागणी करण्याचे संमिश्र परिणाम आढळतात. लोकसंख्येच्या एका विभागावर होणाऱ्या परिणामांपेक्षा दुसऱ्या विभागावर होणारे परिणाम निराळे असतात. सामाजिक आर्थिक विकासाच्या दृष्टीनेही थरविभागणीचे गर्भित परिणाम वेगवेगळे असतात. कोणाचे हितसंबंध तूर्त मागे ठेवले आहेत आणि कोणाच्या लाभांना तात्कालिक प्राधान्य दिलेले आहे यावर नजिकच्या भविष्यकाळातील फायदे-तोटे विरुद्ध दूरगामी फायदे-तोटे या स्वरूपातील ताळेबंद काय मांडलेला आहे ही गोष्ट निर्धारित असते. समाजाची थरांमध्ये विभागणी करण्यामध्ये आपण कोणता ताळेबंद स्वीकारतो यावर सामाजिक-आर्थिक विकासाचा आकृतिबंध अवलंबून असतो. किंवा, उलटपक्षी असे म्हणता येईल की, आर्थिक-सामाजिक विकासाचे व समाजजीवनाचे जे चित्र आपल्या डोळ्यासमोर आपण ठेवू त्यानुसार त्याला अनुरूप अशी थरविषयक नीती आपणास अवलंबावी लागते, किंवा आपल्या धोरणांमध्ये अनुस्यूत असते. उत्तम प्रशिक्षित उच्चपदस्थ व सापेक्षतः अल्पशिक्षित बहुजनसमाज यांच्याकडून होणारे उत्पादन, आणि बहुसंख्य लोकांना मध्यम पातळीवरील प्रशिक्षण मिळाले असताना होणारी एकूण उत्पादन-सिद्धी यात फरक असतो. समाजाचे रहाटगाडगे चालविण्यात हातभार लावणाऱ्या वेगवेगळ्या सभासदांना समाज कशा रीतीने बक्षिशी देतो आणि मनाला समाधान देणाऱ्या व्यवसायांची त्यांना उपलब्धी करून देण्यासाठी तो किती कष्ट उपसतो यानुसार निष्ठा, सहभाग, मनापासून काम करण्याची वृत्ती, सामाजिक कर्तव्य व जबाबदारी यांची जाणीव, आणि समाजाच्या मूल्यांना सर्वसामान्य मान्यता यासारख्या गोष्टी लोकांकडून समाजाच्या चरणी किती प्रमाणात वाहिल्या जाणार ही गोष्ट अवलंबून राहील. बक्षिशी आणि समाधान देणारे व्यवसाय या दोन गोष्टींचे माप सभासदांच्या पदरात टाकण्यात समाज जितकी कमी-अधिक कसूर करील तितके समाजाच्या पदरात वर उल्लेखिलेल्या निष्ठा, सहभाग इत्यादी गोष्टींचे माप कमी-अधिक पडेल.

संधींच्या व विशेषाधिकारांच्या विविध संरचनांचे परिणाम संबंधित लोकांच्या जीवनावर आणि समाजाच्या एकूण वर्तनावर काय होतात याचा अभ्यास करणे हे समाजशास्त्रज्ञाचे कर्तव्य आहे. जितक्या अधिक विषम प्रमाणात संपत्तीची व सन्मानाची समाज विभागणी करतो तितक्या प्रमाणात त्या समाजाच्या मूल्यांना मान्यता व मान देणाऱ्यांची, आणि त्या समाजासाठी आपल्या गुणवत्तेचा उपयोग मनापासून करणाऱ्यांची संख्या लहान असते, ही प्राथमिक वस्तुस्थिती समाजशास्त्रज्ञाने अशा अभ्यासाच्या वेळी पक्की ध्यानात ठेवली पाहिजे. यामध्ये गर्भित असलेला नैतिक निष्कर्ष समाजशास्त्रज्ञांच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. आपल्या समजुतींना धरून माणसे वर्तन करतात अशी बहुतेक समाजशास्त्रज्ञांची धारणा आहे. ही गोष्ट खरी असेल, आणि मान्यता व बक्षिशी यांच्या विषम वाटपाच्या परिणामी आपला समाज अन्यायी आहे अशी जर त्यांची समजूत होत असेल, तर या समजुतीपोटी होणारे त्यांचे वर्तन समाजस्वास्थ्याच्या दृष्टीने हानिकारकच असेल. थोडक्यात म्हणजे, थरांमध्ये समाजाची विभागणी करण्याचे फळ काय याचा एकूण हिशेब मांडत असताना कनिष्ठ दर्जा व अल्पबक्षिशी वाट्यास येणाऱ्यांच्या नैतिक प्रतिक्रिया व त्यांचे परिणाम यांचाही हिशेब मांडणे महत्त्वाचे असते.

डॉक्टर, वकील, उद्योजक, व्यवस्थापक इत्यादी व्यवसायांमध्ये उच्च लाभ पदरात पडतात हे खरे; पण ती स्थाने प्राप्त करून घेण्यासाठी दीर्घ प्रशिक्षण घ्यावे लागते आणि त्यासाठी दीर्घ काळ व जास्त कसून परिश्रम करावे लागतात, त्याग करावा लागतो. विषम सामाजिक थरांच्या संरचनेच्या बचावार्थ जे वेगवेगळे युक्तिवाद आज केले जातात त्यांपैकी हा युक्तिवाद सर्वात समर्थ आहे. परंतु या दीर्घ प्रशिक्षणाकडे काही मूठभर उच्चपदस्थांना उपभोगावयास मिळणारे महत्त्वाचे व संतोषजनक लाभ म्हणूनही आपण पाहू शकतो. मन तीव्र संवेदनाक्षम व दृष्टी प्रगल्भ बनविण्याची, अभिरुची संपन्न बनविण्याची, दृष्टिकोन विशाल बनविण्याची संधी इतक्या दीर्घ काळपर्यंत त्यांना मिळते यात त्याग नसून त्यांचा विशेष लाभच आहे असे कोणी म्हणू शकेल. व्यावसायिक प्रशिक्षणासाठी जो काही त्याग करावा लागत असेल तो असो, त्याच्या जोडीला हे लाभदायी घटकही त्या प्रशिक्षणाचे अंगभूत भाग आहेत हे खचितच. आणि म्हणून ह्या प्रशिक्षणाच्या काळाला मुख्यतः त्यागाचा काळ म्हणून संबोधणे कठीण आहे.

निरनिराळ्या व्यवसायांच्या तुलनात्मक महत्त्वाबद्दल बोलावयाचे तर, आपण फार सावधगिरीने निवाडा केला पाहिजे. काय महत्त्वाचे आहे हे समाज ठरवीत असतो; परंतु, साधी किंवा गुंतागुंतीची, सर्वच कामे सारखीच महत्त्वाची असतात अशी मांडणी करता येणे शक्य आहे. अंतिमतः सर्वच “आवश्यक” कामे पार पाडावी लागतात, नाहीतर समाजाचे नुकसान होते. एखादे काम समाधानकारकरीत्या पार पाडण्या न पाडण्याचे जे परिणाम संभवतात त्या परिणामांच्या कसोटीवर तूर्त आपण कामाचे महत्त्व ठरवू या. आपण असेही धरून चालू या की, याबाबतीत आपण अचूक मोजमाप घेऊ शकतो व मतैक्य साधू शकतो. पण ही व्याख्या आणि ही “अचूक” मोजमापे यावरून बक्षिशी कशी देण्यात यावी यासंबंधी कोणत्याच निष्कर्षाप्रत आपण येऊ शकत नाही. जे अधिक महत्त्वाची कामे करतात त्यांना अधिक चांगली बक्षिशी दिली पाहिजे असा मूल्यात्मक निवाडा करण्यापासून आपली सुटका नाही.

शिवाय, या निवाड्याच्या मागे एक महत्त्वाची पण लपविलेली वस्तुस्थिती आहे. समान संधी मिळते असे गृहीत धरले तरी, अशा प्रकारची अधिक महत्त्वाची कामे करण्यासाठी लागणारी बुद्धिमत्ता जन्मजात योगायोगाने प्राप्त होते. उदाहरणार्थ, कुशल शस्त्रवैद्य होण्यासाठी खास हस्तचापल्य आणि नाजुक हाताळणी या गुणांची आवश्यकता असते. अशी गुणसंपदा असलेले अगदी थोडे लोक जन्माला येत असतील तर, शस्त्रवैद्यांना अगदी उच्च परिमाणात बक्षिशी मिळावी असा युक्तिवाद करणे म्हणजे जन्मजात योगायोगासाठी माणसाला जादा बक्षिशी मिळावी असा युक्तिवाद करण्यासारखे आहे. शस्त्रवैद्याचे काम काही बाबतीत इतरांपेक्षा खूपच अधिक महत्त्वाचे आहे असे आपण मान्य केले तरी, या दुर्मिळ गुणसंपदेसह जन्माला येण्याचे भाग्य त्याला लाभले याखेरीज, त्याला इतकी अधिक बक्षिशी दिली जावी याचे दुसरे समर्थन देता येणार नाही. हे समर्थन सोडून दिल्यावर, प्रशिक्षणाच्या काळात त्याने इतरांपेक्षा अधिक त्याग केला होता किंवा स्वतःचे कौशल्य वापरण्यास त्याला इतर कशाने प्रेरणा मिळणार नाही असे दोनच मुद्दे, त्याला प्रमाणातीत बक्षिशी देण्याचे प्रमाण म्हणून, मांडता येतील. परंतु, आपण वर पाहिलेच आहे की, हे दोन्ही युक्तिवाद शंकास्पद आहेत.

वरील निरीक्षणांमध्ये काही महत्त्वाचे निष्कर्ष अनुस्यूत आहेत. पहिल्या प्रथम, एखादी व्यक्ती कोणत्या प्रकारचे काम करू शकेल ही गोष्ट (१) उपजत गुणवत्ता, आणि (२) त्या गुणवत्तेचा शोध, तिचे प्रशिक्षण, व तिचा उपयोग यासाठी आवश्यक त्या सामाजिक संधींची उपलब्धी या दोन घटकांवर अवलंबून असते. दुसरा निष्कर्ष असा की, मौलिक समजल्या, गणल्या गेलेल्या व त्या अर्थाने वांछित अशा गुणसंपदेसह जन्माला येणे हा योगायोग असतो; आणि श्रेष्ठी वर्गातील मुलांना, आपल्या अंगची गुणवत्ता प्रशिक्षणाद्वारा विकसित करण्याची आणि स्वतःच्या गुणसंपदेचा उपयोग करून घेतला जाईल हे पहाण्याची संधी पुष्कळ अधिक प्रमाणात मिळते. अधिक बक्षिशी देणाऱ्या, अधिक कौशल्याच्या कामांशी निगडित पदांवर अधिष्ठित होण्यासाठी संधी मिळणे हे पुष्कळदा योगायोगाचे व असमान संधीचे फळ असते. खानदानावर अधिष्ठित उमरावशाहीच्या जागी उपजत गुणसंपदेवर आधारित उमरावशाही आणणे हे लोकशाही समाजाचे रूपलक्षण ठरणे निश्चितच स्तुत्य नाही.

सर्व प्रकारचा नैतिक मूल्यविचार आपण बाजूस ठेवला आहे असे समजू. तरीदेखील, विषम वर्गवारी व बक्षिशी समाजव्यवस्थांच्या धारणेला आणि उन्नतीला विधायक स्वरूपाचा ठोस असा कोणता हातभार लावतात हा प्रश्न आपल्यापुढे उभा राहतोच. समाजाची थरांमध्ये विभागणी होण्याचे जे भलेबुरे संमिश्र परिणाम आपण पाहिले त्यावरून सामाजिक संरचनेच्या पर्यायी पद्धतींची चिकित्सा आवश्यक असल्याचे प्रकर्षाने सूचित होते. अधिक सम प्रमाणात बक्षिशीचे वाटप करणाऱ्या व्यवस्थेसाठी असलेल्या समाजविकासाच्या शक्यतांसंबंधीच्या पुराव्यावरून पर्यायांचा शोध अत्यंत मोलाचा ठरेल असे दिसून येते. थोडक्यात म्हणजे, व्यक्तींनी आपल्या गुणसंपदेचा मनापासून उपयोग करावा म्हणून त्यांना प्रेरणा देण्याचे आणि त्यानुरूप समाज संघटित करण्याचे अनेक शक्य मार्ग आहेत. आपल्या वाट्याला येणारे, केवळ धनच नाही तर एकंदर समाधान, जास्तीत जास्त कसे वाढेल आणि ते तसे सतत वाढविण्याचे अधिकाधिक परिणामकारक मार्ग कोणते याचा शोध घेण्याचे जर माणसाच्या मनात असेल तर, या शक्य कोटीतील पर्यायांची पहाणी करणे निश्चितच त्याच्या फायद्याचे होईल. भविष्यात या पर्यायी मार्गाने गेल्यास शक्यता अशी आहे की फायदे पुष्कळ होतील आणि त्या मानाने तोटे खूप कमी सहन करावे लागतील.

निवडक संदर्भसाहित्याची सूची

या पुस्तकात विचारात घेण्यात आलेल्या बहुतेक प्रश्नांची चर्चा अनेक समाजशास्त्रीय नियतकालिकांतून करण्यात आलेली आहे; त्यात पुढील नियतकालिकांचा प्रामुख्याने अंतर्भाव आहे:

बक्ले विलियम, “सोशल स्ट्रॅटिफिकेशन अँड द फंक्शनल थेअरी ऑफ सोशल डिफरन्‌सिएशन”, अमेरिकन सोशिऑलॉजिकल रिव्ह्यू (१९५८) २३:३

व्हिस, किंग्स्ले, व विल्बर्ट मूर, “सम प्रिन्सिपल्स ऑफ स्ट्रटिफिकेशन” अमेरिकन सोशिऑलॉजिकल रिव्ह्यू (एप्रिल १९४५) १०, २४२-२४९.

“रिप्लाय अँड कॉमेंट” अमेरिकन सोशिऑलॉजिकल रिव्ह्यू (१९५३), १८:४, ३९४-३९७.

मूर विल्बर्ट इ. “बट सम आर मोर इक्वल दॅन आदर्स”– अमेरिकन सोशिऑलॉजिकल रिव्ह्यू (फेब्रुवारी १९६३), २८:१, १३-१८.

पारसन्स टॉलकॉट, “ॲन ॲनॅलिटिकल ॲप्रोच टु द थिअरी ऑफ सोशल स्ट्रॅटिफिकेशन” अमेरिकन जर्नल ऑफ सोशिऑलॉजी (नोव्हेंबर १९४०) ८४९-८६२.

–”अ रिव्हाइज्ड ॲनॅलिटिकल ॲप्रोच टु द थिअरी ऑफ सोशल स्ट्रॅटिफिकेशन” आर. बेन्डिक्स अँड एस. एम. लिप्‌सेट यांच्या “क्लास, स्टेट्‌स्‌ ॲन्ड पॉवर” मध्ये (ग्लेनको, ३, द फ्री प्रेस, १९५३) पान २२-१२८.

स्टिन्थकोम्ब आर्थर एल्, “सम एम्पिरिकल कॉन्सेक्वेन्सेस ऑफ द डेव्हिस-मूर थिअरी ऑफ स्ट्रॅटिफिकेशन” अमेरिकन सोशिऑलॉजिकल रिव्ह्यू (ऑक्टोबर १९६३) २८; ८०५-८०८.

ट्युमिन मेल्विन एम, “सम प्रिन्सिपल्स ऑफ स्ट्रॅटिफिकेशन: अ क्रिटिकल ॲनॅलिसिस” अमेरिकन सोशिऑलॉजिकल रिव्ह्यू (१९५३), १८:४; ३८७-३९४.

–”रिप्लाय टु किग्स्ले डेव्हिस” अमेरिकन सोशिऑलॉजिकल रिव्ह्यू (१९५३), १८:६; ६७२-६७३.

–”ऑन इन्‌इक्वालिटी” अमेरिकन सोसिऑलॉजिकल रिव्ह्यू, (फेब्रुवारी १९६३) २८:१, १९-२८

विसोलोविस्की क्लोत्सिमिरेत्स, “सम नोटस्‌ ऑन द फंक्शनल थिअरी ऑफ स्ट्रॅटिफिकेशन”, आर्‌ बेन्डिक्स अँड एस्‌. एम्. लिप्‌सेट यांच्या, “क्लास, स्टेटस्‌ अँड पॉवर” मध्ये, २ री आवृत्ती (न्यूयॉर्क, द फ्री प्रेस ऑफ ग्लेनको, १९६६) पा. ६४-६८.

बॉग. डी. एच. “द फंक्शनल थिअरी ऑफ स्ट्रॅटिफिकेशन: सम निग्लेक्टेड कन्सिडरेशन्स”, अमेरिकन सोशिऑलॉजिकल रिव्ह्यू (१९५९), २४, ६.

विषयसूची

अलफोर्ड, रॉबर्ट

अरिस्टॉटल, सामाजिक सिद्धांत

अस्थैर्य, सामाजिक

अर्थशास्त्र (उत्पन्न, सत्ता व मालमत्ता–पहा):

–व दर्जा

–हालचालीतील कार्य

–थरांच्या घडणीतील कार्य

–समाजशास्त्रातील सिद्धांत

अमेरिका (निग्रो पहा)

–भारताबरोबर तुलना

–तील हालचाल

–राजकीय श्रद्धा

–सामाजिक कल्याण

इन्कलेट, ॲलेक्स

इझ्राएल : मधील बक्षिसांची समता

–थरांची घडण

उत्पन्न (मालमत्ता, बक्षिसे पहा)

–गोरे व गौरेतर तुलना, तक्ता

–वाटप

–व घटस्फोटाचे प्रमाण

–व शिक्षण

–किमान निर्वाहरेषा

–करांची विभागणी

उदारमतवाद-राजकीय

ओसोस्की स्तानिस्लाव

औद्योगिकरण व स्थानांचे मूल्यमापन

कार्टर, ह्युज

कॉलिन्स, रे सी (धाकटा)

किन्से आल्फ्रेड एम्

कुटुंब (नातेवाईक पहा)

–वर्गीय फरक

–बक्षिसांची पद्धत

–तील थरांची घडण

कोलको, गॅब्रिएल

कोर्नहॉसर, आर्थर

कोहेन अल्बर्ट

गर्थ हान्स

गाल्ब्रेथ जॉन केनीथ

गिब्स जॅक पी.

गूडे विलियम जे

गोल्डाश्मित्द वॉल्टर

ग्लिक पॉल

घटस्फोट:

वर्गीय फरक

निग्रो विरुद्ध गोऱ्यांतील प्रमाण

जननक्षमता–वर्गीय फरक

जनोवित्झ, मॉरिस

जपान, मधील हालचाली

जर्मानी गिनो

जातिनिष्ठ समाज:

–वर्गीय समाजाबरोबर तुलना

–वर्णन

–मुक्त होण्यासाठी स्थलांतर

–सांकेतिक न्यूनगंडाविरुद्ध प्रक्रिया

–स्थानांना ऐच्छिक मान्यता.

जीवनसंधी

–जीवनपद्धतीबरोबर तुलना

–व्याख्या

–वर्णन

–मान्यता

–वेबरचा दृष्टिकोन

जीवनमानाची अपेक्षा, वर्गीय फरक, जीवनपद्धती :

–जीवनसंधीबरोबर तुलना

–बक्षिस म्हणून

–वर्णन

–वेबरचा दृष्टिकोन

ज्यू, पूर्वग्रह-हालचालीतील घटक म्हणून

ट्युमिन मेलविन एम

डेव्हिस, किग्स्ले

थर:

निकष-निर्णय

संख्या-निर्णय

थरांची घडण:

कारणे

वैशिष्ट्ये

परिणाम

विरोधी प्रकार

व्याख्या

समर्थन

दुहेरी (अमेरिका)

अर्थ

अस्थैर्य

इतिहास

मार्क्सवादी दृष्टिकोन

प्रक्रिया

स्थैर्य

धर्म:

वर्गीय फरक

कनिष्ठ वर्गांना समाधान म्हणून

भारतातील

मध्ययुगीन युरोपात

दर्जा ठरविण्यातील कार्य

नागरिक स्वातंत्र्य :

–बर्कले, कालिक अभ्यास

–आणि हालचाल

नातेवाईकांचा घटक:

–वर्गीय फरक

–व हालचाल

–प्लेटोचा सिद्धांत

–दर्जा विरुद्ध मूल्यमापन

–बक्षिसांची पद्धत

–धार्मिक अनुबंध

–मधील थरांची घडण

–थरांची जाणीव

–नियमांचे प्रवर्तन

निग्रो:

बद्दलची वृत्ती

घटस्फोटाचे प्रमाण

शैक्षणिक पातळी व उत्पन्न

कुटुंबाची रचना

उत्पन्न –गोऱ्यांच्या तुलनेने

मोयनिहानचा अहवाल

अमेरिकेतील मान्यता

स्वमूल्यमापन

आत्महत्त्येचे प्रमाण

मतदाननोंदणीचा अनुबंध

पारसन, तालकॉट

प्लेटो, सामाजिक सिद्धांत

प्रोथो जेम्स

प्युएर्टो रिको:

तील हालचाल

वर्गांचे मनोधैर्य

धार्मिक अनुबंध

फॉक्स थॉमस जी.

फित्झिराल्ड, डले

फेल्डमन,  अर्नोल्ड

फोर्स मरियने टी.

बक्षिसे:

भ्रामक हालचाल

विषमता

कनिष्ठ स्थानांसाठी

कार्याचे मूल्यमापन

विभिन्नतेचे समर्थन

लोकप्रियता

सत्ता

प्रतिष्ठा

सत्ता

मानसिक समाधान

मूल्यमापनाशी संबंध

मान्यतादर्शक

कमतरता

स्थानांच्या विभक्तीकरणासाठी

बर्कले, कॅलिफ

बालशिक्षण:

–कार्याची जबाबदारी

–कनिष्ठ व मध्यमवर्गाची तुलना

–जीवन संधी

–नियम प्रवर्तनाची साधने.

बुलेटेना, लुइस

बुशमेन, मधील थरांची घडण

बेल, वेन्डेल

बेन्डिक्स, रेन्हार्ड

बेटेलहेम, ब्रूनो

ब्रॉनफ्रेनब्रेनर

बंद समाज-व्याख्या

भारत:

–अमेरिकेबरोबर तुलना

–मधील थरांची घडण

मॅकिव्हॅली निकोलो

मॅथ्यूज डोनाल्ड

मॅकक्लेलँड डेव्हिड

मार्क्स

मार्क्सवादी–सामाजिक प्रश्नांसंबंधी दृष्टिकीन

मानसिक समाधान

मान्यता:

थरांच्या घडणीचे वैशिष्ट्य

खोटी हालचाल

मूल्यमापनाबद्दल प्रतिक्रिया

मालमत्ता:

मिलर एस एम

मिल्स सी ब्राईट

मिझरुची इफ्रेम एच

मूरे विलबर्ट

मूल्ये:

मूल्यमापनातील

हिमनच्या अभ्यासात

कार्याची पसंती

बक्षिसात

वार्नेरचा दृष्टिकोन

मूल्यमापन: (स्थान पहा)

–ची यशःप्राप्ती

–ची टाळाटाळ

–दर्जाबरोबर तुलना

–चे परिणाम

–साठी निकष

–मोजमाप

–टिकविणे

–वैयक्तिक

–लोकप्रियता

–प्रतिक्रिया

–बक्षिसांशी संबंध

–व्याप्ती

–व्यक्तीचा सामाजिक दर्जा

–सामाजिक

–व्यक्तिनिष्ठ दृष्टिकोन

मोयनिहान डॅनियल-निग्रोंवरील अहवाल

व्याख्या

मूल्यमापन व बक्षिसे

समाजातील वाटपपद्धत

व जीवनसंधी

मार्क्सवादी दृष्टिकोन

पारसनचा दृष्टिकोन

प्लेटोचा दृष्टिकोन

बक्षिसे म्हणून

वस्तुनिष्ठतेचे कार्य

वेबरचा दृष्टिकोन

राजकारण:

वर्गीय फरक

स्थानांचा वारसा

व हालचाल

व सत्तासंरचना

व मालमत्ता

मानसिक समाधान

मतदानाचा अनुबंध

रेडलिच सी. एफ.

रोगोफ नाताली

रोस्सी पिटर एम

लिपसेट एस मार्टिन

लिंड रॉबर्ट

वर्गीय जाणीव:

–व्याख्या

–भारत विरुद्ध अमेरिका

–आणि हालचाल

–मूल्यपद्धती

वर्ग, सामाजिक

–जातिव्यवस्थेशी तुलना

–आर्थिक पाया

–कौटुंबिक अनुबंध

–जननक्षमतेतील भिन्नता

–तील विषमता

–मृत्यूचे प्रमाण

–चे व्यक्तिमत्त्व

– राजकीय वृत्ती

–धार्मिक अनुबंध

–आणि सामाजिक आजार

–मूल्यपद्धती

–वॉर्नरचा दृष्टिकोन

–वेबरची व्याख्या

वस्तुनिष्ठा-स्थानांच्या मूल्यमापनातील

वारसा हक्काने स्थानप्राप्ती

–बहाल केलेली विरुद्ध प्राप्त केलेली

–प्लेटोचा सिद्धांत

–आणि राजकीय सत्ता

–दर्जा विरुद्ध मूल्यमापन

वॉर्नर डब्ल्यू लॉइड

विभागीकरण, हालचाली आणि वृत्ती

विमार्गी वर्तन

–वर्गीय फरक

–मूल्यमापनाविरुद्धची प्रतिक्रिया म्हणून

–व्याख्या

–मूल्यपद्धती

विषमता (थरांची घडण पहा)

–बुशमेनमधील

–जीवनसंधी व पद्धतीतील फरक

–अपरिहार्यता

–इझ्रायली किबुत्समधील

–व्यक्तींचा प्रतिसाद

–बक्षिसांतील (बक्षिसे पहा)

–अमेरिकेतील

वेबर, मॅक्स

व्यवसाय- स्थानदर्शक घटक म्हणून

निर्णायक घटक

मूल्यमापनात

कुटुंबाचा आकार

भारतातील

मूल्यमापनअभ्यास

व हालचाल

राजकारणात

बक्षिसांची पद्धत

व सामाजिक आजार

अमेरिकेतील

ब्राइट चार्लस

ब्राँग डेनिस

शिक्षण:

घटस्फोटाचे अनुबंध

आणि कुटुंबाचा आकार

आणि सहसंभोग

उत्पन्नाचे अनुबंध

विवाहाचे अनुबंध

हालचालींचे अनुबंध

आणि राजकीय वृत्ती

धार्मिक अनुबंध

आणि स्थान

आणि थरांची घडण

चे स्त्रीचे मूल्यमापन

सत्ता:

व्याख्या

व मूल्यमापन

समाजातील वाटप

जीवनसंधी व पद्धती

मार्क्सवादी दृष्टिकोन

हालचाली

राजकारणात

व मालमत्ता

अलिकडील अभ्यास

व बक्षिसे

वेबरचा दृष्टिकोन

सनातनीपणा

समतोलाचा सिद्धांत

सहभोजन

समलिंगी संभोग – शैक्षणिक अनुबंध

समाजसमूह :

–विमार्गी वर्तणुकीसंबंधी वृत्ती

–स्थापनेसाठी आवश्यक परिस्थिती

–समाजाचे मूल्यमापन

–ची वेबरची व्याख्या

संस्थांचे सभासदत्व, वर्गांप्रमाणे

संघर्षाचा सिद्धांत

सांस्कृतिक अनुबंध, स्थानांवर परिणाम

सेंटर्स, रिचर्ड

सिलबरस्टीन फ्रेड बी

सिद्धांत, व हालचाली

सीगेल पी एम

सीमन मेलविन

सेल्विन हनान

स्थान (बक्षिसे पहा)

–प्राप्ती व सांभाळ

–निकष

–विभागीकरण

–वाटप

–मूल्यमापन

–विसंगती

–भारत विरुद्ध अमेरिका

–सांस्कृतिक अनुबंधांचा प्रभाव

–नोकरीचे मूल्यमापन

–आणि जीवनपद्धत

–मोजमाप

–हालचाली

–नैतिक प्रतिक्रिया

–प्रतिष्ठा

–दर्जा

–तौलनिक अनुक्रम, पश्चिम युरोपात

–सिद्धता

स्थानाची जाणीव

स्ट्राऊफर सॅम्युएल

हॅगस्ट्रोम वारन ओ.

हॅमिल्टन रिचर्ड

हॅट पॉल

हॉबस थॉमस ‘सामाजिक करार’ सिद्धांत

हॉजे आर. डब्ल्यू.

हॉनेस हेरॉल्ड

हॉलिंगशेड ऑगस्ट बी.

हिमन हर्बर्ट

हालचाल:

–निष्कर्ष

–परिणाम

–निर्णायक घटक

–व्याप्ती

–भ्रामक

–मोजमाप

–व व्यावसायिक प्रतिष्ठा

–रोगोफचा अभ्यास

–ट्युमिन-फेल्डमनचा अभ्यास

शब्दसूची

मराठी-इंग्रजी शब्दसूची

-१-

थरांची घडण - Stratification

स्वाभाविकता - Naturalness

सातत्य - Permanence

अपरिहार्यता - Inevitability

स्थैर्य - Stability

वर्गीय रचनात्मक - Class structured

वारसा - Inheritance

स्थान - Status

गुण - Quality

समर्थन - Justification

खाजगी मालमत्ता - Private property

मालमत्तेचे हितसंबंध - Property Interest

स्थानांची चढण – उतरंड असलेली व्यवस्था - Hierarchical order

उच्चपदस्थ - Elite

सत्ता - Power

हक्क - Privilege

उमरावशाही - Aristocracy

अल्पसंख्याक सत्ता - Oligarchy

उत्पादनपद्धती - Modes of Production

उत्पादनसाधने - Means of Production

वस्तुनिष्ठ - Objective

वर्गीय जाणीव - Class Consciousness

प्रतिष्ठा – Prestige

-२-

आत्मसन्मान - Self esteem

नियम - Norm

थर - Stratum

विश्वव्यापी - Ubiquitous

परिणामस्वरूपी - Consequential

अनुबंध - Pattern

लायक - Entitled

मान्यता - Sanction

बक्षीस - Reward

सामाजीकरण करणे - Socialization

प्रवर्तन - Transmission

निकष, कसोट्या - Criteria

कागदपत्रे - Records

संकल्पनाबद्ध करणे - Conceptualise

वर्गवारी - Classification

जीवनसंधी - Life Chances

जीवनपद्धती - Life style

फुगवट्याचे - Inflated

रूपरेखा - Profile

अनुक्रम ठरविणे - Rating

मध्यवर्ती प्रवृत्ती - Central tendency

तांत्रिक नूतनीकरण -  Technological innovation

-३-

प्रक्रिया - Process

विभागीकरण, पृथक्करण - Differentiation

वर्गवारी, दर्जानुक्रम - Ranking

सांकेतिक रीतिभाती - Conventions

निवाडा, निर्वाळा - Judgement

मूल्यनिरपेक्ष - Value neutral

इयत्तावारी ठरविणे - Standardization

अर्थप्रवण - Meaningful

-४-

मत्सरयुक्त भेदभाव - Invidious Distinctions

कार्यात्मक अन्योन्यसंबंधी - Action correlated

मोजमाप, व्याप्ती - Dimensions

सामाजिक दर्जा - Social standing

कार्यवैशिष्ट्याचे मूल्यमापन - Role specific evaluation

अनुकूल - Favourable

स्वप्रतिमा - Self image

अस्मिता, स्वरूपता, एकरूपता - Identity

सार्वजनिक रीतीने चिन्हांकित - Publicly symbolised

प्रमाणशीर - Symmetrical

अप्रमाणशीर - Asymmetrical

पल्ला - Range

व्यक्तिनिष्ठा - Subjectivity

अनुभवजन्य शोध - Empirical findings

-५-

अनियंत्रित स्पर्धा - Unrestricted competition

दर्जा - Rank

ज्याचे त्याने पाहून घेण्याचे तत्त्व - Laissez faire

बाजारपेठेची यंत्रणा - Mechanism of market

बदलता घटक - Variable factor

गतिशीलता - Dynamic

परस्परावलंबी रूपनिर्णायक - Reciprocal modifiers

स्वतंत्र बदल - Independent variability

नकारार्थी परस्परसंबंध - Negative Correlation

सुसंगती - Consistency

स्पर्धात्मक एकरूपता - Competing identities

विरोधी तणाव - Cross purposes

होकारार्थी संबंध - Positive correlations

सहसंबंध - Co-variability

विशाल सामाजिक - Macro-social

सूक्ष्म सामाजिक - Micro-social

संरचना - Structure

-६-

विभिन्नता - Variations

बहाल केलेले - Ascribed

दिलेले - Assigned

वंशपरंपरेने मिळालेले - Inherited

प्राप्ती, यशःप्राप्ती - Achievement

मान्यता सिद्ध करणे - Validation

विधी - Ritual Taboo

संबंधामुळे दूषितीकरण - Contamination

समाज बहिष्कृती - Social ostracism

दृश्यता - Visibility

टिकाऊपणा - Durability

दर्शक - Indicator

ताठर - Rigid

लवचिक - Flexible

बहुविध - Multiple

साधर्म्य - Homogeneity

अतिसुलभीकरण - Oversimplified

नाव - Nomenclature

दर्शक - Index

जोरदार प्रयत्न - Strains

सहभोजन - Commensalism

विवाह - Connubium

वंशभिन्नता - Segregation

वंशभेद दूर करणे - Desegregation

पूर्वग्रह - Prejudice

कमजोरी - Attrition

कमी करणे - Attenuation

ध्रुवीकरण झालेले - Polarised

यशःप्राप्ती - Achievement

व्यावसायिक आयुष्यक्रम - Career

तंत्र - Mechanism

निनावी -Anonymous

हुद्देदार, वरिष्ठ - Incumbents

टेकू - Leverage

अस्थैर्य - Instability

ऐच्छिक संस्था - Voluntary association

कौटुंबिक - Familial

विदग्ध - Classic

समाज, समाजगट - Community

विवाहबाह्य संबद्ध - Illegitimacy

बालशिक्षण - Child rearing

अनियंत्रित - Impulsive

अनिर्बंध - Uninhibited

बुद्धिनिष्ठ - Rational

नियंत्रित - Controlled

मार्गदर्शनपर - Guided

कल - Orientation

स्वातंत्र्यवादित्व - Libertarianism

सनातनीपणा - Conservatism

हुकूमशाहीवादी - Authoritarian

सांप्रदायित्व - Conformity

सहिष्णू - Tolerant

पृथक्करण करणे - Analyse

उदारमतवाद - Liberal Philosophy

आढळ - Findings

एकत्रीकरण - Integration

व्यक्तिमत्त्व - Personality

सुरक्षितता - Security

स्थानांतर, हालचाल - Mobility

महाप्रयत्न - Endeavour

बीजारोपणाचे कार्य - Seminal work

व्यक्तिअंतर्गत - Inter-personal

संलग्नता - Cohesion

अव्हेर - Rejection

अनुभवी - Veteran

दूषितवृत्तीचे - Biased

मान्यता - Acceptance

अवमूलन करणे - Depreciation

आरोहण - Climbing

विमार्गी - Aberrant

आकांक्षा - Aspiration

-७-

निश्चित करणे -  Determine

मध्यमा -  Medium

सीमान्त उपयुक्तता - Marginal utility

गौरेतर - Non-white

दुहेरी पद्धत - Dual system

विभाग - Segment

उदरनिर्वाह - Subsistence

समृद्ध - Affluent

भांडवलावरील फायदा - Capital gain

शिरगणतीची माहिती - Census data

वाढत्या उत्पन्नावर अधिक प्रमाणात करपद्धत - Progressive income-tax

जननक्षमतेतील फरक - Differential fertility

सामाजिक-आर्थिक - Socio-economic

व्युत्क्रमाने संबद्ध - Inversely correlated

रेखाटन करणे - Delineation

अनुबंध - Pattern

मृत्यूचे प्रमाण - Mortality rate

समलिंगीसंभोग - Homo-sexuality

घटना - Phenomena

-८-

जीवनपद्धती - Life style

उपसंस्कृती - Sub-cultures

अनभिज्ञ - Unaware

-९-

पद्धत - Method

दृष्टिकोन - Approach

कार्यकारणभावाचा सिद्धान्त - Theory of causation

संदिग्ध - Ambiguous

विसंगत - Dissonant

स्वेच्छ - Arbitrary

प्राबल्य - Prevalence

शल्यचिकित्सा केलेले - diagnosed

मानसिक विकृती - Psychiatrio disorder

गृहीततत्त्वे - Assumption

संच - Set

सुगावा - Clue

उच्चभ्रू - Sophisticated

-१०-

खुल्या - Open

ताठर - Rigid

समपृष्ठकोनी, समांतर - Horizontal

आत्मसंबंधी पक्षपात - Nepotism

स्थानावर नियुक्त - Allocation(स्थानांचे वाटप)

कार्यक्षम योग्यता - Functional suitability

आंतरपिढी - Inter-generational

पिढी-अंतर्गत -  Intra-generational

सामाजिक अंतर-हालचाल -  Social distance mobility

प्रमाण आराखडा - Standard score

शहरीकरण - Urbanisation

शोध - Quest

नवश्रीमंत - Nova rich

पेचात टाकणे - Embarrass

स्थानांची जाणीव - Status consciousness

पसंती - Recognition

उपजीविका - Sustenance

स्वरूपता - Identity

प्रमाणित केलेले - Standardised

वैमनस्य - Dissonance

व्यक्तिनिरपेक्ष - Impersonal

कल्याणकारी व्यवस्था - Welfare status

तंत्र - Device

डावपेच - Strategy

सौम्य नाव देणे - Euphemise

-११-

सांकेतिक न्यूनता - Symbolised inferiority

शाश्वत ईश्वरी कृपा - Eternal grace

मुक्ती - Salvation

लाचारी - Servility

अवमानित - Degraded

शरणागती - Resignation

औपचारिकपणे - Formally

आज्ञाधारक - Compliant

बळकट करणे - Validate

जैसे थे स्थिती - Status quo

भौतिक ताण - Material strain

व्यस्तप्रमाण - Inverse proportion

नवागत - New comers

-१२-

विश्वव्यापकता - Ubiquity

प्राचीनता - Antiquity

अपरिहार्य - Inevitable

मनापासून - Conscientiously

स्वयंनिर्णय - Self-determination

वैकल्पिक - Optional

पर्याय - Alternative

जे सिद्ध करायचे तेच गृहीत धरणे - To beg the issue

उच्चपदस्थ - Elite

बांधिलकी - Commitment

यथार्थ दृष्टिकोन - Perspective

गतिशास्त्र - Dynamism

संगम - Confluence

सुप्त - Dormant

गुणवत्ता - Talent

देणगीदार - Contributor

संवेदनाक्षम - Sensitive

प्रतिसाद देणारा - Responsive

ढोंगी - Pretentious

इंग्रजी–मराठी शब्दसूची

-१-

Aristocracy – उमरावशाही

Class consciousness - वर्गीय जाणीव

Class structured society - वर्गीय रचना असलेला समाज

Elite – उच्चपदस्थ

Hierarchical - स्थानांची चढण उतरंड असलेली व्यवस्था

Inheritance - वारसा

Inevitability – अपरिहार्यता

Justification – समर्थन

Means of production - उत्पादन साधने

Modes of production - उत्पादन पद्धत

Naturalness - स्वाभाविकता

Objective - वस्तुनिष्ठ

Oligarchy - अल्पसंख्याकांची सत्ता

Power - सत्ता

Prestige – प्रतिष्ठा

Privilege - हक्क

Private property - खाजगी मालमत्ता

Property interest - मालमत्तेचे हितसंबंध

Qualities – गुण

Stability - स्थैर्य

Status – स्थान

Meaningfulness - अर्थप्रवणता

Process – प्रक्रिया

Ranking – वर्गवारी

Role - कार्य

Standardise - इयत्तावारी ठरविणे

Standardised – प्रमाणित

Value neutral - मूल्यनिरपेक्ष

-२-

Archaeology - पुरातत्त्वशास्त्र

Classification - वर्गवारी

Conceptualise - संकल्पनाबद्ध करणे

Consequential - परिणामस्वरूपी

Criteria - कसोट्या

Entitled - लायक

Life chances - जीवनसंधी

Life style - जीवनपद्धती

Norm - नियम

Pattern, Patterning - अनुबंध

Prescription - कायदा

Records - कागदपत्रे

Rewards - बक्षिसे

Sanctions - मान्यता

Self esteem - आत्मसन्मान

Socialisation - सामाजीकरण करणे

Transmission - प्रवर्तन

Ubiquitous - विश्वव्यापी

-३-

Conventions - सांकेतिक रीतिभाती

Differentiation - पृथक्करण, विभागीकरण

Judgement - निवाडा, निर्वाळा

Technological innovation - तांत्रिक नूतनीकरण

-४-

Action correlatous - कार्यात्मक अन्योन्यसंबंधी

Asymmetrical - अप्रमाणशीर

Central tendency - मध्यवर्ती प्रवृत्ती

Dimensions – मोजमाप

Empirical findings - अनुभवजन्य शोध

Invidious distinction - मत्सरयुक्त भेदभाव

Favourable evaluation - अनुकूल मूल्यमापन

Identity - अस्मिता, स्वरूपता

Profile – रूपरेखा

Publicly symbolised - सामाजिक रीतीने चिन्हांकित केलेले

Role specific evaluation - कार्यवैशिष्ट्याचे मूल्यमापन

Range - पल्ला

Rating - अनुक्रम ठरविणे

Social standing - सामाजिक दर्जा

Subjectivity – व्यक्तिनिष्ठा

Self image – स्वप्रतिमा

Symmetrical - प्रमाणशीर

Attrition - झिजणे, कमजोर होणे

Attenuation - कमी करणे

Assigned – दिलेले

Contamination - संबंधामुळे दूषित होणे

Commensalism - सहभोजन

Connubium – विवाह

Durability – टिकावूपणा

Desagregation - वंशभेद दूर करणे

Flexible – लवचिक

Homogeneity - साधर्म्य

Inherited - वंशपरंपरेने मिळवलेले

Index - दर्शक

Indicator - दर्शक

Multiple – बहुविध

Nomenclature – नाव

Oversimplified - अति सुलभीकरण केलेली

Polarised - ध्रुवीकरण झालेले

Prejudice – पूर्वग्रह

Ritual taboo – विधी

Rigid – ताठर

Self identity - स्वरूपता, अस्मिता

Segregation - वंशभिन्नता

Strains - जोराचे प्रयत्न

Social ostracism - समाज बहिष्कृती

Variation - विभिन्नता

Validation - मान्यता, सिद्धी

Visibility – दृश्यता

Analyse - पृथक्करण करणे

Authoritarian - हुकूमशाहीवादी

Career - व्यावसायिक आयुष्यक्रम

Classic - विदग्ध

Community - समाज, समाजगट

Child rearing - बालशिक्षण

Conservative – सनातनी

Conformity - सांप्रदायिकत्व

Controlled – नियंत्रित

Findings – आढळ

Familial – कौटुंबिक

Guided – मार्गदर्शनपर

Incumbents - हुद्देदार, वरिष्ठ

Instability -  अस्थैर्य

Illegitimacy - विवाहबाह्य संबंध

Impulsive – अनियंत्रित

Integration – एकत्रीकरण

Life style – जीवनपद्धती

Leverage - टेकू, तरफ

Liberalism - स्वातंत्र्यवादित्व

Liberal philosophy - उदार मतवाद

Mechanism – तंत्र

Mobility - हालचाल, स्थानांतर

Orientation - कल

Personality - व्यक्तिमत्त्व

Rational - बुद्धिनिष्ठ

Sub-cultures - उपसंस्कृती

Tolerant – सहिष्णू

Unaware – अनभिज्ञ

Uninhabited - अनिर्बंध

Voluntary associations - ऐच्छिक संस्था

Inter-generational - आंतरपिढी

Intra-generational - पिढीअंतर्गत

Inter-personal - व्यक्तीअंतर्गत

Mobility - हालचाल, स्थानांतर

Napotism - आप्तसंबंधी पक्षपात

Open - खुल्या, लवचिक

Psychoneurotics - मानसिक अस्वस्थता

Rigid - ताठर, बंद

Rejection – अव्हेर

Social distance mobility - सामाजिक आंतरहालचाल

Standard score - प्रमाण आराखडा

Seminal work - बीजारोपणाचे कार्य

Urbanization - शहरीकरण

Veteran – अनुभवी

-५-

Consistency - सुसंगती

Cross purposes - विरोधी तणाव

Covariability - सहबदल

Competing identities - स्पर्धात्मक एकरूपता

Dynamics - गतिशीलता

Independent Variability - स्वतंत्र बदल

Inconsistency - विसंगती

Laissez faire - ज्याचे त्याने पाहून घ्यावे

Mechanism of market - बाजारपेठेची यंत्रणा

Micro social - सूक्ष्म सामाजिक

Macro social - विशाल सामाजिक

Negative correlations - नकारार्थी परस्परसंबंध

Property - मालमत्ता

Positive correlations -  होकारार्थी परस्परसंबंध

Rank -  दर्जा

Reciprocal Modifiers - परस्परावलंबी रूपनिर्णायक

Structure - संरचना

Unrestricted Competition - अनियंत्रित स्पर्धा

Variable - बदलता घटक

-६-

Ascribed - बहाल केलेले

Achievement -  प्राप्ती

-७-

Affluent - समृद्ध

Capital gain - भांडवलावरील फायदा

Determine - निश्चित करणे

Dual system - दुहेरी पद्धत

Differential fertility - जननक्षमतेतील फरक

Delineation - रेखाटन करणे

Phenomena - घटना

Homo-sexuality - समलिंगी संभोग

Inversely correlated -  व्युत्क्रमाने संबद्ध

Life chances - जीवनसंधी

Medium - मध्यमा

Marginal utility - सीमान्त उपयुक्तता

Mortality rate - मृत्यूचे प्रमाण

Non-white - गौरेतर

Progressive income-tax - वाढत्या उत्पन्नावर अधिक प्रमाणात कर

Pattern - अनुबंध

Range - पल्ला

Segment - विभाग

Subsistence - उदरनिर्वाह

Census data - शिरगणतीची माहिती

Socio-economic - सामाजिक आर्थिक

-८-

Achievement - यशःप्राप्ती

Anonymous - निनावी

-९-

Approach - दृष्टिकोन

Ambiguous - संदिग्ध

Arbitrary - स्वेच्छ

Assumption - गृहीततत्त्वे

Clue - सुगावा, मागोवा

Community - समाज, समूह

Dissonant - विसंगत

Diagnosed - शल्यचिकित्सा केलेले

Method - पद्धती

Prevalence - प्राबल्य

Psychiatric disorder - मानसिक विकृती

Set - संच

Sophisticated - उच्चभ्रू

Theory of causation - कार्यकारणभावाचा सिद्धांत

-१०-

Allocation - स्थानांवर नियुक्त, स्थानांचे वाटप

Acceptance - मान्यता, स्वीकार

Aberrant - विमार्गी

Aspirations - आकांक्षा

Biased - दूषित वृत्तीचे

Cohesion - संलग्नता

Climbing - आरोहण

Depreciate - अवमूलन करणे

Endeavour - महाप्रयत्न

Functional suitability - कार्यक्षमयोग्यता

Horizontal - समपृष्ठकोनी, समांतर

Impersonal - व्यक्तिनिरपेक्ष

Material strain - भौतिक ताण

New comers - नवागत

Nova rich - नवश्रीमंत

Pretentious - ढोंगी

Quest - शोध

-११-

Compliant – आज्ञाधारक

Degraded – अवमानित

Dissonance - वैमनस्य

Device - तंत्र

Eternal grace - शाश्वत ईश्वरी कृपा

Embarrass - पेचात टाकणे, संकोच निर्माण करणे

Formally – औपचारिकपणे

Inverse proportion - व्यस्त प्रमाण

Identity - स्वरूपता

Servility – लाचारी

Status quo - जैसे थे स्थिती

Sensitive – संवेदनाक्षम

Status consciousness - स्थानाची जाणीव

-१२-

Antiquity - प्राचीनता

Alternative - पर्याय

To beg the issue - जे सिद्ध करायचे तेच गृहीत धरणे.

Conscientiously - मनापासून

Commitment - बांधीलकी

Confluence - संगम

Contributor - देणगीदार

Dynamics - गतिशास्त्र

Dormant - सुप्त

Elite - उच्च पदस्थ

Inevitable - अपरिहार्य

Optional - वैकल्पिक

Perspective - यथार्थ दृष्टिकोन

Self-determination - स्वयंनिर्णय

Talent - गुणवत्ता

Ubiquity - विश्वव्यापकता, सार्वत्रिकता

Resignation - शरणागती

Responsive - प्रतिसाद देणारा

Recognition - पसंती

Symbolised inferiority - सांकेतिक न्यूनता

Salvation - मुक्ती

Standardised - प्रमाणित केलेला

Strategem - डावपेच

Euphemise - सौम्य नाव देणे

Validate - बळकट करणे

Welfare Status - कल्याणकारी समाजव्यवस्था

Sustenance - उपजीविका