class="table_">

‘लोकमान्य टिळकांचे नाव “केसरी”शी इतके निगडित झाले आहे की ४ जानेवारी १८८१ रोजी ‘केसरी’ निघाला तेव्हा टिळक ‘केसरी’कर्ते नसून ‘मराठा’कार होते, व आरंभीच्या जवळजवळ सात वर्षांत टिळकांनी ‘केसरी’त फारच थोडे लिहिले आहे, या वस्तुस्थितीची अनेकांना आठवण करून द्यावी लागते… आगरकरांनी “केसरी”त बरेच लिहिले, एवढेच नव्हे तर अनेक विषयांवर लिहिले. “केसरी”तील बराच मजकूर आगरकरलिखित असल्यामुळे आरंभीच्या सहा-सात वर्षांतील “केसरी”स “आगरकरांचा केसरी” म्हणणे योग्य ठरते.’

– डॉ. य. दि. फडके

मूल्य रु. चाळीस

आगरकर-वाङ्मय : खंड ३

class="table_1">

गोपाळ गणेश आगरकर

जन्म १४ जुलै १८५६]

[मृत्यू १७ जून १८९५

आगरकर-वाङ्मय

खंड ३

(विविध विषय विभाग)

संपादक :

म. गं. नातू

दि. य. देशपांडे

१९८६

महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ

मुंबई

∎

प्रकाशक :

सचिव,

महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ

मुंबई ४०० ०३२

class="table_1">

∎

प्रथमावृत्ती :

नोव्हेंबर १९८६

∎

© प्रकाशकाधीन

∎

मुद्रक :

मधुसूदन पांडुरंग बनहट्टी

नारायण मुद्रणालय

धनतोली, नागपूर ४४० ०१२

∎

मुखपृष्ठ :

संजय धोतरकर

∎

मुखपृष्ठ छपाई :

नाग मुद्रणालय

महाल, नागपूर ४४० ००२

∎

मूल्य रुपये चाळीस

(तीनही खंड मिळून

किंमत रुपये शंभर)

∎

प्रस्तावना

महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळाचा आगरकरांचे वाङ्मय पुनर्मुद्रित करण्याचा संकल्प आगरकर-वाङ्मय : खंड ३ या खंडाच्या प्रकाशनाने पूर्ण होत आहे, याचा मंडळाला विशेष आनंद होत आहे. वाचक या वाङ्मयाचे स्वागत करतील अशी आशा आहे.

मुंबई,

१ नोव्हें. १९८६

सुरेंद्र बारलिंगे

अध्यक्ष

महाराष्ट्र राज्य साहित्य संस्कृती मंडळ

संपादकीय निवेदन

आगरकर-वाङ्‌मयाचा हा तिसरा आणि शेवटचा खंड वाचकांच्या हाती देताना आम्हाला समाधान वाटत आहे. आगरकांचे पुस्तकरूपाने प्रकाशित झालेले समग्र वाङ्‌मय पुनर्मुद्रित करण्याच्या आमच्या योजनेची या खंडाने पूर्तता होत आहे. अर्थात् याचे श्रेय महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळाला आणि त्याचे अध्यक्ष यांनाच आहे हे येथे आवर्जून सांगितले पाहिजे.

आगरकर-वाङ्मय : खंड १ च्या निवेदनात म्हटल्याप्रमाणे या तिसऱ्या खंडात आगरकरांचे ‘डोंगरीच्या तुरुंगात आमचे १०१ दिवस’ (१८८२), ‘विकारविलसित’ (१८८३), वाक्यमीमांसा आणि वाक्यांचे पृथक्करण (१८८८), व विविधविषयसंग्रह (१८९१) हे ग्रंथ आणि केसरीतील निवडक निबंध, भाग १ व २ (१८८७ व १८८८) यांतील निर्विवादपणे आगरकरांचेच असलेले काही निबंध यांचा समावेश केला आहे. आगरकरांच्या वाङ्‌मयाची विभागणी प्रकाशनकालक्रमानुसार न करता त्यांचे सर्वांत शेवटी प्रकाशित झालेले निबंधसंग्रह, भाग १, २ व ३ हे आम्ही खंड १ व २ यात घेतले आणि त्यांच्या हयातीत प्रकाशित झालेले सर्व वाङ्‌मय या शेवटच्या खंडात समाविष्ट केले याचे कारण आम्ही पहिल्या खंडाच्या प्रस्तावनेत सांगितलेच आहे. त्याचा थोडक्यात पुनरुच्चार करायचा तर आगरकरांचे जीवितकार्य जी सुधारणा तिची मीमांसा सामाग्ऱ्याने सुधारकातून निवडलेल्या या निबंधांतून झालेली आहे. त्या मानाने त्यांचे ग्रंथ भिन्न भिन्न प्रकारचे आणि त्यांचे विषयही भिन्न असल्यामुळे या खंडाला काहीसे संकीर्ण स्वरूप आले आहे. म्हणून या खंडाला आम्ही ‘विविध विषय विभाग’ असे नाव दिले आहे.

हे काम करताना ज्या अनेक सुहृदांनी बहुमोल मदत केली त्यांचे आभार मानणे अवश्य आहे. प्रथम आभार मानायचे साहित्य आणि संस्कृती मंडळाचे आणि त्याच्या अध्यक्षांचे. त्यांच्या मदतीवाचून हे काम होणे अशक्य होते. आगरकरांसारख्या थोर विचारवंताचे दुर्मिळ वाङ्‌मय अल्प किंमतीत उपलब्ध करून देण्याची योजना पूर्ण केल्याबद्दल आम्ही तर त्यांचे ऋणी आहोतच, पण अखिल महाराष्ट्रही ऋणी राहील असा आम्हाला विश्वास वाटतो.

विविधविषयसंग्रह या निबंधसंग्रहातील बरेच निबंध वैज्ञानिक विषयांवरील आहेत. त्यांचा परामर्श एखाद्या अधिकारी व्यक्तीने घेतल्यास योग्य होईल असे वाटल्यावरून आम्ही आमचे स्नेही, नागपूर विद्यापीठातील पदार्थ विज्ञानाचे निवृत्त प्राध्यापक, डॉ. प्र. ल. खरे, यांना त्या लेखांवर अभिप्राय देण्याची विनंती केली. त्यांनी ती आनंदाने मान्य केली आणि आपला अभिप्राय ताबडतोब पाठविला. तो आम्ही प्रस्तावनेत जसाच्या तसाच छापला आहे. या महत्त्वपूर्ण सहकार्याबद्दल आम्ही त्यांचे विशेष ऋणी आहोत.

आगरकरांसारख्या शंभर वर्षांपूर्वी होऊन गेलेल्या विचारवंताच्या वाङ्‌मयांचे संपादन करायचे म्हणजे त्यांच्या मूळ ग्रंथाची गरज तर असतेच, पण अन्यही अनेक ग्रंथांची जरूर लागते. यांपैकी काही दुर्मिळ ग्रंथ नागपूर विद्यापीठातील मराठी विभागाचे प्रमुख डॉ. वि. बा. प्रभुदेसाई यांनी पुरविले. तसेच याच विद्यापीठातील भाषाविज्ञान विभागाचे प्रमुख डॉ. सु. बा. कुळकर्णी, आणि इंग्लिश विभागप्रमुख डॉ. व्ही. आर्. कानडे यांनीही महत्त्वाचे ग्रंथसाहाय्य दिले, एवढेच नव्हे तर काही मुद्द्यांची तात्त्विक चर्चाही केली. अशीच चर्चात्मक मदत प्रा. कृ. श्री. अर्जुनवाडकर आणि डॉ. अशोक केळकर यांनीही पत्रांतून केली. या सर्वांनी केलेल्या साहाय्याबद्दल आम्ही कृतज्ञ आहोत.

या खंडाची मुद्रणप्रत तयार करण्याच्या कामात श्री. राम तारे यांनी त्यांना अडचण असूनही पुष्कळ मदत केली. तसेच मुद्रिते तपासण्याच्या कामात श्री. सुधीर घारे यांची मदत झाली. या दोघांचे आम्ही आभारी आहोत.

हा खंड सुबक स्वरूपात छापून दिल्याबद्दल नारायण मुद्रणालयाचे चालक श्री. मधुसूदन पांडुरंग बनहट्टी व त्यांचे बंधू श्री. श्रीकृष्ण पांडुरंग बनहट्टी यांचेही आम्ही आभारी आहोत.

शेवटी या आगरकर-वाङ्‌मयाचे वाचकांकडून भरघोस स्वागत होवो आणि महाराष्ट्रात ते काळजीपूर्वक अभ्यासले जावो अशी इच्छा व्यक्त करून हे निवेदन संपवितो.

१४ अंबाझरी लेआउट

नागपूर ४४० ०१०

७ ऑक्टोबर १९८६

म. गं. नातू

दि. य. देशपांडे

अनुक्रमणिका

ग्रंथकार आगरकर

डोंगरीच्या तुरुंगांत आमचे १०१ दिवस

वि का र वि ल सि त

प्रस्तावना

विकारविलसित

वाक्यमीमांसा

प्रस्तावना

उपोद्‌घात

वाक्यमीमांसा

वाक्याविषयीं विशेष विचार

वाक्यांचे भेद

१ लें परिशिष्ट

वाक्यपृथक्करण करण्याच्या पद्धती

वाक्यांचें पृथक्करण

अभ्यासाकरितां वाक्यें

वाक्यपृथक्करणांतील मुख्य संज्ञा

बेनच्या मोठ्या व्याकरणांतील इंग्रजी वाक्यांचे पृथक्करणाचा स्वल्प सारांश

विविधविषयसंग्रह.

प्रस्तावना

वाचन

ज्ञान

कवि, काव्य, काव्यरति

कै. रा. बं. केरो लक्ष्मण छत्रे

सूर्याचें कवच

सूर्यावरील ठिपके

हिमालयवर्णन

महाबळेश्वरवर्णन

स्वेझचा कालवा

नायगाराचा धबधबा

गुरु अथवा बृहस्पति

धूमकेतु

युरेनस व नेपच्यून

कडक थंडीचे अद्भुत चमत्कार

पेकिन शहराचें वर्णन

चीन देशाविषयीं कित्येक ध्यानांत ठेवण्यासारख्या गोष्टी

सशृंग मनुष्यें

पेट घेणारा मासा

शरीरांत फिरणाऱ्या सुया

न्यूयार्क येथील हवेत चालणाऱ्या आगगाड्या

ऊंस व साखर

झोंप.

सिडने स्मिथ यांचे स्त्रीशिक्षणाविषयीं विचार

आफ्रिकेंतील हिऱ्यांच्या खाणी

केसरींतील निवडक निबंध

कै. विष्णु कृष्ण चिपळोणकर

१. व्यक्तिनामसूची

❀❀❀

२. विषयसूची

ग्रंथकार आगरकर

आगरकर-वाङ्‌मय या ग्रंथाचा हा तृतीय (आणि शेवटचा) खंड. या खंडाचा विशेष म्हणजे त्यात आगरकरांनी स्वतः प्रकाशित केलेल्या सर्व पुस्तकांचा समावेश केला आहे. पहिल्या दोन खंडांतील एकही पुस्तक त्यांच्या हयातीत प्रकाशित झालेले नव्हते. याचा दुसरा विशेष म्हणजे पहिल्या दोन खंडांचा विषय एकच—सुधारणा—हा आहे, तर या खंडातील पुस्तके भिन्न प्रकारांची आणि भिन्न विषयांवरील आहेत. डोंगरीच्या तुरुंगात आमचे १०१ दिवस या पुस्तकाचा विषय काहीसा आत्मनिवेदनाचा, काहीसा समाजशास्त्रीय आणि चिकित्सक आहे, तर विकारविलसित हे शेक्सपीयरच्या हॅम्लेट या नाटकाचे भाषांतर आहे; वाक्यमीमांसा आणि वाक्यांचे पृथक्करण हा व्याकरणावरील एक प्रदीर्घ निबंध आहे, तर विविधविषयसंग्रह हा केवळ मनोरंजन आणि उद्‌बोधन करणाऱ्या लेखांचा संग्रह आहे म्हणून या खंडाला आम्ही ‘विविधविषयविभाग’ हे नाव दिले आहे.

आता या सर्व ग्रंथांचा संक्षेपाने परिचय करून द्यायचा आहे.

केसरीकार आगरकर

आगरकरांच्या वृत्तपत्रीय कारकीर्दीचा प्रारंभ दि. ४ जानेवारी १८८१ रोजी केसरी या वृत्तपत्राचे संपादक म्हणून झाला. ज्या वृत्तपत्राने महाराष्ट्राची अस्मिता जागविली, ब्रिटिश सरकारचे धाबे दणाणून सोडले, वृत्तपत्रसृष्टीत विलक्षण नावलौकिक मिळविला, व जे अखिल महाराष्ट्राच्या अभिमानाचा विषय झाले, त्या केसरीचे पहिले संपादकत्व थोडीथोडकी नव्हे, तर सात वर्षे (१८८१ ते १८८७) आगरकरांकडे होते. केसरीच्या बाल्यावस्थेत आगरकरांनी त्याचे लालनपालन अतिशय समर्थपणे केले आणि वृत्तपत्राच्या अंगी असलेल्या जनजागरणसामर्थ्याचा प्रत्यय वाचकांना आणून देऊन वृत्तपत्रव्यवसायास मोठी प्रतिष्ठा प्राप्त करून दिली. परंतु दुर्दैवाने आगरकरांच्या या बहुमोल कामगिरीचे आज बहुतेक सर्वांनाच विस्मरण झालेले आहे. पुढील १८८८ ते १९२० या प्रदीर्घ कालखंडात लोकमान्य टिळकांच्या असामान्य कर्तृत्वाचा एवढा खोल ठसा केसरीवर उमटला की केसरी म्हणजे टिळक हेच समीकरण महाराष्ट्रीयांच्या मनात दृढमूल झाले. सुदैवाने सखोल, चिकित्सक आणि निःपक्ष संशोधनाबद्दल ख्यातनाम झालेल्या डॉ. य. दि. फडके यांनी मात्र आगरकरांच्या केसरीतील कार्यास योग्य न्याय दिला आहे. शोध : बाळगोपाळांचा या आपल्या ग्रंथात ते लिहितात. ‘लोकमान्य टिळकांचे नाव “केसरी” शी इतके निगडित झाले आहे की ४ जानेवारी १८८१ रोजी “केसरी” निघाला तेव्हा टिळक “केसरी”कर्ते नसून “मराठा”कार होते, व आरंभीच्या जवळजवळ सात वर्षांत टिळकांनी “केसरी”त फारच थोडे लिहिले आहे, या वस्तुस्थितीची अनेकांना आठवण करून द्यावी लागते... आगरकरांनी “केसरी”त बरेच लिहिले, एवढेच नव्हे तर अनेक विषयांवर लिहिले. “केसरी”तील बराच मजकूर आगरकरलिखित असल्यामुळे आरंभीच्या सहा–सात वर्षांतील “केसरी”स “आगरकरांचा केसरी” म्हणणे योग्य ठरते.’ [य. दि. फडके, शोध : बाळगोपाळांचा (१९७७), पृ. १७-१९.]

केसरी व मराठा ही वृत्तपत्रे चिपळूणकर, आगरकर, टिळक, आपटे व नामजोशी या मित्रांच्या सामुदायिक प्रयत्नाने निघालेली असल्यामुळे त्यांचे धोरण त्या सर्वाच्या परस्पर विचाराने व संमतीनेच निश्चित होत असे. या मंडळीत अतिमवाळापासून ते अतिजहालापर्यंत सर्व प्रकृतींचे लोक होते, व त्यामुळे प्रत्येकाला आपल्या मतास थोडीबहुत मुरड घालावी लागे. विशेषतः सुधारणेच्या बाबतीत त्यांच्यातील मतभेद तीव्र स्वरूपाचे होते. त्यातही आगरकरांच्या ज्वलज्जहाल मतांच्या जवळजवळ सर्वच विरुद्ध होते. बहुतेकांची कल्पना अशी होती की समाजाची मने न दुखविता त्याला झेपतील तेवढ्याच सुधारणांचा पुरस्कार केला तरच समाज त्यांचा स्वीकार करील. म्हणून सर्वास पटतील, मान्य होतील, अशाच सुधारणांचा पुरस्कार करणे आगरकरांना भाग पडत असे. त्यासाठी त्यांना स्वमतास फार मुरड घालावी लागे. त्यामुळे त्यांच्या मनाला फार ताण पडत असे, यातना होत असत. तरीही सात वर्षे त्यांनी मोठ्या निग्रहाने केसरीचा प्रतिपाळ केला.

१८८१ ते १८८७ या काळात केसरीला अनेक आपत्तींना तोंड द्यावे लागले. तरीही खचून न जाता या जगन्नाथाच्या रथाची वाटचाल चालूच राहिली. केसरीवर पहिला आघात, नव्हे वज्राघातच, झाला तो केसरीचे प्रधान संस्थापक व देशोन्नतीच्या अनेक चळवळीचे प्रणेते विष्णु कृष्ण चिपळूणकर यांच्या १७-३-८२ रोजी झालेल्या अकाली निधनाचा. त्यांच्या मृत्यूने एका दृष्टीने न्यू इंग्लिश स्कूल व केसरी-मराठा ही शैशवावस्थेत पोरकी झाली. पण या धक्क्यातून ही ध्येयासक्त आणि निष्ठावान मंडळी लौकरच सावरली. शास्त्रीबोवांवरील मृत्युलेखात आगरकरांनी लिहिले आहे : ‘आम्हांस तर असे वाटते की शास्त्रीबोवांसारखा हिम्मतवान, प्रशांत, गंभीर आणि निरपेक्ष मनुष्य अत्यंत विरळा असेल. कोणी हितचिंतक मित्र विनोदाने आमच्या गट्टीस ग्राज्वेट पंचायतन, ग्राज्वेट पांडव असे म्हणत. निष्ठुर मृत्यूने आम्हांपैकी आमचा भ्राता धर्मराज आज यमसदनास पाठविला, व आमच्या बंधाचा ग्रंथिमणि हिरावला ही गोष्ट खरी. तथापि आमची अशी उमेद आहे की आम्ही एकवार मनाचा निश्चय करून देशोन्नतीसाठी झटण्याचा केलेला संकल्प होता होईल तो ढळू देणार नाही. आमचे धैर्य आणि कार्यनिष्ठा ही कसास लागण्याची संधि आली आहे असे आम्ही समजतो. शास्त्रीबोवांचीच कथा काय, पण आम्हांपैकी एक जरी तळावर असला तरी तो आम्ही सर्वांनी आरंभिलेले उद्योग अविच्छिन्न चालविण्यास होईल तितकी खटपट करील.’ [संदर्भ पहा - ५ केसरींतील निवडक निबंध – कै. विष्णु कृष्ण चिपळोणकर]

केसरीवर याचवेळी दुसरे गडांतर आले—कोल्हापूर प्रकरणाचे. कोल्हापूर संस्थानचे कारभारी माधवराव बर्वे यांच्याकडून होत असलेल्या अल्पवयी शिवाजीराजांच्या छळासंबंधी आगरकर आणि टिळक दोघांनीही केसरी आणि मराठा पत्रांतून प्रखर टीका केली. त्यावर माधवराव बर्व्यांनी या दोघांविरुद्ध केलेल्या फिर्यादीचा खटला याच वेळेस चालू होता. या खटल्याचा निकाल १५ जुलै १८८२ रोजी लागला व आगरकर आणि टिळक यांना अविचाराने लेख लिहिल्याबद्दल चार महिन्यांच्या कारावासाची शिक्षा सुनावली जाऊन त्यांची रवानगी डोंगरीच्या तुरुंगात झाली. दोन्ही संपादक अशा रीतीने काही काळ बंदिवान झाले, तरीही त्यांच्या सहकाऱ्यांनी दोन्ही पत्रे नेटाने व व्यवस्थितपणे चालू ठेवली.

केसरीवरील सर्वात मोठी आपत्ती म्हणजे आपसांतील मतभेदांमुळे निर्माण होणारे पेचप्रसंग. या मतभेदांना तोंड देऊन त्यावर मात करण्याची आगरकरांनी जवळ जवळ सात वर्षें आपल्या परीने शिकस्त केली. मतभेदामुळे परस्परांत वैमनस्य निर्माण होण्याचे प्रसंग वारंवार येत. तेव्हा एकोपा कायम राखण्यासाठी त्यांनी अनेक तडजोडी केल्या, आपल्या जिव्हाळ्याच्या आणि महत्त्वाच्या मतांस लगामही घातला. केसरीच्या २९-३-१८८१ च्या अंकात ‘पारमहंसिक ब्राह्मधर्म’ या पुस्तिकेवर अभिप्राय देताना आगरकर म्हणतात : ‘धर्मासंबंधी वाद केसरीत न करावा असा सध्या तरी आमचा हेतू आहे. कारण धर्मासंबंधी आमची मते थोडीशी तऱ्हेवाईक असल्यामुळे... लोक ती स्वस्थपणे ऐकून घेतील की नाही याचा आम्हाला भरंवसा नाही. यासाठी त्या बिलामतीत आम्ही सध्या पडतच नाही.’ मात्र धर्माच्या नावाखाली समाजात ज्या अनेक हास्यास्पद, दुष्ट व हानिकारक चालीरीती प्रचलित होत्या त्यांचा समाचार आगरकर आवर्जून घेत असत. त्याबद्दल तक्रार करणाऱ्या वाचकांस उद्देशून २०-२-१८८३ च्या अंकात ते ठणकावून सांगतात : ‘उगाच धर्माची उठाठेव करून लोकांची मने दुखविण्याचा केसरीचा इरादा नाही... तथापि व्यवहारावर लिहिणे आपले कर्तव्य त्यास वाटते, म्हणून जेव्हा एखादी चाल निरर्थक व ग्राम्य असून तिचा धर्माशी अज्ञानाने उगाच संबंध जोडलेला असतो… तेव्हा त्यातील बिंग बाहेर काढण्यास तो कधीही मागेपुढे पाहणार नाही. मग तेवढ्याकरिता धर्मावर लिहावयास लागले तरी हरकत नाही. गर्भाधानासारखी शुष्क, निरर्थक, ग्राम्य व आपल्या हातातली चाल जर आम्हांस सोडवत नाही तर बालविवाह वगैरे घोर चाली कशा सुटणार?’ याविषयीची आपली भूमिका स्पष्ट करताना ६-३-१८८३ च्या अंकात ते म्हणतात : ‘वाचकांना खूष राखण्यासाठी त्यांना अप्रिय अशा विषयावर आम्ही लिहिणार नाही असे नाही. कोणत्याही विषयावरील बरेवाईट विचार लोकांपुढे ठेवणे हे आमचे काम आहे.’

बालविवाह, पुनर्विवाहबंदी, मांसाहार, मद्यपान, वेश्यागमन इत्यादींचा निषेध सर्वच सहकाऱ्यांना मान्य होता. त्यामुळे त्यांचा समाचार आगरकर मनमोकळेपणाने घेऊ शकत असत. परंतु बालविवाहास कायद्याने बंदी करावी की नाही, व स्त्रियांना कसे व कोणते शिक्षण द्यावे याबाबतीत आगरकर आणि त्यांचे सहकारी यांच्यातील मतभेद तीव्र स्वरूपाचे होते. ते पुढे इतके बळावले की त्यासंबंधी तडजोड करणे, माघार घेणे आगरकरांना अशक्य झाले, आणि अखेरीस २५-१०-१८८७ रोजी त्यांना केसरी सोडावा लागला.

बालविवाहास कायद्याने बंदी करावी की नाही हा वाद १८८४ साली पेटला, व तो लवकरच विकोपाला गेला. त्यामुळे स्वतः संपादक असूनही आगरकरांना ‘वादे वादे जायते तत्त्वबोधः’ हा लेख स्वतःच्या नावानिशी प्रसिद्ध करावा लागला. त्याचे स्पष्टीकरण करताना २६-१२-१८८४ च्या अंकात ते लिहितात : ‘नाव घालून लेख छापण्यात काही मातबरी आहे असे आगरकरास बिलकूल वाटत नाही. पण बालविवाहाच्या निषेधसाधनाविषयी त्याचे आणि त्याच्या मित्रांचे विचार जुळत नसल्यामुळे त्याला या मार्गाचे अवलंबन करावे लागत आहे. माझ्या जिवलग मित्रांनी आम्ही आरंभिलेल्या समाईक उद्योगाची जबाबदारी प्रत्येकाकडे थोडीथोडी वाटून देण्याचा ठराव करून माझ्या माथ्यावर केसरीचे प्रकाशकत्व ठेवले. त्यामुळे महत्त्वाच्या प्रश्नावर केसरीत एडिटोरिअल कालमाखाली जे अभिप्राय द्यावयाचे ते अर्थात् मला पसंत असून निदान तीतील बहुतेकांस तरी पसंत असले पाहिजेत व शेकडा ९९¾ बाबतीत असतात. पण या बाबतीत माझा बाकीच्यांशी चार आण्यांचा विरोध आहे, आणि तो आम्हा उभयतांसही फार महत्त्वाचा वाटत आहे.’

स्त्रीशिक्षणाच्या बाबतीतही आगरकरांनी समझोता टिकविण्याचा प्रयत्न केला, पण तोही दोनच वर्षेंपर्यंत टिकू शकला. ऑक्टोबर १८८७ मध्ये आगरकर व टिळक यांच्यातील मतभेद इतके कटु झाले की त्यानंतर सहकार्य अशक्य होऊन आगरकरांनी केसरी सोडला, व २५-१०-१८८७ रोजी केसरी टिळकांचा झाला. त्यामुळे ‘फीमेल हायस्कुलातील शिक्षणक्रम’ या विषयावर टिळकांनी लिहिलेल्या लेखमालेस आगरकरांनी दिलेले उत्तर ‘लिहून आलेला मजकूर’ म्हणून प्रसिद्ध झाले. अशा प्रकारच्या तडजोडीमुळे आगरकरांचा फार कोंडमारा होत होता. हा कोंडमाराही त्यांनी सहन केला असता. परंतु एकोप्यासाठी स्वीकारलेल्या धोरणाने लोकांना जागृत करून शहाणे करण्याचा केसरीचा जो हेतू तोही साध्य होत नव्हता. समाजाचे कल्याण कोणत्या तत्त्वांचे व उपायांचे अवलंबन केल्याने होईल याविषयीची आपली मते बरोबर आहेत अशी आगरकरांची खात्री होती. त्यावरील निष्ठेमुळेच अखेरीस त्यांना टिळकांसारख्या जिवलग स्नेह्याची ताटातूट सहन करावी लागली, एवढेच नव्हे तर सात वर्षे अपत्यवत् वाढविलेल्या केसरीचाही त्याग करावा लागला. वेळोवेळी स्वमतास मुरड घालून आपण जे लोकानुवर्ती धोरण आजपर्यंत स्वीकारीत आलो त्याचे दुष्परिणाम सांगताना १-११-१८८७ च्या केसरीत आगरकर म्हणतात ‘माझ्या सुधारक बांधवानो! ‘नहि सत्यात्परो धर्मः’ या तत्त्वास आपण फार दिवस विसरलो व त्यामुळे आज आपली सर्वत्र अप्रतिष्ठा होत आहे. हिंदुजनांच्या हृदयावर एकाएकी दारुण आघात करू नये अशा सुबुद्धीने आपण आपले खरे विचार त्यांस सांगितले नाहीत. कधी अन्योक्तीने बोलून, कधी विचारशक्ती जागृत करून, कधी हितवाद करून कोणाचे मन न दुखविता आजपर्यंत हिंदुसमाजास सुधारणेच्या दिशेने ओढण्याचा आपण सामोपचाराने प्रयत्न केला. हिंदूंच्या धर्माविषयी, रूढीविषयी व कर्तृत्वाविषयी होईल तितके बहुमानाने बोलून आपला त्याविषयीचा भयंकर तिरस्कार आपण कधीही प्रकट केला नाही. परंतु या सौजन्याचे आपणांस इतकेच फळ मिळाले की आपले वर्तन विसंगत ठरून आपणांवरील सर्वांचा विश्वास उडाला आहे व आपण जननिंदेस व उपहासास पात्र झालो आहोत! जर हिंदूंची व त्यांच्या धर्माची पर्वा न बाळगता आपल्या मनोदेवतेच्या प्रेरणा आपण स्पष्टपणे लोकांस सांगितल्या असत्या व आपले वर्तनही तसेच निर्भय ठेविले असते तर आज आपणांस जी शोचनीय स्थिती आली आहे ती कदापि आली नसती, व केसरीकारांच्या बीभत्स अपशब्दास आपण कधीही पात्र झालो नसतो. अद्यापही तसे करण्याची वेळ गेली नाही व केसरीकारासारख्यांचेही तोंड बांधण्यात तूर्त स्पष्टोक्तीसारखा दुसरा मार्ग नाही.’

केसरी सोडावा लागला तरी आगरकरांना लागलेला लोकशिक्षणाचा ध्यास तिळभरही कमी होणे शक्य नव्हते. समाजोत्कर्षाच्या ध्येयाने पूर्णपणे झपाटलेल्या त्यांच्या जीवनकोशात ‘निराशा’ हा शब्दच नव्हता. केसरी सोडल्यानंतर एका वर्षाच्या आतच त्यांनी सुधारक हे आपले स्वतंत्र वृत्तपत्र काढले, आणि त्यातून त्यांच्या सिद्धहस्त व ओजस्वी लेखणीची जी चौफेर, तुफानी आणि अनिर्बंध घोडदौड सुरू झाली ती आयुष्याच्या अखेरीसच थांबली. सुधारकात प्रसिद्ध झालेल्या, विवेकाच्या दीप्तीने उजळून निघालेल्या सर्वस्पर्शी विचारांनी महाराष्ट्रात चैतन्याची एक प्रचंड लाटच उसळली. या विचारांचा परिचय आपण प्रस्तुत ग्रंथाच्या प्रथम खंडातील प्रस्तावनेत करून घेतलेलाच आहे. म्हणून त्याची येथे पुनरुक्ती करण्याची जरूरी नाही.

केसरीतील निवडक निबंध

वृत्तपत्रे दवाच्या थेंबासारखी अल्पजीवी. परंतु केसरीत अनेक विषयांवर इतके माहितीपूर्ण लेख येत की वाचकांना ते संग्राह्य वाटत. म्हणून अनेक वाचकांनी ते पुस्तकरूपाने पुन्हा प्रसिद्ध करावे असा आगरकरांच्या मागे लकडा लावला. काही वाचकांनी तर स्पष्टच लिहिले की, ‘ज्याअर्थी शास्त्रीबोबांसारख्यांच्या हातचे निबंध आम्हांस किंवा आमच्या पुढील पिढीस वाचावयास मिळण्याचा संभव नाही, त्याअर्थी या आपल्या महाराष्ट्र ॲडिसनच्या व त्याच्या साथ्यांच्या हातून केसरीरूप स्पेक्टेटरात जे चांगले चांगले निबंध आले असतील, ते तुम्ही तरी फिरून छापून काढा, नाही तर आम्हांस तरी ते छापण्याची परवानगी द्या. पण ते तुमचे तुम्ही छापावे हे विशेष योग्य आहे.’ [केसरीतील निवडक निबंध, पुस्तक पहिले, प्रस्तावना] वाचकांच्या या आग्रहामुळे आगरकरांनी केसरीतील निवडक निबंध, पहिले पुस्तक, २०-९-१८८७ रोजी प्रसिद्ध केले. या पुस्तकाच्या प्रस्तावनेत ते लिहितात : ‘महाराष्ट्र भाषेत राजकीय, सामाजिक, इत्यादि विषयांवर तरुण वाचकांच्या हातात टाकण्यासारखी पुस्तके मुळीच झालेली नाहीत, असे म्हणण्यास हरकत नाही. ही उणीव अंशतः तरी दूर करावी या हेतूने या निवडक निबंधांची ही आवृत्ती काढली आहे, व प्रत्येक सुशिक्षित वाचकांस तिची निदान एक प्रत तरी स्वतःच्या संग्रही ठेवता येऊन द्रोपदीच्या स्थालीप्रमाणे तिचा उपयोग करता यावा, यासाठी तिची किंमत खर्चाचे मानाने बेताचीच ठेवली आहे.’

हा पहिला भाग प्रसिद्ध झाल्याबरोबर त्यावर वाचकांच्या उड्या पडल्या; व त्याचबरोबर दुसऱ्या भागाच्याही मागणीची पत्रे आगरकरांना येऊ लागली. म्हणून पुढच्याच वर्षी (१८८८) त्यांनी निवडक निबंधांचा दुसरा भाग प्रसिद्ध केला. त्याच्या प्रस्तावनेत ते लिहितात : ‘केसरीपत्र निघाल्यापासून लोकांत वाचनाची गोडी किती वाढली आहे व अगदी स्वल्प किंमतीत प्रत्येक आठवड्यास मनोरंजक व बोधपर किती मजकूर वाचण्यास मिळत आहे, याबद्दल अभिप्राय देण्याचा आम्हांस अधिकार नाही हे आम्ही कबूल करतो. तथापि ज्याअर्थी ‘निवडक निबंधा’च्या पहिल्या भागाचा खप इतक्या झपाट्याने होत आहे, व तसाच दुसऱ्या भागाचाही होईल अशी चिन्हे दिसत आहेत, त्याअर्थी केसरीतून जी थोडीबहुत सेवा घडत आहे ती वाचकजनांस अत्यंत मान्य होत आहे, व नाना प्रकारच्या विषयांवर अधिक वाचण्यासारखा निबंधसंग्रह दुसऱ्या कोणत्याही दोन पुस्तकांत सापडण्यासारखा नाही, असे स्पष्ट दिसते. व हे खरे असेल तर आम्ही जे स्वल्प देशकृत्य आरंभिले आहे त्यापासून आमचा मूळ हेतू थोडाबहुत पूर्ण होत आहे, हे पाहून आम्हांस समाधान मानण्यास हरकत दिसत नाही.’

या दोन पुस्तकांत मिळून एकूण ९१ निबंध आहेत. केसरीपत्रात त्यावेळी आगरकरांखेरीज आणखी चार-पाच लेखक लेखन करीत असत, आणि त्या सर्वांचे काही निबंध ‘निवडक निबंधा’त समाविष्ट केलेले असावेत हे स्वाभाविक आहे. परंतु निबंधलेखकांची नावे पुस्तकात छापलेली नसल्यामुळे त्यांपैकी आगरकरांचे कोणते आणि अन्य लेखकांचे कोणते हे सांगणे कठीण आहे. विद्वानांत यासंबंधाने बराच वाद असून या लेखांचे लेखकत्व अजून निश्चित झालेले नाही. म्हणून त्यांपैकी निर्विवादपणे आगरकरांचेच असलेले असे एकूण पाच निबंध आम्ही येथे घेतले आहेत. यापैकी चार, म्हणजे ‘वाचन’, ‘ज्ञान’, ‘कवि, काव्य, काव्यरति’ आणि ‘कै. रा. ब. केरो लक्ष्मण छत्रे’, ह्यांचा समावेश विविधविषयसंग्रह ‘या सुधारकांतील निवडक निबंधांच्या संग्रहात खुद्द आगरकरांनीच केला आहे विविधविषयसंग्रहाच्या प्रस्तावनेत ते लिहितात.’ सुधारकातील निबंधांशिवाय याच लेखकाने केसरी पत्रात लिहिलेल्या [जाड टाइप संपादकांचा.] अनेक निबंधांपैकी चार निबंध आर्यभूषण छापखान्याच्या मालकांच्या परवानगीने या भागात छापले आहेत.’ पाचवा निबंध ‘कै. विष्णु कृष्ण चिंपळोणकर’ हाही निर्विवादपणे आगरकरांचाच याविषयी संदेहाला जागा नाही. शास्त्रीबोवांवरील मृत्युलेख संपादकाने, त्यातही त्यांच्याविषयी इतका आदर आणि प्रेम असणाऱ्या आगरकरांनी, लिहिला नसणे असंभव आहे.

या पाच निबंधांवरूनही लोकांना विचार करावयास शिकविण्याची व त्यायोगे त्यांची विवेकशक्ती जागृत करण्याची आगरकरांची तळमळ सहज लक्षात येते. केसरीतील निवडक निबंध या पुस्तकाच्या पहिल्या भागाचा प्रारंभच त्यांनी ‘वाचन’ या निबंधाने केला असून दुसऱ्या भागाचा आरंभ ‘ज्ञान’ या निबंधाने केला आहे.

आगरकरांचा सारा भर माणसाची विवेकशक्ती जागवून तिचा विकास करण्यावर होता. समाजाची विवेकशक्ती जागृत झाली तरच त्याचा उत्कर्ष होऊ शकतो, व त्यातील व्यक्ती माणूस म्हणून जगू शकतात असे त्यांना वाटे. इतर कोणत्याही प्राण्यास न लाभलेले विवेकाचे वरदान केवळ मनुष्यासच निसर्गाने बहाल केले आहे. या शक्तीमुळेच पंचमहाभूतांवर ताबा मिळविण्याचे व विश्वाच्या रहस्यास हात घालण्याचे सामर्थ्य त्याला प्राप्त झाले आहे. तेव्हा या शक्तीची जोपासना केल्यानेच आपले मनुष्यत्व सार्थकी लागू शकेल हे उघड आहे. त्यासाठी प्रथम हे लक्षात ठेवले पाहिजे की आपल्या शरीरावयवांच्या शक्तीची वाढ जशी त्यांचा वापर करण्यावर अवलंबून असते, एरवी ते निकामी होऊन मनुष्य पंगू बनतो, त्याप्रमाणेच विवेकशक्तीची जोपासना न केल्यास माणसाचे मन दीर्घकाळ न वापरलेल्या लोखंडासारखे गंजून जाऊन पूर्णपणे निकामी बनते असे ते बजावतात. पण मनुष्याला शारीरिक श्रमापेक्षा मानसिक श्रमाचा जात्याच कंटाळा असतो. स्वतंत्रपणे विचार करणे, स्वतःचे निर्णय स्वतःच विचारपूर्वक घेणे, ही गोष्ट सोपी नाही. यापेक्षा गुरू आणि वडीलधारी माणसे देतील ते ज्ञान निःशंकपणे स्वीकारावे आणि तेच सर्वस्व मानावे, परंपरेने चालत आलेल्या आचारानुसार वागावे, म्हणजे आपला मेंदू शिणवावा लागत नाही, व स्वतंत्र विचार करण्यास लागणारे धैर्य, चिकाटी, प्रसंगी धोके पत्करण्याची तयारी, इत्यादी कटकटी अनायासेच टळतात. पण त्यामुळे आपले किती नुकसान होते याची कल्पना बहुतेकांना नसते. आपले पूर्वज, गुरू व परंपरा यावरच संपूर्णपणे अवलंबून राहिल्यामुळे आपण इतके परावलंबी आणि स्थितिप्रिय होतो की कोणी आपल्याला पशुपातळीवर राबविले तरी ते आपण निमूटपणे सहन करतो. अशा रीतीने माणसाचे मत एकदा मेले की ही गुलामी वृत्ती आपल्या पूर्ण अंगवळणी पडते, आणि तिच्यातून बाहेर पडले पाहिजे हा विचारही आपल्या मनाला शिवत नाही. अशा प्रकारच्या व्यक्तींनी बनलेला समाज किती शोचनीय अवस्थेस जाऊ शकतो हे पाहण्यास आपल्या देशाबाहेर जाण्याची गरज नाही. शेकडो वर्षे गुलामीत राहिलेला आपला देश याचे ज्वलंत उदाहरण आहे.

या सर्व दुरवस्थेवर उपाय म्हणजे ज्ञानप्राप्ती. आगरकर म्हणतात की आपल्याला माणसासारखे जगायचे असेल तर प्रथम मानसिक श्रमांचे महत्त्व आपल्या मनावर आपण बिंबवून घेतले पाहिजे. आपल्या मानसिक शक्तीची वाढ आपल्या ज्ञानप्राप्तीवर अवलंबून आहे. त्यासाठी ज्ञानाची मनःपूर्वक आराधना करणे हे आपल्या जीवनाचे उद्दिष्ट असले पाहिजे. त्याकरिता ज्ञानप्राप्तीची साधने, त्याच्या मर्यादा व त्यांची श्रेष्ठकनिष्ठताही लक्षात घेतली पाहिजे.

गुरुमुख, वाचन, विचार, अवलोकन व वाद इत्यादि ज्ञानसंपादनाची अनेक साधने आहेत. परंतु यांपैकी गुरुमुख, अवलोकन व वाद या तिन्ही साधनांचे सामर्थ्य अतिशय मर्यादित आहे. त्यांच्या तुलनेत वाचन आणि विचार यांचे सामर्थ्य मोठे आहे असे आगरकर दाखवून देतात. इंद्रियद्वारा प्राप्त झालेल्या अनुभवांवरून कार्यकारणादिकांचा जो निश्चय त्यास विचार असे म्हणतात. हा निश्चय करण्याचे सामर्थ्य इतर साधनांपेक्षा वाचनाने अधिक प्राप्त होते. ‘विचारांना ग्रंथग्रथित करणे म्हणजे त्यांस जडस्वरूप देऊन अमरत्व आणण्यासारखे आहे’ [संदर्भ पहा- ४ विविधविषयसंग्रह, भाग पहिला – वाचन] ग्रंथांना स्थलकालादि कोणत्याही मर्यादा नसतात, कारण ते आपण कोठेही आणि केव्हाही वाचू शकतो. तसेच ग्रंथांतील ज्ञानालाही मर्यादा नसतात. आपल्या पूर्णपणे अधीन असे हे साधन आहे. त्यामुळे वाचन हे ज्ञानप्राप्तीचे सर्वश्रेष्ठ साधन ठरते. वाचनाचे व्यसन जेवढे वाढेल तेवढे कल्याणकारकच होते. मनुष्याला ते दुर्व्यसनापासून दूर नेते. त्यापासून मिळणारे सुख आपल्या शरीराची किंवा मनाची हानी करीत नाही. उलट मनुष्याला उत्कट व अक्षय आनंदाचा लाभ करून देते.

मनुष्याची सारी धडपड सुखप्राप्तीकरिता असते. ज्ञानप्राप्तीने शारीरिक, सामाजिक व शुद्ध मानसिक या तीनही प्रकारच्या सुखांची प्राप्ती होते. रानटी लोकांचे अतिशय कष्टमय जीवन माणसाने ज्ञानाच्या योगाने किती सुसह्य, समृद्ध व सुखी केले आहे! शारीरिक सुखांप्रमाणे सामाजिक सुखांच्याही बाबतीत ज्ञानाने अशीच वृद्धी केली आहे, तसेच मानसिक सुखांतही खूपच आघाडी मारली आहे. ज्ञानी पुरुषाचे अनन्यसाधारणत्व सांगताना आगरकर म्हणतात : ‘विश्वाच्या विशाल स्वरूपाच्या विचारात जो गढून गेला, व ज्याला ही पृथ्वी एखाद्या क्षुल्लक वारुळाप्रमाणे दिसू लागली, त्याला तीवरील काही मुंग्यांस दुसऱ्यांपेक्षा दाणे दोन दाणे अधिक सापडले, किंवा काहीस मुळीच न सापडल्यामुळे रिकामे फिरावे लागले, म्हणून खेद होणार आहे काय?’ [संदर्भ पहा - ४ विविधविषयसंग्रह, भाग पहिला – ज्ञान]

विष्णु कृष्ण चिपळोणकर व केरो लक्ष्मण छत्रे या महापुरुषांना ज्ञानामुळेच अमरत्व प्राप्त झाल्याचे आगरकर सांगतात. चिपळोणकरांवरील मृत्युलेखाची सुरवातच ते ‘देह त्यागिता कीर्ति मागे उरावी’ या रामदासांच्या वचनाने करतात. चिपळोणकरांची असामान्य देशभक्ती, अलौकिक कर्तृत्व, मराठी भाषेवरील त्यांचे उत्कट प्रेम व त्यांचा प्रचंड विद्याव्यासंग यांच्या स्मरणाने भारावून जाऊन आगरकर उद्‌गारतात : ‘आज महाराष्ट्रवाणीचा पती परलोकवासी झाल्याने ती गतभर्तृका झाली व महाराष्ट्रीयांनी एक अद्‌भूत रत्न गमावले’ [संदर्भ पहा - ५ केसरींतील निवडक निबंध – कै. विष्णु कृष्ण चिपळोणकर]. जन्माबरोबर मृत्यू हा ठेवलेलाच असतो, पण शास्त्रीबोवांच्या अकाली निधनामुळे आगरकर अतिशय व्याकुळ झाले. ‘एखादा प्रचंड वृक्ष फळास येतो आहे नाही तो विद्युत्पात होऊन तो जमीनदोस्त व्हावा’ तेवढी हादरा देणारी ही घटना आहे असे ते लिहितात. चिपळोणकरांनी वयाच्या अवघ्या चोविसाव्या वर्षी महाराष्ट्राचे एक लेणे बनलेल्या निबंधमालेची सुरुवात केली. याखेरीज चित्रशाळा प्रेस, किताबखाना, इत्यादि संस्था ते चालवीत होतेच. त्यांच्या जोडीला सहकाऱ्यांच्या मदतीने त्यांनी स्वाभिमानी व स्वतंत्र बाण्याचे शिक्षण देणारी न्यू इंग्लिश स्कूल ही संस्था वयाच्या तिसाव्या वर्षी, तर लोकशिक्षण करणारी केसरी व मराठा ही वृत्तपत्रे एकतिसाव्या वर्षी काढली. अवघे बत्तीस वर्षांचे आयुष्य लाभलेल्या व्यक्तीचे हे कर्तृत्व कोणालाही थक्क करून सोडणारे आहे.

देशाचे पारतंत्र्य, दारिद्र्य व जातिभेद ही शास्त्रीबोवांच्या मनाला तीव्र टोचणी लावणारी मोठी शल्ये होती. ती दूर करण्यासाठी त्यांनी आपले सर्वस्व पणास लावले होते. त्यांच्या विचारशक्तीचा आवाका आणि देशाच्या उज्ज्वल भविष्याची स्वप्ने पाहणारी त्यांची अचूक दूरदृष्टी केवढी विशाल होती ते आगरकरांनी दाखविले आहे. ते म्हणतात : ‘एखाद्या वेळेस त्यांचा कल्पनाविहंग पूर्ण पंख पसरून भराऱ्या मारू लागला म्हणजे त्याला हिंदुस्थान देश स्वतंत्र होऊन प्रजासत्ताक राज्याखाली सुखाने नांदत आहे असे दिसे’ [संदर्भ पहा - ५ केसरींतील निवडक निबंध – कै. विष्णु कृष्ण चिपळोणकर]

ब्रिटिशांच्या अन्यायी राजवटीवर किंवा समाजातील दुष्ट चालीरीतींवर त्वेषाने तुटून पडणारे आगरकर छत्र्यांसारख्या ज्ञानमहर्षीचा मृत्युलेख लिहिताना कमालीचे शोकाकुल आणि हळवे बनले आहेत. तीव्र बुद्धिमत्ता व प्रगाढ व्यासंग यांच्या योगाने गणित, ज्योतिष, पदार्थविज्ञान यांसारख्या गहन विषयांवर प्रभुत्व मिळविणाऱ्या आणि ते ज्ञानामृत विद्यार्थ्यांना जिव्हाळ्याने पाजण्याची तळमळ असणाऱ्या छत्र्यांसारख्या विरळा गुरूच्या निधनाने आगरकरांना अतिशय दुःख होणे स्वाभाविक होते. स्वतः हाडाचे शिक्षक असलेल्या आणि विद्यार्थ्यांना हसत खेळत शिकविणाऱ्या आगरकरांच्या लेखणीला अशा गुरूवर लिहिताना साहजिकच भरते आले आहे. ते लिहितात : ‘नानांसारखा अनुभविक, कुशाग्रबुद्धि व बहुश्रुत शिक्षक भेटल्यावर शिकणाऱ्यांच्या पोटात गुदगुल्या होत यात नवल नाही. ते वर्गात बसले म्हणजे त्यांना आपण आपल्या मुलाबाळांत बसलो आहो असे वाटे’ [संदर्भ पहा - ४ विविधविषयसंग्रह, भाग पहिला – कै. रा. ब. केरो लक्ष्मण छत्रे]. म्हणून तर निवृत्त होताना या स्थितप्रज्ञ गुरूचे डोळे रडून रडून सुजले आणि त्यांच्या पायांवर डोके ठेवून त्यांना कडकडून मिठी मारणाऱ्या त्याच्या शिष्यांनाही रडू कोसळले.

छत्र्यांचे विशेष सांगताना आगरकर म्हणतात की मानवी सुखवृद्धीचे आदिकारण ज्ञानप्रसार असल्यामुळे त्याची आराधना अपरिहार्य आहे. शास्त्राभ्यासाने मनुष्याच्या दृष्टीचे क्षितिज विस्तारते, आणि त्यामुळे त्याला स्थळकाळाचे बंधन राहात नाही. सामाजिक, राजकीय, धार्मिक आदि बाबतींतही तो दुराग्रही राहू शकत नाही. आगरकर लिहितात ‘पदार्थविज्ञानशास्त्रात जो पट्टीचा विद्वान झाला, व जड सृष्टीच्या तत्त्वांपासून मानसिक सृष्टीच्या अत्यंत गहन तत्त्वांपर्यंत खेळणाऱ्या कार्यकारणाचे व सामर्थ्याचे ज्याला आकलन झाले आहे, त्याची धर्मविषयक व समाजविषयक मते विशिष्ट देशाचाराच्या किंवा रीतिरिवाजांच्या पाशात जखडून राहात नाहीत’ [संदर्भ पहा - ४ विविधविषयसंग्रह, भाग पहिला – कै. रा. ब. केरो लक्ष्मण छत्रे]. छत्र्यांसारख्या तेजःपरंपरानिर्मितिसामर्थ्य असलेल्या महापुरुषांवर मानवी सुधारणा अवलंबून आहे.

‘कवि, काव्य, काव्यरति’ हा केसरीतील निवडक निबंधांपैकी आणखी एक महत्त्वाचा निबंध. प्रापंचिकांपासून तो योद्धे, मुत्सद्दी, शास्त्रज्ञ-तत्त्वज्ञांपर्यंत सर्वांना काव्याची ओढ का असते? शोकपर्यवसायी काव्यानेही आनंद का होतो? काव्याची निर्मिती कशी होते? काव्याचे काव्यत्व कशात आहे? काव्य व शास्त्र यांत फरक कोणता? शास्त्राची वाढ काव्यनिर्मितीस घातक होते काय? इत्यादि अनेक महत्त्वाच्या प्रश्नांचा मार्मिक ऊहापोह आगरकरांनी या निबंधात केला आहे. काव्याची व्याख्या ते ‘जी रचना वाचकाच्या अंतःकरणात अनुकूल संवेदना उत्पन्न करण्याकरिता केलेली असते ती काव्य होय’ अशी करतात. शास्त्र व काव्य यांतील फरक सांगताना ते म्हणतात की काव्य व शास्त्र या दोघांनाही अंतर्बाह्य सृष्टीतील वस्तूंचा यथार्थ निर्णय करावा लागतो. मानवी सुखाची वाढ करण्याचे सामर्थ्य या दोहोंतही आहे. पण शास्त्रीय ज्ञानात काठिण्य व कर्कशता असल्यामुळे ते सर्वांनाच सुखावह होऊ शकत नाही. त्यासाठी ते अनुकूलसंवेदनोत्पादक करावे लागते. काव्याच्या अंगी हे सामर्व्य आहे, नव्हे तो काव्याचा प्रधान गुण आहे.

शास्त्राच्या वाढीने काव्याची पीछेहाट होते काय या प्रश्नाचे आगरकरांनी केलेले विवेचन त्यांची स्वतंत्र व मार्मिक दृष्टी दर्शविणारे आहे. ज्ञानप्रसार होऊ लागला की कवित्वशक्तीस मांद्य येऊ लागते हा कित्येकांनी दिलेला अभिप्राय आगरकरांना साहसाचा वाटतो. त्यांच्या मते ‘काव्यास अलीकडे जे थोडेसे मांद्य आल्यासारखे दिसते त्याचे कारण अर्वाचीन ज्ञानप्रसार नव्हे, तर अर्वाचीन ज्ञानप्रसारामुळे काव्यवस्तू करण्याजोगे जे नवीन विषय उत्पन्न झाले आहेत त्यांचा उपयोग काव्यरचनेत न करता अर्वाचीन कवी प्राचीन कवींच्या काव्यविषयांवर फिरून फिरून लिहितात व त्यांच्या भाषेचे अनुकरण करतात हे आहे’ [संदर्भ पहा - ४ विविधविषयसंग्रह, भाग पहिला – कवि, काव्य, काव्यरती]. ज्या काही गोष्टीचे ज्ञान आज तत्त्ववेत्त्यांसच आनंद देत आहे, ते सर्व लोकांना आनंददायी होण्यासाठी ते ज्ञान आत्मसात करून प्रतिभाबळाने सुखोत्पदक करण्यास आवश्यक तो अभ्यास व श्रम कवीस घ्यावे लागतील. लॉर्ड टेनिसन याचे ‘प्रिन्सेस’ नामक काव्य याचे उदाहरण म्हणून आगरकर देतात.

शोकपर्यवसायी काव्यापासून वाचकाला आनंद होण्याचे कारण प्रत्यक्ष दुःख भोगणे आणि त्या दुःखाचे केवळ वाचन किंवा श्रवण करणे यात महदंतर आहे हे आहे असे सांगून आगरकर म्हणतात : ‘प्रत्यक्षानुभवाची तीव्रता वाचनात किंवा श्रवणात कधीही येऊ शकणार नाही’. मात्र जरी शोकान्त काव्यापासून आनंद होत असला तरी त्यातील दुःखाने वृत्तीला खिन्नता येतेच. म्हणूनच अप्रबुद्ध लोकांना सुखान्त काव्येच आवडतात.

काव्यनिर्मिती करताना कवीस घ्याव्या लागणाऱ्या सायासासंबंधी आगरकर म्हणतात की प्रत्यक्ष दुःख भोगणाऱ्या व्यक्तीस ज्या यातना होत असतात त्या आपणांसच होत आहेत अशी भावना निर्माण होण्यासाठी कवी त्यांचे सतत चिंतन करीत असतो. ‘विचाराने प्रत्यक्ष सुखदुःखाच्या तीव्रतेचे पूर्ण प्रतिबिंब आपल्यावर उठवून घेणे याचेच नाव तादात्म्य, तंद्री किंवा एकतानता’ [संदर्भ पहा - ४ विविधविषयसंग्रह, भाग पहिला – कवि, काव्य, काव्यरती]. हे सामर्थ्य प्राप्त होते तेव्हा कवीस जो आनंद होतो तो तत्त्वशोधकास होणाऱ्या आनंदासारखा असतो. कवीप्रमाणे वाचकाचे किंवा प्रेक्षकाचे काव्यविषयाशी तादात्म्य झाले म्हणजे त्यालाही या आनंदाचा लाभ होतो.

लेखाच्या शेवटी आगरकर कवीला ‘कामरूपधारी पटाईत बहुरूप्या’ची उपमा देतात. तिची फोड करताना केलेल्या वर्णनात आगरकरांच्या अंगी असलेल्या असामान्य कवित्त्वशक्तीचे मनोहर दर्शन घडते.

डोंगरीच्या तुरुंगात आमचे १०१ दिवस

आगरकरांचे प्रसिद्ध झालेले हे पहिले पुस्तक आणि मराठीत कैद्यांच्या जीवनावर लिहिलेलेही हे पहिलेच पुस्तक. १७ जुलै १८८२ ते २६ ऑक्टोबर १८८२ या काळात डोंगरीच्या तुरुंगात शिक्षा भोगत असताना आगरकरांनी हे पुस्तक लिहिले. त्यावेळी स्वाभाविकच त्यांच्या मनावर अनेकविध दडपणे होती. शिवाय आधीच दम्याने ग्रासलेली त्यांची प्रकृती तुरुंगातील हालअपेष्टांनी अधिकच खंगली होती. परंतु या पुस्तकात कोठेही त्याचा मागमूसही दिसत नाही. कोठेही कटुता, कर्कशता किंवा तक्रारीचा सूर आढळत नाही. प्रतिकूल परिस्थितीत लिहिलेल्या लहान आकारातील ८० पृष्ठांच्या या चिमुकल्या पुस्तकात त्यांनी व्यक्त केलेल्या विचारांची विविधता, सखोलता, भरीवपणा, प्रांजल, प्रसंगी विनोदी आत्मनिवेदन—ही पाहून मन चकित होते.

आगरकरांनी या पुस्तकाची जाहिरात केसरीच्या २१-११-१८८२ च्या अंकातील ‘पत्रकर्त्याच्या स्फुट सूचनां’त पुढीलप्रमाणे दिली होती. ‘वरच्यासारख्या दिव्य स्थानात वसति करण्याचा अलभ्य लाभ सरळ व समंजस लोकांस सहसा प्राप्त होत नाही. त्यामुळे तेथील स्थितीविषयी ते अगदीच अनभ्यस्त असतात. हे बरोबर न वाटल्यावरून त्यांच्या प्रबोधनार्थ स्वानुभवाच्या आधाराने मी एक निबंधमालेएवढे पुस्तक लिहिले आहे. ते बहुधा पुढील आठवड्यात छापून तयार होईल. याकरिता ज्यांना ते घ्यावयाचे असेल त्यांनी आर्यभूषण छापखान्याचे म्यानेजर यांजकडे प्रत्येक प्रतीस चार आणे या दराने पैसे पाठविल्यास प्रती रवाना करण्यात येतील. —गोपाळ गणेश आगरकर, एम्. ए., केसरीकर्ते’.

ज्या प्रकरणामुळे आगरकर व टिळक यांना तुरुंगवास भोगावा लागला ते प्रकरण ‘कोल्हापूर प्रकरण’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. लॉर्ड डलहौसीच्या तडाख्यातून जी संस्थाने वाचली त्यांपैकी बऱ्याच संस्थानांच्या अधिपतींसाठी इंग्रज सरकारकडून दिवाण किंवा कारभारी नेमले जात असत. त्यांपैकी कित्येक दिवाण पाठीशी असलेल्या ब्रिटिश सत्तेच्या जोरावर संस्थानिकांवरच मालकी गाजवीत. कोल्हापूर संस्थानात जून १८७० मध्ये रा. ब. माधवराव बर्वे या गृस्थाची कारभारी म्हणून नेमणूक झाली होती. त्यानंतर पाचच महिन्यांत कोल्हापूरचे अधिपती राजाराम महाराज यांचा आकस्मिक अंत झाला. तेव्हा त्यांच्या अकरा वर्षे वयाच्या विधवा राणीने भोसले घराण्यातील नऊ वर्षे वयाच्या नारायणरावास दत्तक घेतले. हेच चौथे शिवाजी महाराज या करुण नाट्याचे दुर्दैवी नायक! हे अल्पवयी असल्यामुळे संस्थानचा सारा कारभार बर्व्यांच्या हातात आला. त्यांचा एकतंत्री कारभार छत्रपतींसह सर्वांनाच जाचक वाटत होता. १८७९, त राजांना वेड लागले किंवा ते वेडे ठरविले गेले. त्यामुळे त्यांच्या छळात आणखी भर पडली. याचे पडसाद अवघ्या महाराष्ट्रात उमटले. अनेक वृत्तपत्रांतून या छळासंबंधी अंगावर शहारे आणणारी वर्णने येऊ लागली, आणि हा छळ कारभारी बर्वेच करीत आहेत अशी अनेकांची खात्री झाल्यामुळे बर्व्यांविरुद्ध कंठरवाने ओरड होऊ लागली.

अशावेळी केसरी व मराठा ही पत्रे स्वस्थ बसणे शक्य नव्हते. अन्यायाचा प्रतिकार आणि लोकजागृती हा तर या पत्रांचा बाणाच होता. अर्थात् त्यांनीही या प्रकरणात उडी घेतली. हे पाहून कोल्हापुरातील अनेक जबाबदार व्यक्तींनी, व काही संस्थानिकांनीही, या संपादकद्वयाकडे अनेक हकीकती पाठविण्यास सुरवात केली, एवढेच नव्हे तर ‘आम्ही तुम्हांला अगदी राजवाड्यातून पुरावा आणून देऊ, वेळ आल्यास साक्ष देण्यासही येऊ’ अशी आश्वासनेही दिली. त्यातल्या त्यात बर्व्यांनी आपल्या खास विश्वासातील रामभाऊ ऐनापूरकर यांस लिहिलेली किंवा लिहवून घेतलेली तीन पत्रे या मंडळींच्या हाती आली. या पत्रावरून बर्वे शिवाजी महाराजांना पदच्युत करण्याचा वा प्रसंगी त्यांचा घातही करण्याच्या कटात सहभागी होते असे सिद्ध होत होते. कायदेपंडित असलेल्या टिळकांनी प्रथम उपलब्ध माहितीची आपल्या परीने शहानिशा केली व तिच्या अस्सलपणाविषयी खात्री पटल्यावरच त्यांनी मराठ्यातून आणि आगरकरांनी केसरीतून बर्व्यांविरुद्ध तोफ डागण्यास सुरवात केली. हा मारा किती प्रखर होता हे केसरीतील काही उताऱ्यांवरून दिसून येईल. ता. ११ -८-१८८१ च्या केसरीत पुढील मजकूर आढळतो ‘कोल्हापूर छत्रपती महाराजांची अशी स्थिती आहे की ती ऐकून पाषाणहृदयाच्या काळजाला देखील घरे पडतील. महाराजांचे प्राण जाऊन शव हाती आल्यावर आमचे लॉर्डसाहेब जागृत होणार काय?’ ता. २९-११-१८८१ च्या अंकातील अग्रलेखात केसरी म्हणतो ‘कोल्हापुराएवढे संस्थान आणि त्यात इतके दिवस एवढे खूळ माजून राहते, आणि चाबकाचा मार काय, छड्या काय, रंगमहालातील लज्जास्पद आणि अधमाधमतेचा प्रकार काय — हे चालावे आणि इंग्रजबहाद्दरास त्याची खबरही नसावी किंवा त्याकडे एकसारखा काणाडोळा करण्यात यावा ही आमच्या सरकारच्या राजनीतीस व व्यवस्थेस अतिशय काळिमा आणणारी गोष्ट आहे.’ ६-१२-१८८१ चा केसरी म्हणता : ‘कोल्हापूरच्या संबंधात जे कागदपत्र आमच्या पाहण्यात आले आहेत त्यांवरून रा. ब. बर्वे यांच्या राक्षसी अंतःकरणाविषयी आमची बालंबाल खात्री झाली आहे. आज रोजी त्यांची काळी कृत्ये उजेडात आणता येत नाहीत यास आमचा नाइलाज आहे. पण ती इतकी घोर आहेत की ती ऐकून सहृदय पुरुषाच्या अंतःकरणास घरे पडतील व आकाशपाताळ एक होऊन जाईल.’

आगरकर-टिळकांच्या या भडिमारामुळे होणारी बेअब्रू साफ करून घेण्याची आवश्यकता बर्व्यांना वाटू लागली, व त्यांनी केसरी व मराठा यांच्याविरुद्ध २४-१-८२ रोजी अब्रूनुकसानीची फिर्याद दाखल केली. हा खटला सहा महिने चालू होता.

या काळात महाराजांच्या दुर्दशेला पारावार राहिला नव्हता. त्यांचा होत असलेला राक्षसी छळ असह्य होऊन खटला चालू असतानादेखील २०-६-८२ च्या केसरीत आगरकरांनी लिहिले : ‘प्रख्यात शिवाजीच्या वंशजाची दुर्दशा पाहवेनाशी झाल्यामुळे आम्ही लेखणीचे दोन चरचरीत हात मारले व शब्दांचे दोन पोकळ बार काढले त्याबद्दल सरकारचा आम्हांवर घुस्सा होतो! तस्मात् आमचे नशीब. सरकारने काही म्हटले तरी ज्या देशाचे अन्न आम्ही खातो आहो त्याच्या बऱ्यासाठी होईल तितके आम्हास झटले पाहिजे.’

प्रत्यक्ष खटल्यात असे सिद्ध झाले की ज्या पुराव्यावर आगरकर-टिळकांची मुख्य भिस्त होती ती बर्व्यांनी लिहिलेली म्हणून पुढे आणली गेलेली पत्रेच मुळात बनावट होती. शिवाय साक्ष देण्याचे अभिवचन दिलेल्या मित्रांनी व संस्थानिकांनी ऐनवेळी माघार घेतली. त्यामुळे आगरकर-टिळक तोंडघशी पडले. कोर्टाने त्यांना अविचाराने लेख लिहिल्याबद्दल दोषी ठरवून त्यांना चार महिन्यांच्या साध्या कैदेची शिक्षा सुनावली. १७ जुलै १८८२ रोजी संपादकद्वयाची रवानगी तुरुंगात झाली.

जनतेला आणि अनेक वृत्तपत्रांना कोर्टाने दिलेला हा निकाल अन्याय्य वाटला. आगरकर-टिळकांना झालेल्या शिक्षेमुळे लोक अतिशय हळहळले, व त्यांची आगरकर-टिळकांवरील भक्ती शतगुणित झाली. त्यांच्या सुटकेनंतर जनतेच्या आनंदास पारावार राहिला नाही. अतिशय आनंदाने अमाप उत्साहाने ठिकठिकाणी या संपादकद्वयाचे अभूतपूर्व स्वागत केले गेले, आणि त्यांना मानपत्रे देऊन त्यांचा गौरव करण्यात आला.

ही झाली डोंगरीच्या तुरुंगात आमचे १०१ दिवस या पुस्तकाची पार्श्वभूमी. आता खुद्द पुस्तकाकडे वळू.

पुस्तकाच्या नावातील ‘आमचे’ ह्या शब्दाने आगरकरांचा टिळकांवरील प्रगाढ स्नेहभाव सूचित होतो. त्यावरून टिळकांबरोबर तुरुंगात आपले दिवस कसे गेले हे सांगण्याचा पुस्तकाचा हेतू असेल असे वाचकाला वाटणे स्वाभाविक आहे. दोन महापुरुषांची व्यक्तिमत्त्वे आता आपल्यापुढे उलगडत जातील या अपेक्षेने आपण पुस्तक हाती घेतो, कारण थोर पुरुषांच्या खाजगी जीवनाबद्दल सर्वसामान्य माणसाला कुतूहल असतेच. पण लवकरच आपल्या लक्षात येते की देशभक्तांना खाजगी जीवन जवळजवळ नसतेच. म्हणून हे पुस्तक आत्मवृत्तपर असूनही असीम देशनिष्ठेमुळे आगरकरांची लेखणी वारंवार समाजाभिमुख होते.

समान ध्येयाने पछाडलेल्या या दोन उत्साही, त्यागी आणि धडाडीच्या मित्रांना तुरुंगवासाच्या निमित्ताने जो निवांत वेळ मिळाला त्याचा उपयोग त्यांनी वैयक्तिक, कौटुंबिक बाबींच्या विचारांत न घालविता देशोन्नतीच्या अनेकविध उपायांची चर्चा करण्यात, आतापर्यंत हाती घेतलेल्या उपक्रमांचे विश्लेषण करून त्यांतील गुणदोष न्याहाळण्यात, व पुढील कार्याचे बेत आखण्यात केला. चर्चा करण्याची अशीच संधी त्यांना डेक्कन कॉलेजात विद्यार्थी असताना लाभली होती. तेव्हा आणि आता दोन्ही वेळी चर्चेत दोघांमधील मतभेद क्वचित उफाळून येत, परस्परांवर शाब्दिक हल्लेही होत. पण देशोन्नतीच्या ध्यासाच्या समान सूत्राचे भावबंध त्यांच्यातील अकृत्रिम स्नेहास ढळ पोचू देत नसत.

आपल्याला झालेल्या शिक्षेची कारणमीमांसा आगरकरांनी तटस्थपणे केली असून त्यातून त्यांची न्यायनिष्ठुर वृत्ती दिसते. जनतेस ही शिक्षा चुकीची व अन्यायाची वाटत होती. पण आगरकर म्हणतात की, ‘न्यायाधीश आणि पंच आपले फैसल पुराव्याच्या आधाराने करतात. लोकांचे फैसल त्यांच्या मनोविकाराप्रमाणे चालतात.’ पुढे सॉक्रेटिसाचे उदाहरण देऊन ते ‘सत्यमेव जयते’ या सिद्धांताचा अर्थ उलगडून दाखवितात. ते म्हणतात : “सत्यमेव जयते” हा पूर्वापार चालत आलेला जो सिद्धांत आहे त्याची पूर्तता होण्यास बराच काळ लागतो. कारण सत्यात म्हणजे काही नैसर्गिक सामर्थ्य आहे, असे नाही; असे असते तर त्याला तत्काळ यश येते. कधी ना कधी तरी त्याचा पगडा बसतो याचे कारण इतकेच आहे की सत्यावलंबन हे बहुतेकांचे फायदेशीर आहे. या बहुतेकांचे ज्यावेळेस प्राबल्य होते, त्यावेळेस सत्याचा विजय होतो; उलट पक्ष प्रबल असतो तोपर्यत सत्य दडपून राहते’ [संदर्भ पहा - १ डोंगरीच्या तुरुंगांत आमचे १०१ दिवस].

तुरुंगातील वातावरण, तेथील अधिकारी, विविध प्रकारचे कैदी, त्यांना होणाऱ्या शिक्षा, तेथे मिळणारे अन्न इत्यादीसंबंधी आगरकरांनी केलेली वर्णने इतकी प्रत्ययकारी आहेत की त्यातून तुरुंगाचे समग्र चित्र आपल्या डोळ्यांपुढे साकार होते.

तुरुंगातील दिनचर्या आगरकरांनी थोडक्यात पण नेटकेपणाने सांगितली आहे. ती पाहिली की असह्य जीवनक्रमही सवयीने माणसाच्या किती अंगवळणी पडतो हे लक्षात येते. थंडीत पुरेसे पांघरूण नसल्यामुळे, आणि असह्य दर्प असलेल्या ओकारी आणणाऱ्या अन्नामुळे पहिल्या रात्रीचे सर्व तास आगरकरांना उजाडेपर्यंत मोजून काढावे लागले. परंतु अशाही प्रतिकूल परिस्थितीत जेव्हा त्यांना लिहिण्या-वाचण्याची परवानगी मिळाली तेव्हा आगरकर त्यात पूर्ण दंग झाले, एवढेच नव्हे तर त्यांनी शेक्स्पीअरच्या ‘हॅम्लेट’ नाटकाचे भाषांतर करण्याचे अतिशय कठीण कामही पुरे केले, आणि प्रस्तुत पुस्तकही लिहिले.

तुरुंगातील नाना तऱ्हेचे कैदी, त्यांची विविध दुःखे व त्यांचे होणारे हाल पाहून आगरकरांना पराकाष्ठेचे दुःख होई, व कधी कधी रडेही कोसळे. पण तेच आगरकर लिहितात की ‘मधून मधून डांबीस कैद्यांना फटके देताना ते पाहण्यासाठी सर्वांना एकत्र बोलावीत, त्यावेळेस ते फटके पाहूनही थोडीबहुत सखेद कर्मणूक होई’ [संदर्भ पहा - १ डोंगरीच्या तुरुंगांत आमचे १०१ दिवस]., तेव्हा माणसाला तुरुंगवासातील तोच तो दिनक्रम किती कंटाळवाणा होतो हे जसे जाणवते, तसेच मानवी मनाची गुंतागुंत व अनाकलनीयताही लक्षात येते.

स्त्रीकैद्यांसंबंधी ते लिहितात : ‘तुरुंगात बायको आली म्हणजे तिचे केस कापतात व कांकणे पिचवितात; तरी तुरुंगाचे कडक कायदे अपराधी बायकांची डोकी केवळ संन्याशाचे असोले गोटेच होऊ देत नाहीत; निरपराध बायकांस तसली विद्रूपता आणणे आमच्या सदय महर्षीच्या धर्माकडे सोपविले आहे’ [संदर्भ पहा - १ डोंगरीच्या तुरुंगांत आमचे १०१ दिवस]. या शेवटचा वाक्यांतील जळजळीत उपरोध चटकन नजरेत भरतो. स्त्रियांवर हिंदुधर्माने केलेल्या भयंकर अन्यायाबद्दल संधी सापडेल तिथे प्रहार केल्याखेरीज आगरकरांना कधीही राहावत नाही.

या पुस्तकात आत्मनिवेदनपर वर्णने आहेत, पण तुरळकच. आगरकरांची दृष्टी कैद्यांच्या जीवनावरच अधिक खिळते. तुरुंग का निर्माण होतात? गुन्हेगार गुन्हे का करतात? त्याना तुरुंगात कसे वागविले जाते? व कसे वागविले पाहिजे? क्रूर शिक्षेचे दुष्परिणाम किती घातक ठरू शकतात? इत्यादि अनेक प्रश्नांवर आगरकरांनी मांडलेले विचार कैद्यांकडे पाहण्याची मानवी, न्यायी, उदार व सामाजिक दृष्टी देणारे आहेत. ‘तुरुंगात जो गेला तो पक्का डांबीस असला पाहिजे’ हा आपला समज किती चुकीचा आहे हे ते परोपरीने वाचकांच्या मनावर बिंबवितात. कैद्याचा व आपला काही ऋणानुबंध आहे, एवढेच नव्हे तर त्याच्या गुन्हेगारी वृत्तीस आपणही पर्यायाने जबाबदार आहोत ही कल्पनाही आपल्या मनाला स्पर्श करीत नाही. कैद्याच्या दोषांस तोच सर्वस्वी जबाबदार आहे, त्यासाठी त्याला जास्तीत जास्त कठोर शासन करणे, त्याचा राग व तिरस्कार करणे, इत्यादि गोष्टी आपल्याला स्वाभाविक वाटतात. पण आगरकर म्हणतात. ‘कोणत्याही देशातील एकंदर तुरुंगांची आणि त्यांतील लोकांची संख्या कमी होत जाणे हे त्या देशाच्या वाढत्या सुधारणेचे चिन्ह होय.... मनुष्यतेला कलंक आणणारे अपराध ज्या देशात पडून येत असतात, त्या देशातील सुधारणा कितीही प्रबल असली तरी तीत काही हशील नाही... कोणत्याही देशातील दुराचारी लोक त्या देशाच्या सार्वजनिक विपत्तीला आणि दुर्लोकिकाला कारण होतात’ [संदर्भ पहा - १ डोंगरीच्या तुरुंगांत आमचे १०१ दिवस].

मनुष्य गुन्हे का करतो आणि त्याच्याकडे आपण कसे पाहिले पाहिजे इत्यादीसंबंधी आगरकरांनी मांडलेले विचार अतिशय उद्‌बोधक आहेत. ते म्हणतात की दारिद्र्य, अज्ञान, आळस, इत्यादि कारणांनी मनुष्य चोरीकडे वळतो. म्हणून त्याच्यातील ह्या उणीवा दूर करण्याचा समाजाने प्रयत्न केला पाहिजे. त्यांना नुसते तुरुंगात डांबल्याने आणि कडक शिक्षा केल्याने हा प्रश्न सुटणार नाही. उलट अधिकाऱ्यांच्या कडक व निर्दय वागणुकीमुळे ते अधिक बेरड व प्रसंगी सूडघेऊ बनतील. आगरकरांच्या मते इतर कोणत्याही शिक्षेपेक्षा कैद्यांना उपाशी ठेवण्याची शिक्षा सर्वात कमी हानिकारक, पण सर्वांत प्रभावी ठरेल. ते लिहितात : ‘थोडेबहुत अन्न आम्हांस पुरून उरे; ते मिळावे म्हणून इतर कैदी परस्परांशी हमरीतुमरीवर येऊन एकमेकाशी शिवीगाळ किंवा मारामारी करण्याच्या बेतात असत; भाजीची डेखे, कांद्यावरची जाड टरफले, व अमसले मोरीतून उचलून गट्ट करताना आम्ही कित्येक कैद्यांस पाहिले आहे!!’ असल्या दुष्काळ बुभुक्षितांना एक वेळ भाकर न देणे म्हणजे पंचवीस फटके मारल्यासारखे होईल, व कुल्ल्यांवर वेताच्या छड्या फोडून त्यावर मिठाचे पाणी ओतल्याने होणाऱ्या वेदना पहाण्याचे निष्ठुरत्व टाळता येईल’ [संदर्भ पहा - १ डोंगरीच्या तुरुंगांत आमचे १०१ दिवस]. ते पुन्हा तुरुंगात येऊ नयेत यासाठी तुरुंगाधिकाऱ्याचा सर्व भर मुख्यतः त्यांची अपराधवृत्ती विविध उपायांनी नष्ट करण्यावर व ते ज्याने स्वावलंबी होतील असे शिक्षण देण्यावर असावे. तसेच नीत्युपदेशाच्या योगे त्यांचे मन सुविद्य व सुसंस्कृत करणेही आवश्यक आहे.

तुरुंगातील शिस्तीत सुधारणा कशी करावी हे समजून सांगण्यासाठी आगरकर हर्बर्ट स्पेन्सरच्या Prison Ethics, (कारागृह नीती) या पुस्तकाची शिफारस करतात. त्या पुस्तकात लेखकाने माणसांतील चांगुलपणावर विश्वास असलेले ओबरमारसारखे सुज्ञ व मायाळू अधिकारी अत्यंत राक्षसी वृत्तीच्या कैद्यांनाही माणसांत कसे आणू शकतात हे दाखविले आहे. म्यूनिखच्या तुरुंगातील अतिशय आडदांड, क्रूर, उच्छृंखल प्रकृतीच्या सात आठशे कैद्यांना एम्‌. ओबरमार या तुरुंगाधिकाऱ्याने साखळदंड, ब्लडहौड कुत्रे, व बंदुकधारी शिपाई यांना फाटा देऊन माणुसकीच्या वागणुकीने माणसाळले. त्याचप्रमाणे स्पेनमध्येही एका ठिकाणी असाच प्रयोग चालू असल्याचे मि. हास्किन्स यांच्या Spain as It IS (स्पेनची प्रस्तुत स्थिती) या पुस्तकाच्या आधारे आगरकरांनी सांगितले आहे.

एवढ्याशा पुस्तकात आगरकरांनी प्रसंगानुरोधाने सरकार आणि प्रजा यांतील संबंध, न्यायपद्धती इत्यादि अनेक विषयांवर अतिशय उद्‌बोधक व विचारप्रवर्तक भाष्ये केली आहेत. उदा. ‘सरकार जुलमी आणि प्रजा मुग्ध असल्याने थोड्या वेळात उभयता लयास जातात’ [संदर्भ पहा - १ डोंगरीच्या तुरुंगांत आमचे १०१ दिवस]; ‘सरकार म्हणजे अधिकारीसमुच्चय यापेक्षा दुसरे काही नाही. व्यक्तिविशेष अधिकाऱ्याला ज्याप्रमाणे अहंकार, लोभ, सौजन्य, मंत्री, आपलेपणा, परकेपणा वगैरे बऱ्यावाईट मनोवृत्ती असतात, त्याप्रमाणे अधिकारी समुच्चयरूप जे सरकार त्यालाही असतात’ [संदर्भ पहा - १ डोंगरीच्या तुरुंगांत आमचे १०१ दिवस].

शेवटी ज्यांनी ज्यांनी या खटल्यात मदत केली त्या सर्वांबद्दल आगरकर कृतज्ञता व्यक्त करतात, आणि पुढील इच्छा व्यक्त करून पुस्तक संपवितात. ‘आम्ही आरंभिलेल्या उद्योगात जर काही प्रशंसनीय भाग असला तर त्याचा चोहोकडे विस्तार होऊन या महाराष्ट्रभूमीच्या उदरी —

स्नेहं दयां च सौख्यं च यदि वा जानकीमपि ।

आराधनाय लोकांना मुंचतो नास्ति मे व्यथा ।।

असे मानणारे पुत्र निपजोत!’

विकारविलसित अथवा शेक्स्पीअरकृत हॅंम्लेट नाटकाचे भाषांतर

विकारविलसित हे आगरकरांचे दुसरे प्रकाशित पुस्तक. कोल्हापूर प्रकरणात खटल्यापायी फार मोठा खर्च झाला होता. त्यात आपले काही साह्य झाल्यास पाहावे असे आगरकरांना वाटले. त्यासाठी नाटक लिहिणे हा त्यांना सुलभतर उपाय वाटला; कारण त्याचे प्रयोग करून ताबडतोब पैसा उभा करता येतो. या नाटकाचे प्रयोग करून त्यांचे उत्पन्न केसरी फंडास द्यावे या हेतूने आगरकरांनी १८८२ च्या एप्रिल महिन्यात ‘हॅम्लेट’ नाटकाचे भाषांतर करण्यास प्रारंभ केला आणि डोंगरीच्या तुरुंगात असताना ऑगस्ट महिन्यात, म्हणजे केवळ चार महिन्यांत, ते पूर्ण केले.

या सुमारास महाराष्ट्रात शेक्स्पीअरच्या नाटकांची मराठी भाषांतरे करण्याची एक लाटच आली होती. उदा. ‘किंग लीअर’चे ‘अतिपीडचरित’ हे भाषांतर शंकर मोरो रानडे यांनी १८८१ साली प्रसिद्ध केले, तर विष्णू मोरेश्वर महाजनी यांनी ‘सिंबेलाइन’चे ‘तारा’ नाटक हे भाषांतर प्रसिद्ध केले. त्यापूर्वी ‘ऑथेल्लो’, ‘टेंपेस्ट’, ‘ज्यूलियस सीझर’, ‘कॉमेडी ऑफ्‌ एरर्स’, ‘मर्चंट ऑफ्‌ व्हेनिस’ यांची भाषांतरे प्रसिद्ध झाली होती. विशेषतः ‘हॅम्लेट’ची तर १८८२ याच वर्षी पुढील आणखी दोन भाषांतरे प्रसिद्ध झाली.

(१) गोविंद वासुदेव कानिटकर यांचे ‘वीरसेन किंवा विचित्रपुरीचा राजपुत्र’.

(२) आनंद सखाराम बर्वे यांचे ‘हिंमतबहाद्दर (दानवखंडाचा राजपुत्र)’.

‘हॅम्लेट’च्या या तिन्ही भाषांतरांत आगरकरांचे ‘‍विकारविलसित’ श्रेष्ठ ठरले. या नाटकाच्या चार आवृत्त्या निघाल्या. त्याचे अनेक यशस्वी प्रयोग झाले. विद्यापीठाच्या अभ्यासक्रमांतही हे पुस्तक नेमले गेले. या भाषांतरावर प्रतिकूल टीकेची झोडही उठली, पण तिच्यामुळे रसिकांचे मन त्याकडे अधिकच आकृष्ट झाले.

महाराष्ट्रात ‘हॅम्लेट’ला अजरामर करण्याचा मान आगरकरांकडे जातो, तसाच तो चंद्रसेनाची भूमिका आपल्या बहारदार अभिनयाने अप्रतिमरीत्या वठविणाऱ्या नटसम्राट गणपतराव जोशी यांच्याकडेही जातो. इंग्लंडमधील ख्यातनाम नट गॅरिक यांच्या असामान्य अभिनयनैपुण्यामुळे जसे शेक्स्पीअरचे बुद्धिवैचित्र्य लोकांच्या दृष्टोत्पत्तीस आले, तसेच शाहूनगरवासी मंडळीतील गणपतराव जोशी यांच्या अभिनयाच्या अलौकिक करामतीमुळे आगरकर, मराठी रंगभूमी, आणि मराठी भाषा यांचा नावलौकिक झाला.

विकारविलसित हे भाषांतर असल्यामुळे आगरकरांच्या स्वतंत्र प्रतिभेस त्यात वाव नव्हता. पण या नाटकाला आगरकरांनी एक स्वतंत्र प्रस्तावना जोडलेली आहे. तिचा विचार थोडा सविस्तर करणे योग्य होईल.

या नाटकाच्या चोवीस पानी प्रस्तावनेत आगरकरांनी किती विषय हाताळावेत! तिच्यात नाटकाचे भाषांतर कसे करावे, त्याच्या मर्यादा कोणत्या, नाटक या वाङ्‌मयप्रकाराचे वैशिष्ट्य काय? इत्यादीसंबंधी विचार येणे स्वाभाविक होते. पण त्याचबरोबर देशोन्नती व तिच्यासाठी आवश्यक त्या सुधारणा यावर आगरकरांचा कटाक्ष असल्यामुळे व्याकरणापासून ते बालविवाह-केशवपन यासारख्या दुष्ट रूढींपर्यंत अनेक विषयही त्यांनी येथे चर्चिले आहेत.

चिपळूणकरांनी निबंधमालेत ‘तारा’ नाटकावर अभिप्राय लिहिताना भाषांतरासंबंधी मांडलेले पुढील विचार प्रत्येक भाषांतरकाराने लक्षात ठेवावेत असे आगरकर म्हणतात :

(१) भाषांतरकाराने जर देशकालमानानुसार मूळ नाटकात सढळ हाताने फेरफार केले तर ते पुस्तक सामान्य वाचकास सहजपणे आकलनीम होईल, पण त्यामुळे नाटककाराच्या अलौकिक कवित्वगुणांचे ज्ञान मात्र त्याला होणार नाही.

(२) परस्परविरोधी असे इंग्रजी-मराठी विचार, रूढी इत्यादि एकत्र केल्यास ते पुस्तक ‘गंगाजम्नी’, ‘गोळकी’ स्वरूपाचे होईल.

आगरकरांच्या मते शेक्स्पीअरसारख्या नाटककाराच्या नाटकांचे भाषांतर शक्य तो मुळाला धरून करावे. कारण तरच शेक्स्पीअरच्या बुद्धिवैचित्र्य, कल्पनाशक्ती, वर्णनचातुर्य, अनेकप्रकृतिज्ञान या अलौकिक गुणांचा वाचकांना प्रत्यय येईल. अर्थात्‌ मुळाबरहुकूम भाषांतर करताना इंग्रजी शब्दांस मराठी शब्द शोधून काढण्याचे कष्ट घ्यावे लागतात. तसेच अश्रुतपूर्व परकीय वर्णने वाचकास दुर्बोध होण्याचे दूषण पत्करावे लागते. पण तरीही आपल्या रंगभूमीवर पाश्चिमात्य रीतिरिवाज दाखविणे आगरकरांना आवश्यक वाटते. ते म्हणतात की आम्ही जर आपल्याच चालीरीतींना चिकटून राहिलो व त्यांचाच पाठपुरावा करीत बसलो, तर इतर राष्ट्रांच्या चालीरीती आम्हांस कशा कळणार व नवीन दृष्टी कशी येणार? आम्ही जगातील इतरांच्या रीतिरिवाजाविषयी अनभिज्ञ राहू व आमचे ज्ञान संकुचित व मर्यादित राहील. शेक्स्पीअर जर असा आपल्याच चालीरीतींत गुरफटून राहिला असता तर त्याला जगन्मान्यता मिळण्याची सुतराम् शक्यता नव्हती. त्याच्या विश्वव्यापी प्रचंड कल्पनाशक्तीला तर साऱ्या युरोपखंडातील रीतिरिवाज अपुरे पडले म्हणून त्याने कल्पनेने नवसृष्टी निर्माण केली. त्यामुळेच तो अखिल विश्वास पालाण घालूनही दशांगुळे उरला. आपण हे लक्षात घेतले पाहिजे की देशोन्नतीच्या अनेक साधनांपैकी एक प्रमुख साधन म्हणजे धर्म, राज्य, व्यवहार यासंबंधीचे आपले विचार इतर देशांतील विचाराशी ताडून पाहणे हे आहे. कारण त्यायोगे आपल्या विचारांतील त्रुटी, आपले दुराग्रह, आपली एकदेशीय संकुचित दृष्टी ही आपल्या लक्षात येतात आणि मग त्या दूर करण्याची आवश्यकता आपल्याला भासू लागते. विशेषतः व्यवहारासंबंधी आपले जे दुराग्रह आहेत ते फार हानिकारक असल्याने ते दूर करण्याची निकड फार आहे. त्यासाठी एक सोपा उपाय म्हणजे शेक्स्पीअरसारख्यांच्या नानाविध नाट्यकृतींचे प्रयोग लोकाना वारंवार करून दाखविणे आणि त्यांचा परिचय करून देणे. त्यायोगे भिन्न आचारविचारांच्या सतत अवलोकनाने आपल्या विचारातील एकदेशीयता जाऊन सर्वांस सुखकर असा आचार स्थापणे शक्य होईल. सुधारणेची आगरकरांना लागलेली तळमळ किती तीव्र होती ते यावरून दिसून येईल.

सुधारणेचे महत्त्व पटण्यासाठी प्रथम आपल्या आचारविचारातील दोष लक्षात यावे लागतात. म्हणून आगरकरांनी ते दोष परखडपणे दाखविले आहेत. ते म्हणतात : ‘आजपर्यंत आमचे जे नुकसान झाले आहे ते हरएक प्रकरणात हट्टाने ‘आपलेपणा’स चिकटून राहिल्याने झाले आहे… आमच्या राष्ट्राची उन्नती व्हावी म्हणून आम्ही रात्रंदिवस धडपडतो आहोत; पण उन्नती होण्याची जी खरी साधने आहेत त्यांचा कंटाळा केल्याने आमचा इष्ट हेतू कधीतरी पूर्ण होईल काय?... शिवाय ज्यांना आम्ही आपले रीतिरिवाज म्हणून म्हणतो ते कोणते समजायचे? आठ-दहा वर्षांच्या पोरांना लग्नशृंखला घालणे, तरुण गतभर्तृका ऋतुमती झाल्याबरोबर त्यांना विकेशा करून चतुर्थाश्रम देणे,… पीतांबर नेसून जेवायास बसणे...’ [संदर्भ पहा - २ विकारविलसित – प्रस्तावना]. हे आणि अशाप्रकारचे रीतिरिवाज अतिशय घातक असूनही ते आपले म्हणून रक्षणीय आणि इतर देशांतील आचारविचार प्रगतिपर असूनही परकीय म्हणून त्याज्य असे मानणे शुद्ध दुराग्रहाचे आहे. वास्तविक कालानुसार स्थित्यंतर आणि त्यानुसार आचार-विचारांतर झाले तरच समाजाची उन्नती होऊ शकते. आगरकर म्हणतात, ‘विचाराने क्षुद्र बुद्धि निरस्त होऊन मन विस्तृत झाले आणि “वसुधैव कुटुंबकम्” अशी वृत्ती त्यात उत्पन्न झाली म्हणजे जो आनंद होतो तो काही अनिर्वाच्य असतो. असे नसते तर कालिदास-भव-भूत्यादि महाकवींचा लौकिक सगळ्या जगभर पसरता काय?... असले कवी विवक्षित देशाकडे किंवा देशाचाराकडे लक्ष न देता मनुष्यजातीच्या ज्या अगाध मनोवृत्ती आहेत त्यांत वस्ताद पाणबुड्याप्रमाणे बुडी मारून तळी काय आहे ते पाहण्यासाठी झटत असतात. म्हणून कोणत्याही महाकवीच्या कृतीचे भाषांतर करताना होईल तेवढ्या श्रमाने तीत ढवळाढवळ न करण्याचा प्रयत्न करावा’ [संदर्भ पहा - २ विकारविलसित – प्रस्तावना].

यानंतर आगरकर कादंबरी-नाटकाच्या भाषांतरांतील भाषा पात्रानुरूप शुद्धाशुद्ध असावी की सर्वत्र शुद्धच असावी या प्रश्नाचा ऊहापोह करतात. येथे मतभेदास भरपूर वाव आहे. नाटक हे संसाराचे हुबेहुब चित्र आहे, त्याअर्थी त्यात पात्रांच्या योग्यतेनुरूप त्यांची भाषा असावी असे पुष्कळांचे म्हणणे आहे. आगरकरांच्या मते आपल्या लिखाणाचा हेतू आनंद देणे हा असतो. बोलीभाषेने तो एकदेशीय करणे योग्य नाही. चांगले विचार वाईट भाषेत व्यक्त करता येत नाहीत. त्यामुळे व्याकरण आणि भाषाशुद्धी यांच्या सुधारणेत अडथळा येतो. स्त्रिया आणि शूद्र आज जरी शुद्ध बोलत नसले तरी त्यांना सुशिक्षण देऊन शुद्ध बोलण्यास लावण्याची आपणास इच्छा असते. कालांतराने सर्वांची लिहिण्याची व बोलण्याची भाषा एक व्हावी असेही आपणास वाटते. हे लवकर तडीस जावे यासाठी सर्व छापील पुस्तकांत व्याकरणशुद्ध अशी एकाच प्रकारची भाषा लिहिण्याचा प्रघात पाडला पाहिजे. पात्रानुरूप भाषा घातल्यास काहींना ती अनाकलनीय अतएव एकदेशीय होईल, आणि पात्रानुकूल भाषा न घातल्यास रसभंग होण्याची भीती आहे, असा हा पेच आहे. यावर आगरकर म्हणतात की रंगभूमीवर हलक्या पात्रांनी पुस्तकातील शुद्ध भाषाच बोलली पाहिजे असे नाही. मात्र तिच्यात कर्णकटुत्व न येण्याइतकेच फेरफार केले पाहिजेत. तसेच यथार्थ चित्रणाच्या नावाखाली वेडीवाकडी भाषा घालणे फार चुकीचे व अप्रशस्त ठरते.

भाषेचा विचार केल्यावर आगरकर नाटक वाचणे व त्याचा प्रयोग पाहणे यांतील भेदाकडे वळतात. ते म्हणतात की प्रयोग चांगला वठत असला तर तो पाहताना नाटक वाचण्यापेक्षा अधिक समाधान होते हे खरे आहे. पण त्यामुळे एकप्रकारे मोठे नुकसानही होते. नाटक वाचताना ते वाचकाच्या अधीन असल्यामुळे विचार करण्यास व पात्रांतील परस्परसंबंध समजून घेण्यास भरपूर अवसर मिळतो, आणि बहारीच्या प्रसंगी तर थबकून मागेही जाता येते आणि त्याचा पुन्हा आस्वाद घेता येतो, व याप्रकारे आनंद द्विगुणित करता येतो. प्रयोग पाहताना हे काहीच शक्य नसते. तेथे पात्रामागून पात्रे आणि प्रसंगामागून प्रसंग येत असल्यामुळे मनावर नीट संस्कार उमटण्यास अवधीच नसतो, व त्यामुळे कोणत्याच रसाचा पूर्ण अनुभव येत नाही. तसेच कधी कधी कवीची खाशी तंद्री लागून त्याचा वेग इतका अनावर होतो की त्याचा प्रयोग वठविणे नटास अशक्य होते. “किंग लीअर” सारख्या नाटकात “लीअर” होणाऱ्या मनुष्याचा गळा पहिल्या दुसऱ्या अंकातच फुटून गेल्यावर तो पुढे काय रडणार? व शेवटच्या तीन अंकात कवीने जी कमाल करून सोडली आहे तिचे अनुकरण कसे करणार? [संदर्भ पहा - २ विकारविलसित – प्रस्तावना]. अशी नाटके प्रयोगयोग्य नसतात, व त्यांचा प्रयोग केला तर विरस होतो. असल्या नाटकाचे प्रयोग मानसिक रंगभूमीवरच व्हावयाचे. नाटक प्रयोगशरण आहे असे म्हणणाऱ्या लोकांनी वरील विवेचन विचारात घेण्यासारखे आहे.

नाटक या वाङ्‌मयप्रकारासंबंधी आगरकरांचे विचार पाहिल्यानंतर आपण आता शेक्स्पीअर आणि त्याचे प्रस्तुत नाटक यासंबंधीच्या विवेचनाकडे वळू. आरंभीच ते शेक्स्पीअरला अमानुष किंवा दैवी मानणाऱ्या त्याच्या भक्तगणांचा थोडा समाचार घेतात. ते म्हणतात की शेक्स्पीअर मोठाच कवी खरा! कदाचित् त्याच्या तोडीचा दुसरा नाटककार नसेलही. पण एवढ्यावरून त्याची कृती निर्दोष आहे आणि तो ईश्वरांश आहे असे आमच्याने म्हणवत नाही. त्याच्याही कृतीत पुष्कळ प्रमादस्थळे आढळतात. शिवाय अशी माणसे एकाएकी आकाशातून पडत नाहीत, तर त्यासाठी देशस्थिती अनुकूल असावी लागते, असे सांगून आगरकर म्हणतात की मोठी माणसे निर्माण होण्यास आवश्यक अशी उत्पत्तितत्त्वे शेक्स्पीअरकालीन भूमीत होती. मध्ययुगीन काळात सारे युरोपखंड अज्ञान, धर्मभोळेपणा, विषयसुखाविषयी उदासीनता, इत्यादींमुळे एक प्रकारच्या झोपेत घोरत पडले होते. इहलोकनिवास क्षणभंगुर व येथील सुख म्हणजे आभास, खरे सुख व शांती परलोकात, कुटुंब म्हणजे मायापाश, पदार्थशास्त्र म्हणजे जादूगिरीचा खेळ, इत्यादी अनेक भ्रामक कल्पनांमुळे युरोपातील लोक मृतवत्‌ झाले होते. पण पंधराव्या शतकात सुरू झालेल्या ग्रीक विद्येच्या पुनरुज्जीवनामुळे आणि ल्यूथरने केलेल्या धर्मक्रांतीमुळे ऐहिक जीवनाविषयीच्या भ्रामक कल्पना बऱ्याच प्रमाणात दूर झाल्या, पोपचे प्रस्थ गेले, संसारसुख इष्ट ठरले. मानवाचे शरीर व मन उपेक्षणीय नाही; सृष्टी मानवाच्या सुखासाठी आहे, म्हणून तिचा अव्हेर करणे अयोग्य आहे; क्रोध, अहंकार, ममता, विषयवासना इत्यादि मनोविकार विचाराधीन असले म्हणजे त्यापासून कल्याणच होते, शत्रुद्वेष व आप्तप्रेम आदींमुळे इहलोकी सुख प्राप्त होते; सद्विचार व नीती यामुळे इहलोकीच परलोकीच्या सुखाचा अनुभव होऊ लागतो—इत्यादि विचारांचा प्रसार होऊ लागला. त्यामूळे सर्वत्र देशाभिमान, उद्योग व विद्या अल्पावधीत उत्कर्षास पावली.

इंग्लंडात हे विशेषत्वाने घडले, आणि त्याने उच्चांक गाठला एलिझाबेथ राणीच्या कारकीर्दीत. आपल्या असामान्य कर्तृत्वाने साऱ्या युरोपावर दरारा बसविणाऱ्या ह्या राणीच्या कालखंडात शेक्सपीअरचा जन्म झाला. त्यावेळी स्पेनच्या ‘अजिंक्य’ आरमाराचा फडशा पाडल्यामुळे इंग्रज लोकांस मोठे स्फुरण चढले होते. मोठमोठी जहाजे घेऊन खलाशांना पृथ्वीप्रदक्षिणा करण्याची संधी व उत्तेजन दिले जात होते. व्यापारवृद्धीसाठी ईस्ट इंडिया कंपनी काढली गेली होती. या आणि अशाच अनेक उपक्रमामुळे इंग्लंडात सर्वत्र उत्साहाचे आणि उमेदीचे वारे खेळत होते. विविध क्षेत्रांत चैतन्य निर्माण होऊन सर्वांगीण उन्नतीस जणू भरते आले होते. अशा चंचलतेच्या काळात किती नाट्यमय घटना घडल्या असतील आणि घडत असतील, व त्यातून कलावंताच्या प्रतिभेस केवढे खाद्य मिळत असेल याची सहज कल्पना करता येईल.

अशा सर्वस्वी अनुकूल परिस्थितीत शेक्स्पीअरचा जन्म झाला असल्यामुळे तो जरी महाकवी होता तरी तो केवळ स्वर्गातून मृत्युलोकावर उतरला व त्याने जे केले ते अमानुष होते असे मानावयाचे कारण नाही असे आगरकर म्हणतात. तसेच शेक्स्पीअरबरोबर नाट्यकलेची परमावधी होऊन गेली असे समजून तिच्या उन्नतीकडे दुर्लक्षही करता कामा नये. शेक्स्पीअरपेक्षाही श्रेष्ठ कवी निर्माण होऊ शकेल. म्हणून शेक्स्पीअरचा गुणगौरव तर करावाच पण दोषदर्शनही करावे. कारण त्यामुळे ते दोष पुढच्या कवींना टाळता येतील.

त्यानंतर आगरकर ‘हॅम्लेट’ नाटकाकडे वळतात. हॅम्लेटचे वय काय होते? बापाचा खून काकाने केला असल्याची खात्री झाल्यावरही तो त्याचा खून का करीत नाही? तो खरोखरच वेडा झाला होता की वेडाचे सोंग वठवीत होता? इत्यादी समीक्षकांनी विचारलेल्या प्रश्नांचा ते विचार करतात, आणि तसे करताना ते प्रथम पाश्चात्य टीकाकारांची मते सांगून नंतर आपले मत सप्रमाण नोंदवितात.

शेक्स्पीअरचे विशेष गुण सांगताना आगरकर म्हणतात : ‘त्याने जी प्रकृती हाती धरली तिच्या अंतःकरणातील अत्यंत गूढ विचार सगळेच्या सगळे बाहेर यायाचे, एकदेखील चुकूनमाकून राहायाचा नाही, असे विलक्षण अंत करणग्राहित्व त्याच्या अंगी होते तसेच ‘सहस्त्रात्म’ हे नाव त्यालाच योग्य आहे, कारण त्याच्या एवढे अनेकप्रकृतिज्ञान दुसऱ्या कोणत्याही कवीत आजपर्यंत दिसून आलेले नाही... शेक्स्पीअरला या गुणात अजिंक्यपत्र देण्यास काही हरकत नाही, [संदर्भ पहा - २ विकारविलसित – प्रस्तावना].

‘हॅम्लेट’ नाटक लिहिले तेव्हा शेक्स्पीअरची बुद्धी परिपक्व झाली असावी असे स्पष्ट दिसते असे आगरकर म्हणतात. या नाटकात कवीचे लक्ष त्याच्या बाह्यरूपाकडे विशेष नाही, त्याचे संविधानक निर्दोष नाही, व त्यातील सर्वच भाषणे नाट्यवस्तूस आवश्यक आहेत असेही म्हणवत नाही. उदा. शालेयाचा तीव्रजवास उपदेश, चंद्रसेनाची मद्यप्राशनावर आणि नाट्यप्रयोगावरील लांबलचक व्याख्याने, इत्यादि. कवी एकदा लिहू लागला की त्याची कल्पना अनावर होऊन तो चऱ्हाट वळत राहतो.

आगरकरांच्या मते चंद्रसेनाचा स्वभावपरिपोष शेक्स्पीअरला अप्रतिम साधला आहे. त्याच्या अंगच्या अनेक असामान्य गुणांनी ते मोहित होतात, आणि त्याच्यावर होणाऱ्या कठोर आघातांनी ते व्याकूळ होतात. अतिशय उमदा, विद्वान्‌, सरळ, माणुसकीवर दृढ विश्वास असलेला, जगात कोणी कपटी, धूर्त, स्वार्थी, कृतघ्न, विषयलंपट, भेकड व्यक्ती असू शकतील याची कल्पनाही नसलेला, सृष्टीतील व मनुष्यातील सौंदर्याने मोहून जाणारा असा हा चंद्रसेन; मल्लिकेने त्याच्याविषयी काढलेल्या पुढील उद्‌गारांतून त्याचे व्यक्तिमत्त्व यथार्थपणे व्यक्त होते असे त्यांना वाटते : ‘दृष्टी राजपुत्राची, वाणी पंडिताची, छाती शिपायाची— या सुंदर राष्ट्राचा केवळ जीव आणि सगळी शोभा — व्यवहार आणि आचार यांत अनुकरण करण्यासाठी ज्याने त्याने आपल्यापुढे ठेवलेला कित्ता, व सर्वांचे चित्त आकर्षणारा लोहचुंबक—’.

चंद्रसेनाबद्दल समीक्षकांत मुख्य विवाद होतो तो चुलत्याने बापाचा खून केल्याचा निर्णायक पुरावा हाती आल्यावर मग तो त्याचा सूड का घेत नाही यासंबंधी. या प्रकरणातील काही मते उद्धृत करून आगरकर आपले मत मांडतात. ते म्हणतात : ‘मला असे वाटते की चंद्रसेन यास सुशिक्षण मिळाले असल्यामुळे व ज्या त्या कृत्यापासून चांगले परिणाम कोणते होतील व वाईट कोणते होतील, याचा विचार करण्याची त्याला पराकाष्ठेची स्वाभाविक हौस असल्यामुळे, कोणतेही काम अगदी निकरावर येऊन ठेपल्याशिवाय त्याच्याने उरकत नसे हेच त्याच्या वर्तनाचे मुख्य बीज होय... ज्याला ज्या पापाचा अतिशय तिटकारा त्याच्या हातून ते सहसा घडत नाही, हे सर्वांस ठाऊक आहे. त्यामुळे राजा प्रार्थना करीत असता त्याचा खून केल्याचा दोष चंद्रसेनाच्या डोक्यावर न लादता, जेव्हा तीव्रजव आणि राजा या दोघांनी कपटाने त्याचाच जीव घेण्याचा बेत केला, तेव्हा त्यांचे कपट त्यांच्यावर उलटून पाडून ऐन आणिबाणीच्या प्रसंगी नायकाच्या हातून त्यांचा शेवट करविला, यात कवीचे अद्‌भुत संविधानघटनाचातुर्य दिसते, एवढेच नाही तर, निरनिराळ्या मनुष्यस्वभावांचे त्याला किती सूक्ष्म आणि यथार्थ ज्ञान होते हेही दिसून येते’ [संदर्भ पहा - २ विकारविलसित – प्रस्तावना].

नाटकातील इतर पात्रे चंद्रसेनाच्या व्यक्तिमत्त्वाला उठाव देणारी आहेत. मुळात नसलेली तीव्रजव आणि मल्लिका ही पात्रे तर त्याला कोंदण म्हणूनच शेक्स्पीअरने निर्माण केली आहेत असे आगरकर म्हणतात. ही सारीच पात्रे चंद्रसेनाच्या मानाने फारच दुबळी आहेत. आईच्या वर्तनाने चंद्रसेनाला भयंकर धक्का बसला असून सबंध स्त्रीजातीसंबंधी त्याचे मत कलुषित झाले आहे. त्यामुळे चंद्रसेन सर्वच बाजूंनी पूर्ण एकाकी पडतो. प्रियालाचे त्याच्यावर खरे प्रेम होते आणि ती दुबळाही नव्हता, परंतु त्याच्या सल्लामसलतीला स्वामिसेवकसंबंधाच्या मर्यादा पडत. उरली मल्लिका. तिने त्याला साथ दिली असती तर त्याची इतकी दुर्दशा झाली नसती असे आगरकरांना वाटते. ते म्हणतात : ‘चंद्रसेनाचा कृत्रिम भ्रम, त्याचे सौजन्य, त्याची उदारता आणि त्याचा निष्कपटपणा, यापुढे माल्लिकेचे गुण कसे दिपून जातात व अवगुण किती निंद्य दिसतात हे वाचकांच्या लक्षात सहज येणार आहे. अक्कलशून्य, प्रतिष्ठेखोर व वाचाल शालेयाच्या सांगण्याप्रमाणे हेरपणा ना पत्करिता ती चंद्रसेनास दृढ आश्वासन देती, व त्यावरील आपले प्रेम ढळू न देती तर “स्त्रीजात तेवढी बेहराम” असे निर्वाणीचे शब्द त्याच्या तोंडून येते ना, व आईच्या दुर्वर्तनामुळे भडकलेल्या त्याचा संतापाग्नी त्याच्या मनाचा आणि शरीराचा इतका दाह करता ना!’ [संदर्भ पहा - २ विकारविलसित – प्रस्तावना]. आगरकरांचे चंद्रसेनाविषयीचे विवेचन मार्मिक व पटण्यासारखे आहे, पण त्यांचे मल्लिकेबद्दलचे मत मात्र विस्मयकारक वाटते.

पहिली गोष्ट म्हणजे आगरकरांनी चंद्रसेनाला लावलेली सौजन्य, उदारता आणि निष्कपटता ही विशेषणे मल्लिकेलाही पूर्णपणे लागू पडतात. आईविना वाढलेली ती एक अजाण, निरागस पोर! अंतर्बाह्य सुंदर व निर्मळ असलेली एक मुग्ध कलिकाच! चंद्रसेनासारख्या उमद्या व उदात्त राजपुत्राचे प्रेम तिच्यावर जडते आणि त्याची मजल लग्नाच्या आणाभाकांपर्यंत जाते. पण तिचे वडील आणि भाऊ तिला विरोध करतात. वडील तर त्याने दिलेल्या भेटवस्तू त्याला परत करण्याची व त्याला कधीही न भेटण्याची सक्त ताकीद देतात. चंद्रसेनाचा तिला विश्वास असला तरी आपला भाऊ व वडील यांच्यावरही तिचा विश्वास असणे स्वाभाविकच होते. त्यामुळे ती पेचात पडते. तशात चंद्रसेन तिच्याशी बोलताना वेडाचे सोंग कायम ठेवतो. त्यामुळे ती भांबावून जाते. तिने भेटवस्तू परत केल्यावर तो तिला दूर लोटतो. त्याच्या जोडीस तिच्या वडिलांचा खून होतो. त्याने तर ती पुरती वेडी होते. पण त्या वेडातही तिचे चंद्रसेनावरील प्रेम कायम होते. त्या वेडात ती जी गाणी म्हणते त्यातून एकीकडे वडिलांच्या मृत्यूचे अपार दुःख जसे व्यक्त होते तसेच प्रियकराने झिडकारल्यामुळे होणारी दारुण निराशा आणि त्याच्याकडे धाव घेणारे प्रेमविव्हल मनही व्यक्त होते. अशा शोचनीय अवस्थेतच तिचा करुण अंत होतो. एरव्ही अशा अतिप्रेमळ, हळव्या, निरपराध व मुग्ध किशोरीच्या करुण अंताने आगरकरांना हलवून सोडले असते. त्यामुळे आगरकरांचे तिच्याविषयीचे उद्‌गार अनाकलनीय वाटतात.

शेवटी या भाषांतराच्या गुणदोषांविषयी चार शब्द लिहावयाचे. टीकाकारांनी त्यावर टीकेची झोड उठविलेली होती. विशेषतः हरी नारायण आपटे आणि शि. सी. वागळे यांची टीका प्रसिद्ध आहे. परंतु टीकाकारांकडे वळण्यापूर्वी प्रथम आगरकरांनी स्वतःच या भाषांतराविषयी जे निवेदन केले आहे ते लक्षात घेणे जरूर आहे. कारण ते जर टीकाकारांनी लक्षात घेतले असते तर त्यांच्या टीकेची धार इतकी तीक्ष्ण राहिली नसती.

पुस्तक लिहीत असताना लेखकास आवश्यक अशा गोष्टी म्हणजे मनःस्वास्थ्य, शरीरस्वास्थ्य, वेळ, शांतता आणि पुरेशी सामग्री. यांपैकी एकही गोष्ट आगरकरांना अनुकूल नव्हती. पुस्तक लिहावयास घेतल्यानंतर प्रथम त्यांच्यामागे खटल्याचा ससेमिरा होता, आणि नंतर तुरुंगवासातील हालअपेष्टा आणि गैरसोयी. त्यात भाषांतर करावयास घेतलेले पुस्तक म्हणजे एका महाकवीची श्रेष्ठ कलाकृती. त्यासाठी किती प्रचंड सामग्री जमवावी लागते, किती संदर्भ ग्रंथ, समीक्षाग्रंथ, इतरांनी केलेली भाषांतरे अभ्यासावी लागतात याची कल्पना प्रा. गो. वि. करंदीकरानी १९७४ साली केलेल्या शेक्स्पीअरच्या ‘किंग लीअर’ या नाटकाच्या भाषांतराची प्रस्तावना आणि त्याची परिशिष्टे पाहिल्यास येऊ शकेल. भाषांतर तुरुंगात केले असल्यामुळे भाषांतरास आवश्य असे फारच अल्प साहित्य त्यांना तेथे मिळाले. विकारविलसित अशा परिस्थितीत जन्मले हे लक्षात घेतले तर त्याचे यश आश्चर्यकारक आहे असेच म्हटले पाहिजे. नाटकाच्या प्रस्तावनेत आगरकरांनी केलेली समीक्षा आणि नाटकाला रंगभूमीवर मिळालेले घवघवीत यश ही दोन्ही अतिशय लक्षणीय आहेत. विकारविलसितानंतर तब्बल ७६ वर्षांनी प्रसिद्ध झालेल्या श्री. नाना जोग यांच्या तीन अंकी हॅम्लेटशी त्याची तुलना केल्यास आगरकरांच्या सामर्थ्याची चांगलीच कल्पना येऊ शकेल.

टीकाकारांनी घेतलेल्या आक्षेपांपैकी एक प्रमुख आक्षेप म्हणजे ज्या गंगाजम्नी भाषांतरांविरुद्ध आगरकरांनी प्रस्तावनेत इशारा दिला आहे तो दोष या भाषांतरात भरपूर आहे. पण हा दोष आगरकरांनी स्वतःच दाखविला असल्याने त्याचा इतका गाजावाजा करण्याचे कारण काय ते समजत नाही. ‘पुस्तककर्त्याच्या मनाला जी शांतता असावी लागते ती गेल्या वर्षाच्या पहिल्या नऊ महिन्यांत माझ्या मनाला न मिळाल्यामुळे हे पुस्तक जितके वठेल असे मला वाटत होते तितके वठले नाही हे माझे मीच कबूल करतो.... भाषांतर करण्यास हवा तितका वेळ मिळाला नाही, इतकेच नाही तर, परक्या भाषेतील नाटकांची भाषांतरे कोणत्या रीतीने करावी याविषयी माझी जी मते आहेत,... ती माझी मला हवी तशी अमलात आणता आली नाहीत’ [संदर्भ पहा - २ विकारविलसित – प्रस्तावना]., असे आगरकरांनी स्वतःच लिहिले आहे. तसेच ते पुढे म्हणतात, ‘प्रस्तुत भाषांतर अगदी वरील नियमांबरहुकूम उतरले आहे असे नाही.... हे पुस्तक करण्याचा मुख्य हेतू पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे त्याचा प्रयोग करण्याचा असल्यामुळे नावे फिरवूनच भाषांतर करण्यास प्रारंभ केला.’

याप्रमाणे आपले भाषांतर सदोष आहे आणि ते दोष कोणते ते माहीत असूनही आगरकरांनी केवळ नाइलाजाने ते प्रसिद्धीस दिले. त्यामुळे त्यातील वरील दोषांविरुद्ध गहजब करणे योग्य वाटत नाही. सुदैवाने मराठी रसिकांनी या टीकाकारांकडे पूर्ण दुर्लक्ष केले आणि आगरकरांच्या भाषांतराचे सदैव स्वागतच केले आहे.

आपटे आणि वागळे यांनी आपल्या टीकालेखांतून आगरकरांच्या भाषांतरातील अनेक दोष दाखविले आहेत. ते सर्व, किंवा निदान त्यांपैकी बहुतेक खुद्द आगरकरांनीही मान्य केले असते; नव्हे, त्यांनी आपट्यांच्या टीकेबद्दल त्यांचे कौतुकच केले. परंतु त्याशिवाय त्या दोन्ही लेखांत आगरकरांविषयी अतिशय अनुदार आणि प्रसंगी क्रूरही उद्‌गार काढले आहेत. उदा. आपटे म्हणतात, ‘आमच्या विद्वान भाषांतरकारास कवीचे हृद्‌गत बिलकूल कळले नाही असे म्हणण्यास काय हरकत आहे? जर हृद्‌गत कळले नाही तर निव्वळ भाषांतर तरी करावयाचे होते. पण फुकटची आढ्यता मारून लोकांच्या डोळ्यात धूळ घालावयास कशी सापडेल?... विकारविलसितकारांनी आपले काम कोणत्याही तऱ्हेने चांगले केले नाही... खरोखरच त्यांच्या ठिकाणी महाकवीचे नाटक भाषांतर करण्यास आवश्यक ती नैसर्गिक प्रवृत्ती नाही व म्हणून त्यांनी पुन्हा असल्या फंदात पडू नये.’

वागळे यांनी तर याहूनही कठोर आणि निर्दय भाषा वापरली आहे. या भाषांतराविषयी त्यांनी ‘लज्जेची गोष्ट’, ‘औद्धत्य’, ‘अनर्थोत्पादक’, ‘जाणूनबुजून फसवणूक’, ‘अप्रशस्त’, ‘अप्रयोजक’ इत्यादि विशेषणे वापरली आहेत. याच्याही पुढे जाऊन ते म्हणतात : ‘शेक्स्पीअरदेशीय आचारविचारांमध्ये एतद्देशीय आचारविचारांची जागोजाग भेसळ करून मूळ जगद्विख्यात कृतीला आगरकरांनी छिन्नभिन्न करून टाकले... ते पाहून बिचाऱ्या शेक्स्पीअरचा आत्मा प्रकोपाने लाल झाला असावा, व त्या कविशिरोमणीला समंधरूपाने पुनः या भूतलावर संचार करणे जर शक्य असते तर तो येऊन, आपल्या प्रिय अपत्याच्या खुनाचा सूड घेण्यास आपल्या पुत्रास न सांगता स्वतःच वायुवेगाने जाऊन ‘केसरी’कारांची गचांडी धरता, यात संशय नाही... शिव! शिव! असले हे भाषांतरच न होते तर बरे होते.. विद्यार्थ्यांना या भाषांतरापासून काडीएवढाही फायदा न होता, उलट ते भाषांतर निमूटपणे ग्रहण करतील तर त्यांचा फारच मोठा तोटा होणार आहे.’

आगरकरांसारख्या सरळ, सात्त्विक वृत्तीच्या व्यक्तीवर केलेले वरील टीकाप्रहार आणि हेत्वारोप वाचून वाचकांना खेद होईल याविषयी शंका नाही. हा हल्ला आगरकरांवर झाला तेव्हा ते आपल्या सामाजिक आणि वाङ्‌मयीन कारकीर्दीचा आरंभ करीत होते. त्यांचे थोरपण अजून प्रस्थापित व्हायचे होते, आणि म्हणून या टीकाकारांच्या लेखणीतून वरील अन्याय्य आणि अनुदार शब्द बाहेर पडले असे आपण समजू या. पुढे मागे आपण लिहिलेल्या या लेखांबद्दल त्यांना खेद झाला असावा अशी आशा करण्यास हरकत नाही असे वाटते.

आपले भाषांतर अनेक दोषांनी युक्त झाले आहे अशी कबुली देताना आगरकरांनी टीकाकारांना एक अप्रत्यक्ष आव्हान दिले होते. ते म्हणाले होते, ‘ज्यांना यासंबंधाने या पुस्तकाचे निःपक्षपाती गुणदोषविवेचन करायचे असेल त्यांनी “जावे त्याच्या वंशा तेव्हा कळे” ही गोष्ट लक्षात ठेवून शेक्स्पीअरच्या या किंवा दुसऱ्या एखाद्या नाटकातील कठीणशा पाना दोन पानांचे भाषांतर करून पाहावे व ते करताना किती अडचणी येतात याचा प्रत्यक्ष अनुभव घेऊन मग माझ्या पुस्तकास जो दोष देणे असेल तो द्यावा, इतकेच माझे सांगणे आहे’ [संदर्भ पहा - २ विकारविलसित – प्रस्तावना]. हे आव्हान गेल्या शंभर वर्षात किती टीकाकारांनी स्वीकारले हे पाहिल्यास आपल्या पदरी निराशाच येते.

वाक्यमीमांसा आणि वाक्यांचे पृथक्करण

वाक्यमीमांसा आणि वाक्यांचे पृथक्करण (१८८८) हे आगरकरांचे तिसरे प्रकाशित पुस्तक. त्याचा विषय आहे वाक्यार्थविचार आणि वाक्यपृथक्करण. हा विषय त्याकाळी मराठी व्याकरणाला बहुशः अपरिचित. त्याचा विचार मराठीत त्यापूर्वी जवळपास मुळीच आला नव्हता असे म्हटले तरी चालेल. आगरकरांच्या पूर्वीचे व्याकरणकार म्हणजे दादोबा पांडुरंग, कृष्णशास्त्री चिपळूणकर आणि कृष्णशास्त्री गोडबोले. या तिघांपैकी फक्त गोडबोल्यांच्या मराठी भाषेचे नवीन व्याकरण (१८६७) या पुस्तकात उभयान्वयी अव्यये आणि संयुक्त वाक्ये यांच्या विवेचनाच्या संदर्भात या विषयाचा थोडा उल्लेख आला होता. परंतु तो अतिशय त्रोटक असल्यामुळे त्याकडे स्वतंत्र विषय म्हणून कोणाचे लक्ष गेलेले दिसत नाही. आता हे खरे आहे की रेव्हरंड गणपतराव नवलकर यांनी The Analysis and Synthesis of Marathi Sentences (१८६८) या आपल्या ग्रंथात या विषयाचे विस्तृत विवेचन केले असल्याचे प्रा. कृ. श्री. अर्जुनवाडकर लिहितात. [कृ. श्री. अर्जुनवाडकर, ‘मराठी व्याकरणाची वाटचाल’, भारतीय इतिहास आणि संस्कृती, पृ. २०१, २०४.] पण या पुस्तकाकडे मराठी अभ्यासकांचे लक्ष गेले नसावे असे दिसते. निदान आगरकरांना हे पुस्तक माहीतही नसावे. कारण या विषयांत पूर्वी झालेल्या कामाचा निर्देश करताना ते फक्त दादोबा, चिपळूणकर आणि गोडबोले यांचाच उल्लेख करतात, आणि ‘मराठी व्याकरणाच्या विवक्षित शाखेविषयी असा विस्तृत विचार प्रथमच होत असल्यामुळे’ असे स्वतःच्या प्रयत्नाचे वर्णन करतात. त्यामुळे हा विषय मराठीत प्रविष्ट करण्याचे श्रेय आगरकरांकडेच जाते असे म्हणणे वावगे होणार नाही.

आगरकरांनी ऋण मान्य केले आहे इंग्रजी व्याकरणकारांचे, आणि विशेषतः बेन याचे. बेनने इंग्रजी वाक्यांच्या पृथक्करणाची जी व्यवस्था बसविली तिच्या धर्तीवर, त्याने वापरलेल्या तत्त्वांच्या आधाराने, त्यांनी मराठी वाक्य पृथक्करणाचे विवेचन केले आहे. हे काम सोपे नव्हते. एक नवीन व्यवस्था मराठी भाषेला लावण्याच्या प्रयत्नात अनेक अडचणी होत्या. इंग्रजी व मराठी या भाषांमध्ये अनेक महत्त्वाचे भेद असल्यामुळे इंग्रजीतील तंत्र मराठीला जसेच्या तसे लावणे अशक्य होते. परंतु आगरकरांनी या सबंध विषयाची उभारणी मुळापासून अतिशय सावधपणे व कौशल्याने केली आहे, आणि त्यामुळे त्यांचे विवेचन उत्तरकालीन वैयाकरणांना मोठ्या प्रमाणात मान्य झाले. उदा. शास्त्रीय मराठी व्याकरण या ग्रंथाचे कर्ते मोरो केशव दामले यांनी आगरकरांच्या कार्याची मुक्तकंठाने प्रशंसा केली आहे. ते म्हणतात, ‘त्यांनी (आगरकरांनी) या पुस्तकात या विषयाचा शास्त्रीय रीत्या फारच उत्तम ऊहापोह केला आहे यात संशय नाही. तेव्हा हा विषय मराठी भाषेच्या परिचयाचा करून देण्याचे बहुतेक सर्व श्रेय त्यांसच दिले पाहिजे हे उघड आहे... परंतु मराठी भाषेची वाक्यरचना काही विलक्षण पडल्यामुळे हा अलंकार मराठी भाषेस चढविताना विशेष कुशलतेची जरूर होती आणि या कामी आगरकरांनी आपल्याकडून होईल तितकी दक्षता ठेवून आपले काम बरेच समाधानकारक रीतीने पार पाडले आहे असे म्हणण्यास हरकत दिसत नाही.’ [शास्त्रीय मराठी व्याकरण, संपादक कृ. श्री. अर्जुनवाडकर (पुणे, १९७०), पृ. ७०६.]

वाक्यमीमांसेची व्याख्या आगरकर थोडक्यात ‘वाक्याच्या अर्थाचे व्याकरण’ अशी करतात. व्याकरण भाषेचा शाब्दिक अंगाने विचार करते, तर वाक्यमीमांसा आर्थिक म्हणजे अर्थाच्या अंगाने. शब्दांच्या विविध जाती, आणि शब्दांच्या जुळणीने होणारी रचना (किंवा विन्यास) यांचा विचार प्रामुख्याने व्याकरणात येतो. वाक्यमीमांसा हा विषय व्याकरण व तर्कशास्त्र या दोन शास्त्रांच्या संयोगाने निर्माण झाला आहे. तर्कशास्त्रही एका अर्थाने भाषेचाच अभ्यास करते, पण ते भाषेचा अर्थानुरोधाने विचार करते. भाषेला अर्थ असतो. जिला अर्थ नाही अशी भाषा असूच शकत नाही. भाषा वाक्यांची बनलेली असते. वाक्यांचा अर्थ काय असतो? या प्रश्नाचे सामान्य स्थूल उत्तर द्यायचे झाल्यास विधान, प्रश्न किंवा आज्ञा असे देता येईल. म्हणजे वाक्य विधानार्थी असते, प्रश्नार्थी असते, किंवा आज्ञार्थी असते. यांपैकी मूलभूत वाक्यार्थ म्हणजे विधान; कारण प्रश्नाचे उत्तर विधानानेच द्यावे लागते, आणि तसेच आज्ञेला भाषेत उत्तर द्यायचे झाल्यास तेही विधानानेच द्यावे लागेल. म्हणून वाक्यार्थविचारात विधानविचार प्रधान आहे. आता विधानाचे मुख्य घटक कोणते? कोणत्याही विधानार्थी वाक्यात कशातरी संबंधाने काहीतरी सांगितलेले असते. ज्याच्याविषयी काही सांगितले असते त्याला उद्देश्य म्हणतात, व त्याच्याविषयी जे सांगितले असते त्याला विधेय म्हणतात. याप्रमाणे कोणत्याही वाक्याचे विभाजन उद्देश्य व विधेय या दोन घटकांत करता येते.

आता तर्कशास्त्राचे हे विभाजन व्याकरणामध्ये प्रविष्ट करून वाक्यपृथक्करण हा विषय निर्माण झाला आहे. वाक्यपृथक्करणात प्रथम वाक्याचे विभाजन उद्देश्य व विधेय या दोन घटकांमध्ये केले जाते, आणि नंतर त्या घटकांचे आणखी विभाजन करून उद्देश्य व उद्देश्यविस्तार, तसेच विधेय व विधेयविस्तार असे विघटन करून, वाक्यातील प्रत्येक शब्दाचे वाक्यातील कार्य किंवा वाक्याच्या अर्थाला उपदान काय आहे ते सांगितले जाते.

वाक्याचे उद्देश्य आणि विधेय हा भेद मराठी वाक्यास लागू करण्याच्या मार्गात अनेक अडचणींना आगरकरांना तोंड द्यावे लागले. पहिली अडचण आली ती एकशब्दी वाक्यांची. उदा. ‘उजाडले’, ‘सांजावले’ या वाक्यात एकच शब्द असल्यामुळे त्याचे उद्देश्य कोणते व विधेय कोणते हा प्रश्न उपस्थित झाला. या वाक्यांना उद्देश्य-विधेय हा भेद लागू पडत नाही असे म्हणावे तर वाक्यमीमांसेच्या मूलभूत नियमास बाध येतो. या प्रश्नाची बरीच विस्तृत चर्चा आगरकरांनी केली आहे. ते म्हणतात की ‘उजाडले’ हे एक वाक्य आहे, तो केवळ एक शब्द नव्हे हे तर निःसंशय. वाक्य आणि शब्द यात स्पष्ट भेद आहे. वाक्यात विधान केलेले असते आणि म्हणून ते खरे किंवा खोटे असते. शब्द कितीही अर्थपूर्ण असला तरी तो विधान व्यक्त करू शकत नाही, आणि तो खरा किंवा खोटा असू शकत नाही. ‘उजाडले’ हे एक सबंध वाक्य आहे. त्याने सत्य किंवा असत्य विधान केलेले असते हे उघड आहे. त्यामुळे या वाक्यात उद्देश्य आणि विधेय हा भेद करणे भाग आहे. अशी क्रियापदे अकर्तृक आहेत असे कृष्णशास्त्री चिपळूणकर म्हणतात, तर अन्य वैयाकरण त्यांना ‘भावकर्तृक’ क्रियापदे हे नाव देतात. त्यांच्या मते ‘उजाडले’ या शब्दातच ‘उजाडणे’ या भावाचा अंतर्भाव होतो, तेव्हा तो भाव निराळा कल्पून त्याची कर्तृपदी योजना करावी, आणि ‘उजाडणे उजाडले’ अशी त्या वाक्याची फोड करावी. या दोन मतांपैकी आगरकर भावकर्तृवादी मतास स्वीकार्य मानतात. ते म्हणतात की ‘उजाडणे उजाडले’ अशा वाक्यांतील द्विरुक्ती हास्यास्पद खरी, पण ती न केली तर वाक्य व शब्द यांतील भेद विसरल्यासारखे होईल. इंग्लिशमध्येही ही अडचण काही वाक्यांसंबंधाने कांहीशा वेगळ्या प्रकाराने उद्‌भवते. ‘It dawned’ किंवा ‘It rains’ या वाक्यातील ‘it’ हे सर्वनाम कोणत्या नामाच्या जागी घातले आहे या प्रश्नाला उत्तर देणे कठीण आहे. परंतु कर्तृस्थानी कोणता तरी शब्द पाहिजे म्हणून ‘it’ची योजना करण्याचा प्रघात त्या भाषेत पडला असला पाहिजे हे उघड आहे.

ही एक अडचण झाली. पण दुसरी अडचण हिच्याहून खूपच त्रासदायक आहे. ती म्हणजे वाक्यांचे उद्देश्य कसे ठरवायचे ही. उद्देश्य म्हणजे वाक्यात ज्याविषयी विधान केले असते ती गोष्ट हे आपण पाहिलेच आहे. आता इंग्लिशमध्ये उद्देश्याला ‘subject’ म्हणतात. परंतु ‘subject’ हा शब्द द्व्यर्थी आहे. त्याचा एक अर्थ विधानाचे उद्देश्य हा जसा आहे तसा दुसरा अर्थ क्रियापदाचा ‘कर्ता’ किंवा ज्याला मोरो केशव दामले ‘धातुरूपेश’ हे नाव देतात तो. धातुरूपेश म्हणजे असा शब्द की ज्याच्या अनुसार क्रियापदाचे रूप ठरते. इंग्लिशभाषेची रीत अशी आहे की जो शब्द उद्देश्य या अर्थाने subject असतो तोच शब्द धातुरूपेश या अर्थानेही subject असतो. उदा. ‘Rama Kills Ravana’ किंवा ‘Rama killed Ravana’. या वाक्यात ‘Rama’ हा शब्द धातुरूपेश आहे, म्हणजे क्रियापदे त्या शब्दाला अनुसरतात, आणि तसेच ही विधाने Rama विषयी आहेत हेही स्पष्ट आहे. परंतु मराठीची वाक्यरचना या बाबतीत बरीच वेगळी आहे. ‘राम रावणाला मारतो’ या वाक्यात ‘राम’ हा शब्द धातुरूपेश आहे आणि विधानाचे उद्देशही आहे; परंतु ‘Rama killed Ravana’ या भूतकाळी वाक्याचे मराठी भाषांतर ‘रामाने रावणाला मारले’ किंवा ‘रामाने रावण मारला’ असे करावे लागते. यांपैकी दुसऱ्या वाक्यात धातुरूपेश ‘रावण’ हा शब्द आहे; पण म्हणून त्याचे उद्देश्यही ‘रावण’ आहे हे म्हणणे बरोबर होणार नाही. ‘राम रावणाला मारतो’ या वाक्याचे उद्देश्य जर ‘राम’ असेल, तर त्या वाक्याचा भूतकाळ झाल्याबरोबर त्याचे उद्देश्य वेगळेच होण्याचे कारण काय? ‘रामाने रावणाला मारले’ ह्या वाक्यात तर क्रियापद ‘राम’ किंवा ‘रावण’ यांपैकी कशालाच अनुसरत नाही, ते नपुंसकलिंगी एकवचनी आहे. वेगळ्या शब्दात सांगायचे तर मराठीत सकर्मक क्रियापदांचा भूतकाळ, काही तुरळक अपवाद सोडले तर, कर्तरिप्रयोगात न होता कर्मणि किंवा भावे प्रयोगात होतो. ‘रामाने रावण मारला’ या वाक्यात ‘रामाने’ हा कर्ता तृतीयांत आहे आणि ‘रावण’ हे कर्म प्रथमात आहे, आणि त्याचे क्रियापद कर्मानुसारी आहे, म्हणून त्याचा प्रयोग कर्मणि आहे असे म्हटले जाते. ‘रामाने रावणाला मारले’ या वाक्यात क्रियापद कर्त्रनुगामी नाही आणि कर्मानुगामीही नाही. ते स्वतंत्रपणे नपुंसकलिंगी एकवचनी आहे, आणि म्हणून ते वाक्य भावे प्रयोगात आहे असे म्हणतात. परंतु यामुळे वाक्यांची उद्देश्ये कोणती हे ठरविण्याच्या कामी अडचण निर्माण होते. इंग्लिश व संस्कृत भाषांत उद्देश्य प्रथमेत असते, आणि तोच शब्द धातुरूपेशही असतो. त्यानुसार व्यवस्था करायची झाल्यास मराठीतील सकर्मक भूतकाळी वाक्यांचे उद्देश्य कर्म असते असे तरी म्हणावे लागेल, किंवा त्या वाक्यांना उद्देश्यच नसते असे म्हणावे लागेल. पण हे दोन्ही पर्याय स्वीकरणीय नाहीत हे उघड आहे.

या अडचणीतून मार्ग काढण्यासाठी आगरकरांनी ‘वाक्याविषयी विशेष विचार’ या प्रकरणात या सबंध विषयाचा सविस्तर आणि बारकाईने विचार केला आहे. ते म्हणतात : ‘तेव्हा “वाक्यात ज्या वस्तूविषयी विधान केलेले असते ती प्रथमात असून विधेय तदनुषंगी असते” हा जो संस्कृत व इंग्रजी वाक्यमीमांसेचा आद्य नियम, तो सर्व मराठी वाक्यांस लागू करता येत नाही... वाक्यमीमांसेचा मुख्य नियम असा आहे की ज्या वस्तुविषयी विधान असेल ती ‘उद्देश्य’ होय. ‘उद्देश्या’ची विभक्ती अमुकच असली पाहिजे असा आग्रह वाक्यमीमांसक धरू शकत नाही. इंग्रजी व संस्कृत वाक्यात ‘उद्देश्य’ नेहमी प्रथमा विभक्तीत असते हे ठीक आहे. पण एखाद्या भाषेत ती सोय नसली म्हणून भलताच शब्द प्रथमा विभक्तीत आहे एवढ्यासाठीच वाक्यातील विधेयक्रियापदाचे ‘उद्देश्य’ करावयाचा की काय?... तर असे काही उपयोगी नाही; वाक्याच्या अर्थावरून ज्या शब्दाविषयी विधान केले आहे असे स्पष्ट निघत असेल, त्याची विभक्ती कोणतीही असली तरी त्याला ‘उद्देश्य’ केले पाहिजे. असे न केले... तर... वाक्यमीमांसा म्हणजे वाक्याच्या अर्थाचे व्याकरण ही जी वाक्यमीमांसेची व्याख्या तिला हरताळ लावावा लागेल’ [संदर्भ पहा - ३ वाक्यमीमांसा, उपोद्घात – वाक्याविषयीं सामान्य विचार].

परंतु मराठीत उद्देश्य प्रथमेप्रमाणेच तृतीया विभक्तीतही असू शकते हे मान्य केले की चतुर्थीही तोच हक्क मागू लागते. ‘माझ्याने काम करवते’ किंवा ‘मला काम करवते’ या दोन वाक्यांत जितका तृतीयेचा तितकाच चतुर्थीचाही प्रयोग प्रशस्त आहे. तेव्हा ‘माझ्याने’ हा शब्द व्याकरणात ‘कर्ता’ मानला तर ‘मला’ का मानू नये? आणि वाक्यमीमांसेत ‘माझ्याने’ उद्देश्य मानले तर ‘मला’ही ते मानण्यास काय हरकत आहे? असा प्रश्न उपस्थित होईल. यावर आगरकर म्हणतात : ‘संस्कृतात व इंग्रजीत प्रथमेने जी कार्ये होतात ती मराठीत कधी कधी तृतीयेने व चतुर्थीने होतात, म्हणून मराठी व्याकरणकारांनी काही प्रयोगांत तृतीयांत व चतुर्थ्यंत शब्दांस कर्ते मानले आहेत. हे त्यांचे करणे स्थूलमानाने वाक्यार्थास धरून होते; व वाक्यपृथक्करणही ज्याअर्थी वाक्यार्थावरच अवलंबून आहे, त्याअर्थी त्यात विशेषसा गोंधळ होत नसल्यास व्याकरणकारांनी घातलेल्या सीमेचे उल्लंघन का करावे हे समजत नाही... वाक्यपृथक्करण रूढ व्याकरणास धरून चालले पाहिजे व चालेल तितके बरे... या दृष्टीने विचार करता प्रथमा, तृतीया व चतुर्थी या विभक्तीशिवाय इतर विभक्ती उद्देश्यस्थानी फार वेळ येऊ घ्याव्या लागतील असे वाटत नाही... यासाठी पुढील वाक्यपृथक्करणात प्रस्तुत व्याकरणास धरून प्रथमा, तृतीया किंवा क्वचित्‌ स्थळी चतुर्थी या विभक्तींहून इतर विभक्तींत असलेले शब्द बहुशः विधेयक्रियाविशेषणवाचकांसारखे मानले आहेत असे दिसून येईल’ [संदर्भ पहा - ३ वाक्यमीमांसा, भाग पहिला – वाक्याविषयीं विशेष विचार].

वाक्यपृथक्करणातील या प्राथमिक अडचणी याप्रमाणे दूर केल्यानंतर आगरकर पुढील विवेचनाकडे वळले. वाक्यांचे शुद्ध, मिश्र आणि संयुक्त हे प्रकार; शुद्ध वाक्यातील उद्देश्य व विधेय यांचा विस्तार करणारे शब्द; मिश्र वाक्यांचे नामवाक्य, विशेषणवाक्य व क्रियाविशेषणवाक्य हे उपप्रकार, आणि संयुक्त वाक्यांचे समानाधिकरण व व्यधिकरण हे उपप्रकार, इत्यादि भेद स्पष्ट केले आहेत. एवढेच नव्हे तर या सर्व वाक्यांची पृथक्करणे करावयाची हे विपुल उदाहरणांच्या साह्याने दाखविले आहे. शेवटी अभ्यासाकरिता वाक्येही दिली आहेत.

आगरकरांचे पुस्तक प्रसिद्ध होऊन आज जवळ जवळ शंभर वर्षे लोटली आहेत. या काळात ज्ञानाच्या सर्वच शाखांत पाश्चात्य जगतात विलक्षण वाढ झाली आहे. जुन्या शास्त्रांत क्रांतिकारक बद्दल घडून आले आहेत, आणि काही पूर्णपणे नवीन शास्त्रेही निर्माण झाली आहेत. हा प्रकार भाषेच्या अभ्यासातही घडून आला असून त्यात प्रचंड उलथापालथ झाली आहे. भाषेचा शास्त्रीय अभ्यास करणारे भाषाविज्ञान (Linguistics) नावाचे एक बहुशः नवेच शास्त्र निर्माण झाले असून त्यात स्वनविचार (Phonology), रूपविचार (Morphology), विन्यासविचार (Syntax), आणि अर्थमीमांसा (Semantics) या शाखांतून कसून अभ्यास होत आहे. संशोधनाचे अनेक संप्रदाय निर्माण झाले असून त्यांच्या प्रवर्तकांमध्ये आणि अनुयायांमध्ये वरील विषयांच्या मर्यादा आणि त्यांचे परस्परसंबंध याविषयी पूर्ण एकवाक्यता नाहीं. भाषाविज्ञानात प्रचलित झालेल्या नवीन परिभाषेमध्ये जुना ‘व्याकरण’ (grammar) हा शब्द अजूनही वापरला जातो, परंतु त्याच्या नेमक्या उपयोगाविषयी मतभेद आहेत. काही भाषावैज्ञानिक तो शब्द इतक्या व्यापक अर्थाने वापरतात की त्यांच्या मतानुसार वरील सर्व शाखांचा अंतर्भाव व्याकरणात होतो. परंतु सामान्यपणे हा शब्द बऱ्याच संकुचित अर्थाने वापरण्यात येतो. या संकुचित अर्थी व्यकरण म्हणजे विन्यासविचार (syntax); त्यात स्वनविचार तर येत नाहीच, पण अर्थविचारही येत नाही.

पाश्चात्य जगतात होत असलेल्या ह्या उलथापालथीचे पडसाद मराठीतही उमटू लागले असून नवीन भाषावैज्ञानिक दृष्टिकोणातून लिहिलेली व्याकरणाची पुस्तके प्रकाशित होऊ लागली आहेत. या नवीन होणाऱ्या ग्रंथरचनेत इंग्रजी व्याकरणाच्या धर्तीवर मराठी व्याकरण लिहिण्याच्या आपल्या प्रवृतीविषयी टीकात्मक लिखाणही प्रसिद्ध होत आहे. अशा लिखाणात घेतल्या गेलेल्या आक्षेपांपैकी एक आक्षेप प्रा. कृ. श्री. अर्जुनवाडकर यांनी घेतला आहे. अर्जुनवाडकरांचा वाक्यपृथक्करणाला मूलतःच विरोध असून हा विरोध त्यांनी अनेक लेखांतून मांडला माहे. या आक्षेपाचा थोडा विचार येथे करणे योग्य होईल असे वाटते.

‘मराठी व्याकरणाची वाटचाल’ या आपल्या लेखात प्रा. अर्जुनवाडकर लिहितात : ‘उद्देश्यविधेयात्मक वाक्यपृथक्करण हा विषय मूळ तर्कशास्त्रातला, आणि जिचा नमुना आगरकरांसमोर होता त्या इंग्रजी भाषेतल्या वाक्यांची ठेवण वेगळी. यामुळे तो मराठी वाक्यांना बसता करण्यासाठी आगरकरांना पुष्कळच खटपट लटपट करावी लागली आहे... इतका अट्टहास करून हा विषय व्याकरणात घुसवून लाभ काय?... आगरकरांचे आणि त्यांना या बाबतीत अनुसरणाऱ्या मराठी वैयाकरणांचे श्रम वाया गेले आहेत’. [कित्ता, पृ. २०४-५.] याच लेखात ते वाक्यपृथक्करणाची गणना ‘व्याकरणाशी संबंध नसलेले विषय’ या सदरात करतात. ‘मराठी व्याकरणाची बांधिलकी’ या लेखातही त्यांनी वाक्यपृथक्करणावर हाच आक्षेप घेतला आहे. त्या लेखात ते म्हणतात: ‘उद्देश्यविधेयात्मक वाक्यपृथक्करण हा विषय तर्कशास्त्राचा... वस्तुस्थिती अशी आहे की वाक्याकडं पाहण्याची तर्कशास्त्राची दृष्टी वेगळी, व्याकरणाची वेगळी, तर्कशास्त्र वाक्याकडं पाहतं एक विधान म्हणून आणि यथार्थ ज्ञानाचं एक साधन म्हणून. व्याकरण त्याकडं पाहतं आख्यात आणि त्याच्याशी अन्वित पदं यांचा समुदाय म्हणून. अशा स्थितीत एका शास्त्रातली व्यवस्था बरी दिसते म्हणून दुसऱ्या शास्त्रात आणून कशी चालेल?’ [साहित्यचिंतन, १९८३, पृ. १०६.]

अर्जुनवाडकरांच्या मताने वाक्यपृथक्करण हा विषय व्याकरणाचा भाग तर नाहीच, पण तो व्याकरणाशी सर्वथा असंबद्धही आहे. पण या मताच्या पुष्ट्यर्थ अर्जुनवाडकर काय कारणे देतात? माझ्या समजुतीप्रमाणे वरील लेखांत त्यांनी एकमेव कारण दिलेले आहे, आणि ते म्हणजे वाक्यपृथक्करण हा विषय मूळचा तर्कशास्त्रातला, व्याकरणातला नव्हे, आणि त्याचा प्रवेश इंग्लिश व्याकरणात झालेला आपण पाहिला म्हणून आपणही तो मराठीत आणला. परंतु हे कारण पटण्यासारखे नाही. एखादा विषय मुळात एका शास्त्रातला असला म्हणून तो अन्य कुठल्याही शास्त्रात प्रविष्ट होऊ शकत नाही असे म्हणणे अनर्थकारी होईल. विशेषतः जिथे दोन शास्त्रांचा अभ्यासविषय एकच-भाषा हा-आहे अशा तर्कशास्त्र व व्याकरण या शास्त्रांमध्ये देवाणघेवाण होणे अपरिहार्य आहे, एवढेच नव्हे तर ते परस्परांना उपकारक होणेही अतिशय संभाव्य आहे. अनेक शास्त्रे दोन किंवा अधिक शास्त्रांच्या सीमाप्रदेशातील असतात. भाषेचा अभ्यास करणारी तर अनेक शास्त्रे आहेत : व्याकरण, तर्कशास्त्र, अर्थमीमांसा (semantics), तत्त्वज्ञान, काव्यशास्त्र, मानसशास्त्र, इ. एकाच विषयाशी संबद्ध असणारी दोन शास्त्रे त्या विषयाचा भिन्न अंगानी, भिन्न दृष्टिकोणातून अभ्यास करणार, आणि त्यामुळे त्या अभ्यासांतून त्या विषयाची अनेकविध दर्शने घडणार हे उघड आहे.

वर भाषाविज्ञान हे एक नवेच शास्त्र निर्माण झाले असून त्याच्या स्वनविचार, रूपविचार, विन्यासविचार आणि अर्थविचार ह्या शाखा आहेत असे म्हटले आहे. त्या प्रत्येक शाखेचा अभ्यास स्वतंत्रपणे इतर शास्त्रांची लुडबूड होऊ न देता आला पाहिजे यावर त्या त्या शाखांच्या अभ्यासकांचा कटाक्ष असतो. विशेषतः विन्यास आणि अर्थमीमांसा ह्या शाखा अगदी वेगळ्या ठेवाव्यात, त्यांची गल्लत होऊ देता उपयोगाचे नाही असे ते मानतात. अनेक भाषावैज्ञानिक तर व्याकरण म्हणजे विन्यासविचार असेच मानतात आणि विन्यासाच्या अभ्यासात अर्थविचार कटाक्षाने दूर ठेवला पाहिजे असा आग्रह ते धरतात. उदा. प्रसिद्ध भाषावैज्ञानिक ब्लूमफील्ड आणि त्याचे अनुयायी यांची व्याकरणाविषयीची दृष्टी हीच होती. आणि अर्जुनवाडकरही त्याच संप्रदायाचे असावेत असे दिसते. वाक्यमीमांसा म्हणजे वाक्यांच्या अर्थाचा अभ्यास असल्यामुळे तो विषय अर्थमीमांसेचा विषय आहे आणि व्याकरण व अर्थमीमांसा हे अगदी स्वतंत्रपणे अभ्यासाचे विषय आहेत असे ते मानीत असावेत. ते विषय भिन्न आहेत आणि त्यांचा अभ्यास शक्यतो स्वतंत्रपणे केला पाहिजे हे मान्य करायला हरकत नाही. पण त्या दोन अभ्यासांची मेलनभूमी (meeting-ground) कुठेतरी असली पाहिजे हे लक्षात ठेवणे जरूर आहे. व्याकरण भाषेचा अभ्यास केवळ विन्यासाच्या, रचनेच्या दृष्टीने करते, त्याचे अर्थाकडे लक्ष नसते, आणि नसावे, हे खरे असले तरी भाषेचे अंतिम उद्दिष्ट अर्थाभिव्यंजन हेच आहे, आणि अर्थाभिव्यंजन व्याकरणिक संरचनेशी असंबद्ध आहे असे म्हणता येईल काय? व्याकरणदृष्ट्या स्वीकार्य (acceptable) वाक्यात निदान एक क्रियापद आणि एक नाम किंवा नामार्थक शब्द असावा लागतो याचे तरी इंगित हेच आहे ना की ज्यात हे दोन घटक नाहीत अशा शब्दमालिकेने कसलाही पूर्ण विचार (विधान, प्रश्न, आज्ञा, इ.) व्यक्त होत नाही? शेवटी विन्यासशास्त्रीय विचार आणि अर्थमीमांसीय विचार यांचा सांधा जुळवावा लागेलच. अलीकडील काळातील एक प्रसिद्ध उदाहरण द्यायचे तर चॉम्स्की या सध्याच्या भाषावैज्ञानिकांपैकी एका अग्रगण्य भाषावैज्ञानिकाचे देता येईल. ब्लूमफील्डीय विचारसरणीत शिक्षण घेतलेला चॉम्स्की आरंभी बरीच वर्षे केवळ syntax वरच भर देत होता, एवढेच नव्हे तर त्याने त्यात आश्चर्यकारक यशही मिळविले होते. पण शेवटी त्यालाही अर्थाचा विचार केल्याशिवाय व्याकरणाची उभारणी करता येत नाही असे म्हणावेच लागले. त्याच्या Transformational Grammar च्या कल्पनेत अर्थविचार विन्यासविचाराइतकाच महत्त्वाचा आहे.

या पुस्तकात आगरकरांच्या प्रतिभेचा आणखी एक पैलू दिसून येतो. वास्तविक व्याकरण हा काही त्यांच्या अभ्यासाचा प्रमुख विषय नव्हता. परंतु प्रसंगोपात्त ज्या विषयाला त्यांनी हात घातला त्यात त्यांनी काहीतरी विशेष करून दाखविले. मराठी व्याकरणकारांच्या मालिकेत आगरकरांना मानाचे स्थान मिळाले आहे ते उगाच नव्हे.

विविधविषयसंग्रह

या मूळ ग्रंथातील ‘भारतीय कलांचे पुराणत्व’ (भाग १ ते ४), ‘व्यापारवृद्धि’ व ‘शनि’ हे सहा लेख खंड १ व २ मध्ये अगोदरच आले असल्यामुळे उरलेले चोवीस लेख या खंडात घेतले आहेत. या संग्रहाचा उद्देश आगरकरांनी प्रस्तावनेत पुढीलप्रमाणे सांगितला आहे.’ “सुधारकांतील निवडक निबंध” पुस्तकरूपाने छापण्याविषयी अनेकाकडून अनेक वेळा सूचना आल्यामुळे... त्यांचा हा पहिला भाग प्रसिद्ध केला आहे. या भागाच्या वाचनामुळे कोणाचेही मन दुखावले जाऊ नये म्हणून यात कोणत्याही प्रकारच्या वादग्रस्त विषयांचा समावेश केला नाही.’

या संग्रहातील लेखांची विविधता वाचकांना चकित व आनंदित करते. लेखांची नुसती शीर्षकेही कुतूहलजनक आहेत. उदा. ‘पेट घेणारा मासा’, ‘शरीरात फिरणाऱ्या सुया’, ‘सशृंग मनुष्ये’, इत्यादि. तसेच ‘सूर्याचे कवच’, ‘यूरेनस व नेपच्यून’, ‘धूमकेतू’ यांसारखी ग्रहताऱ्यांची विस्मयजनक व उद्‌बोधक माहिती, हिमालय, नायगारा यासारखे निसर्गनिर्मित आणि ‘स्वेझचा कालवा’, ‘न्यूर्यार्क येथील हवेत चालणाऱ्या आगगाड्या’ यांसारखे मानवनिर्मित चमत्कारही यात आहेत. ही विविधता आगरकरांच्या ज्ञानभांडाराची समृद्धता आणि वृत्तपत्रासारख्या माध्यमातून वाचकांपर्यंत ती मनोरंजक रीतीने पोचविण्याचे त्यांचे सामर्थ्य दर्शविते. हे निबंध वाचताना वाचकांना एकाच वेळेस चौफेर ज्ञान व भरपूर मनोरंजन यांचा दुर्मिळ लाभ होतो.

या संग्रहातील बरेच लेख विज्ञानविषयक आहेत. त्यांचा परामर्श पदार्थविज्ञानशास्त्राचे प्राध्यापक डॉ. प्र. ल. खरे यांनी घेतला आहे. तो त्यांच्याच शब्दांत पुढे देत आहोत.

विविधविषयसंग्रह

‘या पुस्तकात सुधारकात व त्याआधी केसरीत लिहिलेले आपले काही निबंध आगरकरांनी प्रसिद्ध केले आहेत. वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा अवलंब करून विवेकाच्या पायावर सामाजिक व राजकीय सुधारणा घडवून आणण्यासाठी भारतीय जनतेची तयारी करण्याकरता सुधारकाचा जन्म झाला. आपल्या उन्नतीसाठी ज्ञानोपासना व उद्योगशीलता यांचा अवलंब करणे आवश्यक आहे यावर आगरकरांचा भर होता.

‘उपयुक्त माहिती व मनोरंजन हे हेतू पुढे ठेवून या संग्रहातील निबंधांची निवड केलेली आहे असे आगरकरांनी आपल्या प्रस्तावनेत म्हटले आहे. पण ही उपयुक्त माहिती निवडतानासुद्धा त्यांनी सामान्यतः ज्ञानवर्धन करतील अशा, व विशेषतः वैज्ञानिक शोधांची ओळख करून देतील अशा, विषयांवर या निबंधांमध्ये भर दिलेला दिसतो.’

‘या संग्रहातील बरेच लेख सूर्यमालिकेतील ग्रहाविषयी सविस्तर माहिती (उदाहरणार्थ त्यांचे आकार, त्यांचे प्रदक्षिणाकाल, त्यांचे चंद्र, त्यांची सूर्यापासूनची अंतरे, वगैरे) देणारे आहेत.’

‘दुर्बिणीतून हे ग्रह व त्यांचे उपग्रह पाहून व त्यांच्या गतीने सूक्ष्मावलोकन करून ही माहिती मिळवलेली आहे. यावर त्यांनी जोर दिलेला आहे.’

‘शनी, गुरू, मंगळ वगैरे आपल्या पृथ्वीप्रमाणेच सूर्याचे ग्रह आहेत ही माहिती, वैयक्तिक जीवनावर त्यांचा मंगळ किंवा अमंगळ परिणाम होतो या समजुतींना शास्त्रीय आधार नाही, याचे आकलन होण्याची पहिली पायरी आहे. असल्या भ्रामक समजुतींवर आगरकरांनी “शनीदेव ऊर्फ साडेसातीचा देव” [(आगरकर-वाङ्‌मय खंड १, संदर्भ पहा - ३ वाक्यमीमांसा आणि वाक्यांचें पृथक्करण – वाक्यमीमांसा (मिश्र वाक्य)] या निबंधात उपरोधपूर्ण शैलीने टीका केलेली आहे.’

‘वैज्ञानिक संशोधनपद्धतीचे एक उदाहरण नेपच्यूनवरील लेखांत आगरकरांनी सोप्या शब्दांत, जास्त खोलात न शिरता, स्थूल मानाने दिलेले आहे. सूर्याच्या गुरुत्वाकर्षणामुळे कोणताही ग्रह त्याभोवती वर्तुळाकार किंवा लंबवर्तुळाकार कक्षेत फिरायला हवा. परंतु यूरेनस ग्रहाच्या कक्षेचे सूक्ष्म अवलोकन करताना खगोलशास्त्रज्ञांना त्या कक्षेत काटेकोरपणे लंब वर्तुळाकार मार्गापासून थोडेसे विचलन दिसून आले. गणित करून हे विचलन हा सूर्यापासून यूरेनसच्या पलीकडे असलेल्या एखाद्या ग्रहाच्या गुरुत्वाकर्षणाचा परिणाम असला पाहिजे अशी संकल्पना खगोलशास्त्रज्ञांनी प्रस्तुत केली. पण १८४६ मध्ये हा ग्रह दुर्बिणीतून प्रथम पाहिल्यानंतरच या संकल्पनेला वैज्ञानिक सत्य म्हणून शास्त्रज्ञांकडून मान्यता मिळली. या नवीन ग्रहाला नेपच्यून हे नाव देण्यात आले.’

‘कोणत्याही समाजाने वैज्ञानिक दृष्टिकोणाचा अंगीकार करण्यापूर्वी त्याला विज्ञानाच्या प्रगतीमुळे मानवी ज्ञानात काय व कशा रीतीने भर पडली आहे याची स्पष्ट कल्पना असायला हवी. त्यानंतरच ज्या कार्य व विचारपद्धतीने विज्ञानाची प्रगती झाली त्या पद्धतीचा, म्हणजे ओघानेच वैज्ञानिक दृष्टिकोणाचा, अवलंब करायला अनुकूल अशी मनोभूमिका समाजात तयार होऊ शकते. या संग्रहातील निबंध निवडतांना ही गोष्ट प्रामुख्याने आगरकरांसमोर होती असे वाटते.’

या संग्रहातील ‘वाचन’, ‘ज्ञान’, ‘कवि, काव्य, काव्यरति’, आणि ‘केरो लक्ष्मण छत्रे’ या निबंधांचा परामर्श आम्ही 'केसरीतील निवडक निबंध' ह्या परिच्छेदात अगोदरच घेतला आहे. आता उरलेल्या निबंधांकडे वळू.

वैचारिक निबंधांतून आगरकरांच्या ललितलेखणीला सहसा न मिळणारा वाव या संग्रहातील अनेक निबंधांत भरपूर मिळाला आहे. त्यातून साहित्यिक आगरकरांचे दर्शन घडते. यांतील सुंदर व चमत्कृतिपूर्ण स्थळांची वर्णने इतकी प्रत्ययकारी उतरली आहेत की आगरकरांनी ती प्रत्यक्ष पाहिली आहेत असे वाचकांना वाटावे, नव्हे त्याबद्दल त्यांची खात्रीच व्हावी. पण एक महाबळेश्वर सोडले तर इतर कोणतेही स्थळ पाहण्याची संधी त्यांना लाभली नव्हती. वृत्तपत्रांतून अशा विषयांना मिळणाऱ्या मोजक्या जागेत, नुसत्या वाचनाच्या बळावर, विविध स्थळांची शक्य तेवढ्या बारीकसारीक तपशिलासह हुबेहूब वर्णने करायची, व तीही रोचक पद्धतीने, हे काम अतिशय दुष्कर होते. पण आगरकरांच्या प्रतिभेने ही किमया केली आहे.

आमच्या देशात अनेक प्रेक्षणीय पर्वत, नद्या, किल्ले, लेणी आदि सृष्ट व कृत्रिम सौंदर्यस्थळे असूनही परक्यांनी त्यांचा लाभ घ्यावा व आम्ही अतिपरिचयाने त्यांकडे दुर्लक्ष करावे हे आगरकरांना अतिशय शोचनीय वाटते. त्यांच्या मते या स्थळांची रमणीय वर्णने विद्यार्थ्याच्या पुस्तकांत आणि वृत्तपत्रांत आल्यास त्यांना त्यासंबंधी उत्कंठा वाटेल. ते म्हणतात, ‘सुधारकासारख्या स्वल्पमोली व स्वल्पावकाशी पत्रांत असल्या वस्तूंची सचित्र खुलासेवार वर्णन देता येणे अशक्य आहे… आम्ही जी येथील कित्येक वस्तूंची वेडीवाकडी वर्णने करणार आहो, त्यांचा सुदाम्याच्या पोह्यांप्रमाणे वाचक आदर करतील, अशी आशा आहे.’ [संदर्भ पहा - ४ विविधविषयसंग्रह, भाग पहिला – हिमालयवर्णन].

हिमालय, महाबळेश्वर, नायगारा येथील भव्योदात्तता, अद्‌भुतता, व निसर्गाने तेथे सौंदर्याची मुक्तहस्ताने केलेली उधळण यांची आगरकरांनी केलेली वर्णने इतकी प्रभावी आहेत की ती वाचून ती ती स्थळे पाहाण्याचे कमालीचे औत्सुक्य वाचकांत निर्माण होते.

हिमालयाचे वर्णन करतांना सृष्टीतील भव्य वस्तूंच्या अवलोकनाने किंवा त्यांचे वर्णन वाचण्याने मनोवृत्तींवर फार उत्कृष्ट परिणाम होतात, असे सांगून याबाबतीत भारताला लाभलेल्या भाग्याचा आगरकर गौरवपूर्वक व अभिमानपूर्वक उल्लेख करतात. हिमालयाच्या वर्णनात आढळणारा त्यांच्या कल्पनाशक्तीचा विलास मोठा रमणीय आहे. ते म्हणतात, ‘हिमालय हा एक पर्वत नाही. तो दोन पर्वतांच्या रांगांनी झालेला प्रचंड गिरिद्रोण आहे! विमानांत बसून फार उंच गेल्यावर, त्याकडे खाली वाकून पाहिल्यास तो केळीच्या पानाच्या अफाट दुटाकी द्रोणाप्रमाणे दिसेल!’ [संदर्भ पहा - ४ विविधविषयसंग्रह, भाग पहिला – हिमालयवर्णन].

पृथ्वीवरील कोणत्याही शैलशिखरांच्या उंचीला मागे टाकणारी, समुद्रपृष्ठभागापासून अनुक्रमे २९,००० व २८,००० फुटाहून अधिक उंच असलेली, गौरीशंकर व कांचनगंगा ही शिखरे नेहमी बर्फाच्छादित असतात. आगरकर म्हणतात की ती पाहून कोणी अशी शंका घेईल की, इतक्या उंचीवर एवढा विस्तार बर्फाने झांकण्यासारखे पाणी तरी कोठून येते? [संदर्भ पहा - ४ विविधविषयसंग्रह, भाग पहिला – हिमालयवर्णन]. या शंकेचे उत्तर देतांना आगरकरांनी पाऊस पडण्याच्या प्रक्रियेच्या वर्णनात चेतनान्योक्ती, उत्प्रेक्षा, उपमा आदि अलंकारांचा मोठा थाट उडवून दिला आहे. तो मुळातूनच वाचायला हवा. पण त्याचा संक्षेप करायचा झाल्यास तो काहीसा असा होईल.

आपल्या सहस्त्ररश्मींनी नित्य प्रकाशून बंगालच्या उपसागरातील पाण्याची वाफ करणारा भगवान सूर्यनारायण; या उपसागरापासून हिमालयापर्यंत उच्च प्रदेशात भटकणारी ती वाफ, त्या वाफेची वैशाखानंतर दक्षिण ध्रुवाकडून वाहणाऱ्या सोसाट्याच्या वाऱ्याशी गाठ पडून तिचे सजल जलदांत होणारे रूपांतर; बंगाल प्रांतावर पर्जन्यवृष्टी करीत हिमालयाच्या दक्षिण भिंतीवर धडका देणारे हे जलद, या भिंतीतून सुटण्यासाठी त्यांची चाललेली अखंड धावाधाव; द्रोण्युदराने त्यांना निसटून जाण्यास दिलेली वाट; पण लगेच दुसऱ्या प्रचंड भिंतीचा अनुल्लंघ्य अडथळा पाहून संतापून मत्तमतंगजाप्रमाणे त्यांनी त्या भिंतीला दिलेल्या टकरा; आणि तिच्यापुढे हतबल झाल्याने पराभवामुळे त्याच्या डोळ्यांतून वाहणाऱ्या अश्रुधारा म्हणजेच शिखरांना बर्फाच्छादित करणारा हा जलसंचय.

निसर्गसौंदर्याने विनटलेले महाबळेश्वर आगरकरांनी प्रत्यक्ष पाहिले होते. परंतु हिमालयाच्या तुलनेत त्याची भव्योदात्तता आणि रम्यता केव्हाही उणीच ठरणार. आगरकर म्हणतात, ‘पृथ्वीचा तो “मानदंड” कोणीकडे आणि सह्याद्रीचा हा एक फाटा कोणीकडे?’ परंतु प्रत्यक्षानुभूतीमुळे यातील वर्णने अधिक सविस्तर, जिवंत व बोलकी उतरली आहेत. ही वर्णने करतांना आगरकराची वृत्ती उल्हसित, खेळकर, प्रसन्न व प्रसंगी अवखळही झाली असल्यामुळे त्यांची लेखणी येथे दिलखुलासपणे वावरताना दिसते. लेखाची सुरुवातच त्यांनी मोठ्या विनोदी पद्धतीने केली आहे. ते म्हणतात, ‘वाचकवृंदास महाबळेश्वरी कोणत्या वाटेने घेऊन जावे, ही पहिली मोठी नड आहे... वाचक तर तेथे जाऊन पोहोचण्याविषयी अत्यंत उत्कंठित झाले असतील’ [संदर्भ पहा - ४ विविधविषयसंग्रह, भाग पहिला – महाबळेश्वरवर्णन]..

आगरकर सांगतात की महाबळेश्वर कोणत्याही ऋतूत रमणीयच असते. तरी ऑक्टोबरमधील तेथील मौज काही न्यारीच. हिरव्या गार गवताने किंवा नानाप्रकारच्या रानफुलांनी नयनमनोहर झालेली सारी सपाट जमीन, कड्यांवरून खालच्या दऱ्यात प्रचंड आवाज करीत धडाधड उड्या घेणारे शुभ्र ऐरावतांच्या शुंडांसारखे अच्छोदकाचे प्रवाह, मधूनमधून दिसणाऱ्या कापसाच्या ढिगांसारख्या तुषारांच्या राशी—यांची शोभा मोठी नयनरम्य आहे. तेथील झाडांचे व त्यावर साचलेल्या शेवाळीचे वर्णन ते सुंदर उत्प्रेक्षांनी व उपमांनी पुढीलप्रमाणे करतात.

‘उभ्या पावसाळाभर अतोनात पाऊस अंगावर घेऊन शेवाळलेली जांभळीची व पिशाची झाडे, आपल्या शरीरात मावेनासे झालेले पाणी बाहेर टाकीत आहेत की काय असे वाटते.’

‘कित्येक फांद्यांवरून हे शेवाळीचे लोंबणारे पुंजके, तपसाचरणात फार दिवस गढून गेल्यामुळे स्मश्रू करण्यास संधी न सापडलेल्या तापसांच्या राठ दाढ्यांप्रमाणे दिसतात.’

महाबळेश्वरला जांभळीचे पीक इतके आहे की झाडांवर त्यांचे घोसचे घोस असतात, व रस्त्यावर तर ढीगच पडलेले असतात. त्याविषयी ते विनोदाने लिहितात की वर हात करून किंवा खाली वाकून जांभळे घेण्याइतका त्रास घेण्याचाही ज्याला आळस असेल ‘त्याने “आ” करून आकाशाकडे पाहात जावे, म्हणजे निदान दहा-पाच जांभळे तरी त्याच्या तोंडात अचानक येऊन पडतील. ती खाण्याचे कष्ट मात्र त्यालाच घ्यावे लागतील.’

येथे सर्वत्र माजलेल्या घनदाट झाडींतून वेळीअवेळी भटकणाऱ्यास वाघोबा कधीकधी आपला इंगा दाखवून त्याला पळता भुई थोडी करतो याचे वर्णन ते मोठ्या विनोदी पद्धतीने करतात. दूर एकटे फिरण्याचा नाद असलेले मुंबईचे गव्हर्नर लॉर्ड रे हे एकदा फिरता फिरता फार लांब गेले, आणि रात्रीच्या अंधारामुळे त्यांना वाट सापडेनाशी झाली. तेव्हा भीतीने त्यांची घाबरगुंडी उडाली. ‘कारण लॉर्ड रे यांस पक्के ठाऊक होते की राज्यातील क्रूर श्वापदांपुढे किंवा जिवाणूंपुढे आपण मुंबईचे गव्हर्नर आहोत असे सांगितले असता काही रदबदली होईल व ती आपणांस त्रास न देता निमूटपणे चालती होतील असे काही नाही’ [संदर्भ पहा - ४ विविधविषयसंग्रह, भाग पहिला – महाबळेश्वरवर्णन]..

महाबळेश्वरच्या विहिरी फार खोल असतात, एवढेच सांगून आगरकर थांबत नाहीत, तर त्या किती खोल असतात ते सांगताना त्यांची विनोदी वृत्ती पुन्हा डोके वर काढते. ते म्हणतात, ‘कोणी विशेष वातबद्ध स्त्री असेल तर तिच्याकडून येथील विहिरीच्या दहाबारा घागरी रोज आणवाव्या, म्हणजे एका पंधरवड्याच्या आत तिच्या बहुतेक वात झडून जाईल, असे आम्हांस वाटते’ [संदर्भ पहा - ४ विविधविषयसंग्रह, भाग पहिला – महाबळेश्वरवर्णन].

परंतु या विनोदी वृत्तीप्रमाणेच प्रसंगी अतिशय उदास व खिन्न झालेली त्यांची वृत्तीही आपल्याला दिसते. हिमालयादि पर्वतांवरील उत्तमोत्तम स्थाने आम्ही शोधली आणि त्यावर देवळे बांधून तेथे जाण्याचा परिपाठही घालून ठेवला. मात्र अशा ठिकाणी जाण्यास सुखसोयीचे रस्ते करून आरामशीर वाहनातून तेथे जाण्याचे, आणि तेथे मोठमोठे बंगले बांधून उन्हाळ्यात तेथे राहण्याचे आम्हांला जमले नाही. ‘असली सुखे घेण्याची अक्कल व दिवस ही आम्हांस कधीच आली नाहीत’ [संदर्भ पहा - ४ विविधविषयसंग्रह, भाग पहिला – महाबळेश्वरवर्णन].. याचे कारण सांगताना स्वराज्यहानीने कष्टी झालेले आगरकर म्हणतात, ‘कारण एक तर त्यांना तसे करण्यास फुरसतच मिळाली नाही! स्वप्नाप्रमाणे आमच्या स्वराज्याची स्थिती झाली. ते आले केव्हा आणि गेले केव्हा हे देखील आम्हांस पुरते समजले नाही!’ विवाहसंस्कार होताच एखाद्या कन्येच्या नशीबी वैधव्य यावे तशी ‘आमच्या स्वातंत्र्यवधूची दशा झाली’ [संदर्भ पहा - ४ विविधविषयसंग्रह, भाग पहिला – महाबळेश्वरवर्णन]..

प्रतापगडाचे भव्य आणि मजबूत बांधकाम पाहून जुन्या लोकांनी ही एवढाली अवाढव्य कृत्ये कशी केली असावी असा त्यांना चमत्कार वाटतो. पण मडमांना आणि साहेबांना खुर्चीत बसवून वीतभर पोटासाठी प्रतापगडच्या किल्ल्याची चढण चढणारे मावळ्याचे वंशज पाहून ते व्याकूळ होतात. ते लिहितात, ‘शिवाजीच्या हाताखाली ज्या अडाणी लोकांनी तोंडात बोटे घालण्यासारखे जिवावरच्या धाडसाचे पराक्रम करून मुसलमानांची खोड मोडली व इतिहासात आपले नाव चिरायू करून सोडले, त्या मावळ्यांस पोटाची वीतभर खळी भरण्यासाठी मडमांस, पार्शिणींस, साहेबांस आण रावसाहेबांस खुर्च्यांत घालून खांद्यांवर वहावे लागत आहे; यावरून देवाची गती मोठी विचित्र आहे, असा विचार या प्रामाणिक, कृश व गरीब लोकांकडे पाहिल्याबरोबर मनात आल्यावाचून राहात नाही!... असले किल्ले पाहण्यास जाण्यात आनंद किंवा दुःख यांपैकी कोणत्या विकाराचे प्राबल्य क्षणभर अधिक होईल हे सांगता येणे कठीण आहे’ [संदर्भ पहा - ४ विविधविषयसंग्रह, भाग पहिला – महाबळेश्वरवर्णन]..

महाबळेश्वराचे महत्त्वाचे आकर्षण म्हणजे तेथील पॉइंट्‌स्‌ किंवा शैलबाहू. त्यांचे वर्णन करताना, विशेषतः ‘ऑर्थर्स सीट’ नावाच्या पॉइंटचे वर्णन करताना, आगरकरांची उत्तुंग कल्पनाशक्ती, समर्थ सौंदर्यदृष्टी व अप्रतिम वर्णनकौशल्य ह्यांनी वाचक मंत्रमुग्ध होतो. ब्रह्मारण्याच्या विस्तीर्ण झाडीतून साहेबांनी काढलेली पाऊलवाट जिथे संपते तेथे केलेल्या छोट्याशा जागेस ‘ऑर्थर्स सीट’ असे म्हणतात. या सीटवरून दिसणारा देखावा जसा अलौकिक तसेच त्याचे आगरकरांनी केलेले वर्णनही अविस्मरणीय आहे. ते म्हणतात, ‘जणू काय ओळंब्यात असलेल्या दोन हजार फूट उंचीच्या सुळक्यावर दोन हात लांब व दोन हात रुंद एवढ्या जागेत उभे राहून पुढे असलेल्या मृत्युमुखाच्या तळाकडे किंवा त्याच्या दोन बाजूंस कित्येक मैल पसरलेल्या प्रचंड दाढांकडे निर्भयपणे व निश्चलपणे पाहणारा माणूस सहसा सापडणार नाही’ [संदर्भ पहा - ४ विविधविषयसंग्रह, भाग पहिला – महाबळेश्वरवर्णन]. तसेच ‘दरीच्या पलीकडे नजर फेकण्यास धीर होतो तेव्हा नाट्यगृहात मांडलेल्या बाकांप्रमाणे एकाहून एक उंच अशा डोंगरांच्या रांगा आकाशास मिडण्यासाठी एकमेकांशी स्पर्धाच करीत आहेत की काय अशा भासतात’ [संदर्भ पहा - ४ विविधविषयसंग्रह, भाग पहिला – महाबळेश्वरवर्णन].

सुशिक्षणाने ज्याचे अंतःकरण संस्कारित, संवेदनाक्षम व भावतरल झाले असेल त्याने एकदा तरी अशी स्थाने पाहिल्याशिवाय राहू नये अशी शिफारस आगरकर करतात.

नायगारा धबधब्याचे वर्णन करताना आगरकरांची लेखणी त्या धबधब्यासारखीच संचार करताना दिसते. तेथील अद्‌भुतरम्य सौंदर्याने त्यांच्या लेखणीला आनंदाचे, औत्सुक्याचे, आणि रसिकतेचे अगदी भरते आलेले आहे. ते म्हणतात की आकाशस्थ गोलांचे प्रत्यक्ष अवलोकन केले असता मनुष्याच्या सामर्थ्याची, बुद्धीची आणि कर्तृत्वाची क्षुद्रता जशी पटते, तशीच या भूगोलावरही अशा अद्‌भुत सृष्ट वस्तू आहेत की ज्यांना पाहून आपल्या अंगी लीनता उत्पन्न होते. नायगाराचा धबधबा हे त्याचे एक उत्तम उदाहरण आहे.

उत्तर अमेरिकेच्या उत्तर प्रदेशात जो प्रसिद्ध कासारसमूह आहे, त्यांत इरी आणि आंतेरिओ अशी दोन विशाल सरोवरे आहेत. नायगारा नदी इरी सरोवरापासून उगम पाहून, सुमारे ३३ मैल भूम्याक्रमण केल्यावर आंतेरिओ सरोवरास जाऊन मिळते.

या प्रवासात नायगारेच्या मंद, मध्यम, जलद आणि अतिजलद गतीवर आगरकरांनी केलेले रूपक बहारदार आहे. या वर्णनात शृंगार, वीर, भयानक, रौद्र, आदि अनेक रसांचा त्यांनी केलेला आविष्कार मोठा हृदयंगम आहे. ते म्हणतात, ‘इरी सरोवरापाशी नायगारेची जी मंदगती आहे ती पाहून मनात असा तर्क येतो की माहेराहून सासरी जाणे हिला अगदी नकोसे झाल्यामुळे ही अशीं रेंगाळत आहे की काय कोण जाणे! पण हे तिचे रेंगाळणे फार वेळ टिकत नाही. थोड्या वेळात पतिसमागमाच्या आनंदलहरी तिच्या हृदयात येऊ लागून तिचे पाऊल वेगाने पुढे पडू लागते, व प्रत्येक पावलास पुढे जाण्याची तिची उत्कंठा अधिकच तीव्र होते... अजाद्वीपाचा प्रतिरोध या उतावीळ झालेल्या चपलेस दुःसह होऊन ती क्रोधाने इतकी फणफणू लागते की तिचे ते भयानक स्वरूप पाहून व गर्जना ऐकून प्रेक्षकांच्या अंगावर काटा उभा राहतो! अजाद्वीपास हिसडा देऊन जेव्हा ती दीडशे फूट उंचीच्या कड्याखाली उडी घेते तेव्हा तिला जे रागाचे कल्होळ येतात त्यामुळे... क्रोधाग्नीने सर्व उदकसंचय अत्यंत तप्त होऊन त्यास उसळ्या येत आहेत की काय, व त्यातून स्फटिकासारख्या शुभ्र व हिऱ्यासारख्या तेजोमय अंबुकणांच्या बाष्पाचे अनंत लोळ निघत आहेत की काय, असा भास होतो’ [संदर्भ पहा - ४ विविधविषयसंग्रह, भाग पहिला – नायगाराचा धबधबा]..

या धबधब्याचा अफाट विस्तार, प्रचंड खोली आणि कर्णकर्कश आवाज ही सारीच माणसाच्या कल्पनेपलीकडची आहेत. तरी अतिशय अनावर अशा या धबधब्यावर कुरघोडी करून मानवाने त्यावर बांधलेले तीन झुलते पुल पाहून आगरकर म्हणतात, ‘आता नदीच्या सामर्थ्याची विशेष तारीफ करावी की अमेरिकन लोकांच्या अकलेची आणि परिश्रमाची विशेष तारीफ करावी, अशी शंका उत्पन्न होते’ [संदर्भ पहा - ४ विविधविषयसंग्रह, भाग पहिला – नायगाराचा धबधबा]..

वाचकांचे मनोरंजन व उद्‌बोधन करण्याच्या हेतूने आगरकरांनी आपल्या वृत्तपत्रांतील निवडक लेखांचा हा जो संग्रह प्रसिद्ध केला आहे तो वाचून या ग्रंथाच्या नावाची यथार्थता आणि लेखकाच्या हेतूची झालेली पूर्तता सहज लक्षात येतील. वाचकांचे मनोरंजन करीत करीत आगरकरांनी त्यांना भारतातील प्रेक्षणीय स्थळे दाखविली, एवढेच नव्हे तर नायगारा, स्वेझचा कालवा, यासारख्या परदेशस्थ स्थळांचेही वर्णन घडविले. अनावर आणि उच्छृंखल अशा निसर्गावर मानवाने केलेली मात दाखवून प्रयत्नांचे अगाध सामर्थ्य त्यांच्या मनावर बिंबविण्याचा प्रयत्न केला. तसेच अनेक अद्‌भुत आणि चमत्कारिक गोष्टींविषयी माहिती देऊन विश्वातील चमत्कारांविषयी त्यांचे कुतूहल जागविले. आणि हे सर्व त्यांनी वाचकांशी हितगुज करावे अशा जिव्हाळ्याच्या शैलीत केले आहे.

आगरकर-वाङ्‌मयाच्या एकूण तीन खंडांतील सुमारे १५०० पृष्ठांतून आगरकरांच्या बहुविध प्रतिभेचे मनोहर दर्शन घडते. त्यांचे वाङ्‌मयीन कार्य अनेकविध आहे. आपल्या अवघ्या पंधरा वर्षाच्या वाङ्‌मयीन आयुष्यात त्यांनी किती पराक्रम करावेत! दोन वर्तमानपत्रांची स्थापना करून त्यांना त्यांनी नावारूपाला आणले; सामाजिक, धार्मिक, राजकीय आघाड्यांवर प्रचंड विरोधास तोंड देत त्यांनी या विषयांचे समग्र तत्त्वज्ञान वर्तमानपत्रासारख्या माध्यमातून मांडले; तत्कालीन अनेक चळवळीत त्यांनी भाग घेतला, आणि त्यासाठी तुरुंगवासही भोगला; आणि याखेरीज नाटक, साहित्यसमीक्षा, व्याकरणशास्त्र अशा अतिशय विविध विषयांवर महत्त्वाची ग्रंथरचनाही केली. ही त्यांची कामगिरी पाहिली की मन थक्क होते.

आगरकरांनी आपली लेखणी आणि वाणी स्वजनांना शहाणे करण्यासाठी अखंड झिजविली, आणि अपार वात्सल्याने आणि कळवळ्याने ते जनतेच्या कल्याणाकरिता अहोरात्र निरिच्छपणे झटले. अशा या थोर ज्ञानमहर्षीचे आपल्यावरील ऋण कधीही न फिटणारे आहे. त्यांच्या बहुमोल विचारांचा हा दुर्मिळ झालेला ठेवा आम्ही फिरून महाराष्ट्रीय वाचकांच्या स्वाधीन करीत आहोत. त्याचा ते आस्थेने सांभाळ करोत आणि आपली जीवने उजळोत!

म. गं. नातू

दि. य. देशपांडे

१

डोंगरीच्या तुरुंगांत आमचे १०१ दिवस

डोंगरीच्या तुरुंगांत आमचे १०१ दिवस

हें लहानसें पुस्तक

गोपाळ गणेश आगरकर, एम. ए.,

केसरीकर्ते,

यांणीं तयार करून

पुणें येथें

“आर्यभूषण” छापखान्यांत छापविलें.

सन १८८२

किंमत ४ आणे

डोंगरीच्या तुरुंगांत आमचे १०१ दिवस

स्नेहं दयां च सौख्यं च यदि वा जानकीमपि ।।

आराधनाय लोकानां मुत्र्चतो नास्ति मे व्यथा ।।

[लोकांना संतुष्ट राखण्यासाठी स्नेह, दया, सौख्य आणि प्रसंग पडल्यास जानकी यांचा त्याग करावा लागला तरी त्याबद्दल मला खेद होणार नाही.]

उत्तररामचरित

या छोटेखानी पुस्तकांत तुरुंगांतील शिस्त, तींत करण्याजोगे फेरफार, व अवांतर विचार, या तीन मुद्यांवर मजकूर लिहिला आहे. लिहिणाराचा अनुभव काय तो सध्यां एकाच तुरुंगाचा आहे हें खरें; तरी शितावरून भाताची परीक्षा या न्यायानें वाचकांना तुरुंगस्थितीचें साधारण अनुमान करितां येईल!

कोल्हापूर प्रकरणाच्या संबंधानें लोकांच्या अटकळीचा जसा फजिता उडाला तसा दुसऱ्या संबंधानें पूर्वीं कधींच उडाला नसेल! लोकांना वाटत होतें कीं, पत्रकर्ते निदान दंडावर तरी सुटतील, पण जज्जानें आणि जूरीनें त्यांची पच्चीच उडविली! पत्रकर्त्यांना मात्र अशा प्रकारची भुरळ पडली नव्हती, कोल्हापुरास काढलेल्या कमिशनाचें ‘ओंफस’ होऊन टाळ्या वाजवीत मंडळी परत आली त्याच वेळीं आपल्या खटल्याचा काय निकाल होणार हें पत्रकर्त्यांच्या लक्ष्यांत चांगलें येऊन चुकलें होतें. न्यायासनापुढें खटला शाबीत होण्यास कशा प्रकारचा पुरावा लागतो, याची ज्यांना बरोबर कल्पना नसते, त्यांची अशीच निराशा होते. न्यायाधीश आणि पंच पुराव्याच्या आधारानें आपले फैसल करितात; लोकांचे फैसल त्यांच्या मनोविकारांप्रमाणे चालतात. असो.

कैद्यांना ‘द्वेषाच्या’ चार्जांतून मुक्त करून अविचाराचे लेख लिहिल्याबद्दल शिक्षेची सुनावणी केल्यानंतर हायकोर्ट उठलें, व मंडळी खालीं तोंडें घालून आपापल्या घरीं चालती झाली. नंतर आम्हांला माडीवरून खालीं आणून तळमजल्यांतल्या एका कोठडींत ठेविलें. सहा वाजण्याच्या सुमाराम घोड्याच्या दोन गाड्या आणवून त्यांत आम्हांला व्यवस्थेनें बसविलें, व आमच्या बंदोबस्ताकरितां बरोबर शिपाई लोकांचा पहारा देऊन बिनभाड्याच्या घराकडे आमची रवानगी केली. आमच्या समजुतीप्रमाणें देशाच्या बऱ्यासाठीं आम्हीं आरंभिलेले उद्योग, करवीरस्थ प्रभूचें चांगलें व्हावें म्हणून आम्ही लिहिलेले लेख, खटला उभा राहिल्यावर आम्हांस व आमच्या मित्रमंडळीस पडलेली दीर्घ यातायात, लोकांची आमच्यावर बसलेली प्रीति आणि त्यांच्याशीं आमचें वर्तन, आमच्या देशाची स्थिति, आणि जगांतील न्यायपद्धति वगैरे अनेक विषय झपाटयानें आमच्या डोक्यांतून जात आहेत तों आमच्या गाड्या तुरुंगाच्या दारापाशां येऊन ठेपल्या. त्यांतून खालीं उतरून दिंडींतून आंत शिरतांना आमच्या मनाची काय स्थिति झाली असेल याची वाचकांनींच कल्पना करावी. आंत गेल्यावर आम्ही थोडा वेळ स्वस्थ बसलों; नंतर घरचे कपडे उतरून टाकल्यावर सरकारी वार्डरानें खालपासून वरपर्यंत आमची झडती घेतली व आम्हांस तुरुंगचे पोषाख दिले. या पोषाखांत तीन डाग असतात; (१) तुमान किंवा गुडघ्यांइतका सईल चोळणा; (२) कोपरांइतक्या अस्तन्यांचा सदरा; (३) आणि वाटोळी टोपी. हीं वस्त्रें खादीचीं केलेलीं असून मजबूत, व थंडीवाऱ्याला सहसा दाद देणारी नसतात. हीं दर आठवड्यास एकदां धुऊन मिळतात. याखरीज स्नान करावयाचें असलें म्हणजे त्या वेळेपुरती रुंद लंगोटी मिळते. ही लंगोटी घालतांना करदोट्याची गरज न लागावी अशी तिच्यांत खुबीची सुधारणा केलेली आहे! माझी प्रकृति जात्या शैत्यखोर असल्यामुळें मला वारंवार पडसें होई; तेव्हां जमादाराच्या परवानगीनें शिंप्यापासून (तो तरी एक कैदीच होता) नाक पुसण्यासाठीं मीं एक वीत दीडवीत फडकें मिळविलें, तें माझ्यापाशीं आम्ही सुटेतोंपर्यंत होतें!

वस्त्रपरिधान झाल्यावर आमचीं नांवें रजिष्टर झालीं, व लत्ताकपड्याचीं टिपणें होऊन त्यांच्यावर आमच्या सह्या घेतल्यावर निजण्यासाठीं आम्हांस तरळांत (Trial yard cells) नेलें; तेथें एका दगडी फरशीच्या पण बिनढेकणी खोलींत आम्हां सगळ्यांस कोंडून घालून व आमच्या अंगावर दहा बारा फाटकीं तुटकीं घोंगड्यांचीं रखटीं फेंकून देऊन कोंडण्यास आलेला शिपाई दाराला जंगी कुलूप लाऊन चालता झाला. त्या रात्रीं पोटांत थंडी, बाहेर थंडी, व थंडप्रकृति असल्यामुळें मी उजाडेपर्यंत सगळे तास मोजिले, व माझ्या प्रमाणेंच सरासरी बाकीच्यांची स्थिति होती. सुमारें सात आठ वाजण्याच्या सुमारास आम्हांस तेथून काढून क्लार्कच्या हपिसांत आणिलें. तेथला विधि आटपण्यास पक्के दोन तास लागले; प्रथम आमचें वजन करून नंतर शरीराची उंची, डोक्याचा परिघ व पावलांची लांबी घेतली, व अंगावरील ठळक ठळक निशाण्या टिपल्या. पुढें तुरुंगाच्या नेटिव मेडिकल असिष्टणानें कोणास कांहीं स्पर्शरोग आहे किंवा नाहीं याचा तपास करून देवी काढल्या न काढल्याची चौकशी केली व आपल्या बुकांत सर्व माहिती लिहून घेतली. इतक्यांत गोरा डाक्तर आला; त्याबरोबर क्लार्कच्या अफिसांतून डाक्तराच्या अफिसांत आम्हांला नेलें. तेथें त्यानें सदरे काढवून देवी वगैरे काढल्या आहेत कीं नाहीं हें पाहिलें. तेथून क्लार्कच्या आफिसांत आम्ही पुनः परत आलों. पुढें हेडक्लार्कच्या आफिसांत थोडीबहुत चवकशी झाल्यावर, आम्हांस तुरुंगाच्या गोऱ्या सुपरिटेंडन्टापुढें नेऊन उभें केलें, व आमच्या लत्ताकपड्यांची यादी पहिल्या क्लार्कनें वाचिली. ती बरोबर आहे असें आम्ही सांगितल्यावर आम्हांला तेथून काढून हाटलीवर (Hard labour yard) नेलें. इतका प्रकार होईपर्यंत सुमारें अकरा वाजण्याचा बेत आला. नंतर सर्वांस परसाकडणें, तोंडधुणें घालून जेवायला नेलें. प्रत्येक कैद्याला अन्न घेण्यासाठीं एकेक लोखंडी टकोरें दिलेलें असतें. या पात्राची आकृति कशी असते म्हणाल तर आपल्या कढईसारखी असते, असें म्हणण्यास हरकत नाहीं; भेद इतकाच कीं कढईला कड्या असतात, त्या टकोऱ्याला नसतात. पहिल्या दिवशीं अन्न पुढें आल्याबरोबर त्याचा अमंगळ दर्प आम्हांस दुःसह वाटला, व तोंडांत दोन तीन शितें जाण्याबरोबर ओकारी आली. मग थोडेंसें पाणी पिऊन घेतल्यावर शिपायांनीं आम्हांस एका बराकींत कोंडून घातलें, तेथें आम्ही संध्याकाळचे चार वाजेपर्यंत पडून होतों. तुरुंगांतल्या बराकी सरासरीनें लोखंडी गज मारलेल्या धर्मशाळेसारख्या असतात असें म्हणण्यास हरकत नाहीं. चार वाजल्यावर बाहेर काढून आम्हांस संध्याकाळचें जेवण दिलें, व सहा वाजण्याच्या सुमारास बराकीच्या दुसऱ्या मजल्यावर निजण्याच्या कोठड्या आहेत, त्यांत कोंडून घातलें. ही पहिल्या दिवसाची हकीकत झाली, व हीच सगळ्या दिवसांची होय असें म्हटलें तरी चालेल. बिनमजुरी कैद्यास तुरुंगांत जेऊन बसण्याखेरीज दुसरें कांहीं एक काम नसतें. उद्योगांत गढलेल्या मनुष्यास दोन घटका स्वस्थ बसण्यास फुरसत केव्हां सांपडेल असें झालेलें असतें; पण आम्हांला तेथें काहीच उद्योग नसल्यामुळें दोन दिवसांत बसण्याचा कंटाळा आला. बाहेर असतां कामकाज आटोपून फिरावयास निघण्याची वेळ ती तुरुंगांत निजण्यासाठी कोंडून घालण्याची वेळ असते. संध्याकाळचे पाच साडेपांच वाजल्यापासून दुसऱ्या दिवशीं सकाळीं सहा साडेसहा वाजेपर्यंत तेरा फुटांच्या चौरस खोलींत दोघां चौघांनीं निजून राहणें बरेंच कठीण आहे. प्रत्येक खोलीत रात्री लघवीस व शौचास जाण्यासाठीं एकेक लोखंडी कुंडी ठेविलेली असते. बराकी आणि खोल्या लोटून पुसून दररोज साफ केल्या जातात, व कुंड्या उचलून नेऊन त्या साफ करण्याचें, व साफ झाल्यावर त्या जागच्या जागीं परत आणून ठेवण्याचें काम भंग्यांकडेस असतें. हे भंगीही कैदीच असतात. तुरुंगांत गेल्याबरोबर शेंडी काढून टाकितात, त्यामुळें उवा वगैरेंचा त्रास होत नाहीं. पहिले पंचवीस दिवस आम्हांस पराकाष्ठेचे जड गेले. तुरुंगांतील अन्नाची रुचि येऊं लागून तें अंगवळणीं पडेपर्यंत फार त्रास झाला.

पाकसिद्धि व जेवण : इतर तुरुंगांत काय व्यवस्था असेल ती असो, पण डोंगरीच्या तुरुंगांत तरी जातीचा भेदाभेद नाहीं. आम्ही होतों तोंपर्यंत स्वयंपाक करण्याकडे आठ नऊ हिंदु कैद्यांची नेमणूक असे. बंबाने किंवा पोहऱ्यानें विहिरीचें पाणी ओढण्याचें काम एक किरिस्ताव, व दुसरा मुसलमान अशा दोघांकडे होतें. स्वयंपाकाला, भांडीं घासण्याला व कैद्यांचें परसाकडणें, तोंडधुणें वगैरेला लागणारें सर्व पाणी यांना पुरवावें लागत असे. जेवायला डोंगरीच्या तुरुंगांत सकाळीं भात आणि डाळ (आमटी) असतात, व संध्याकाळीं गव्हाची रोटी किंवा बाजरीची भाकरी आणि कसली तरी भाजी असते. आठवड्यांतून चार रोट्या आणि तीन भाकरी मिळतात. त्यांपैकीं रविवारच्या पोळीस आणि गुरुवारच्या भाकरीस थोडेंसें तूप चोपडलेलें असतें. सकाळीं भाताबरोबर खाण्यास एक दोन कांदेहि मिळतात. डाळीला व संध्याकाळच्या पातळ भाजीला लसणेची फोडणी असते. कांदा, लसूण खाणेची ज्यांना संवय नाहीं, त्यांची तुरुंगांत फार उपासमार होते, व त्याचमुळें १०१ दिवसांत टिळकांचें २४ पौंड आणि माझें १६ पौंड मांस नाहींसें झालें! तुरुंगात गेल्यावर पहिले कांहीं दिवस संध्याकाळीं कांद्याबटाट्यांची पातळ भाजी मिळे; पण पुढें एकदां जो मुळ्यांचा पाला लागला त्यानें आमची बाहेर पडेपर्यंत पाठ पुरवली. ही भाजी इतकी खराब असते कीं, ती आम्हीं कधींच तोंडांत घातली नाहीं. सकाळच्या डाळीपैकीं कांहीं डाळ एका मडक्यांत राखून ठेऊन त्याबरोबर संध्याकाळच्या भाकऱ्या किंवा रोट्या खात असूं; तुरुंगांत गेल्याबद्दल आम्हांस कधींच वाईट वाटलें नाहीं. पण तेथलें अन्न पुढें आलें म्हणजे मात्र वाईट वाटे. १८७६ सालापूर्वीं बिनमजूरीच्या कैद्यांस आपापलें जेवण हवें असल्यास बाहेरून आणविण्याची परवानगी असे, असें सांगतात; आमच्या वेळेस असें असतें तर आम्ही कदाचित् वजनानें एक दोन पौंड वाढून बाहेर पडलों असतों! तुरुंगातील धान्य हलक्या दराचें असतें इतकेंच नाहीं, तर अन्नही फार वाईट रीतीनें तयार करितात. तेथें विशेष खप म्हणजे झाडा बंद होण्याच्या औषधाचा असतो. आम्हांपैकी प्रत्येकास हगवणीची पाळी द्यावी लागली!

झोंप : दररोज बारा किंवा तेरा तास झोंप घेण्यासाठीं एके ठिकाणीं कोंडून राहणें अत्यंत दुःसह आहे. नित्य उठून पांच सात तास गोष्टी तरी कुठल्या सांगाव्या, किंवा चर्चा करण्यास नवीन विषय तरी कोठले आणावेत. शिवाय रोजरोज त्याच मनुष्यांशीं बोलत बसण्याचा कंटाळा येतो, हें सर्वत्र अनुभवप्रसिद्ध आहे. आमचे आंथरण्यापांघरण्याचे हाल होते, असे नाहीं. तसेंच खोल्यांतून वाराही चांगला खेळत असे; पण उजेड नसल्यामुळें फार त्रास होई. सगळ्या तीन महिन्यांत आम्हीं चांदोबास एकदां किंवा दोनदां मोठ्या खटपटीनें गजांतून पाहिलें! आठ दहा दिवस सुरवंटांमुळें फार बेजार झालों होतों. निजण्याच्या घोंगड्यांच्या पट्यांत सुरवंट चिरडले म्हणजे कशी मजा होते, हें सर्वांना ठाऊक आहेच. शिवाय अन्नांत मिरची फार पडत असल्यामुळें चौघांपैकीं दोघां तिघांस तरी परसाकडेला निदान एकेक वेळ व लघुशंकेस दोन तीन वेळां बसणें भाग पडे. इतकी घाण झाल्यावर तेरा फूट चौरस खोलींतील हवा, कितीही व्हेंटिलेशन असलें तरी कितपत स्वच्छ राहील, याचा तर्कं करणें वाचकांवर सोंपवितों!

व्यवसाय : पहिल्या पंचवीस दिवसांत टकोरें घांसण्याशिवाय दुसरा कांही व्यवसाय नव्हता. पण तें काय बिचारें, लोखंडाचे असून दोन तीन दिवसांत रुप्यासारखें पांढरे सफेत झालें. पांच सांत दिवस लोटल्यावर तर एकसारखी मांडी ठोकून बसण्याचा इतका कंटाळा आला कीं, आम्हांस सक्त मजूरीची शिक्षा होती तरी आनंदानें दिवस गेला असता असें वाटूं लागलें! पण हे सगळे मनांतीत मांडे! सुपरिंटेडन्ट तरी कायद्याबाहेर बिनमजुरीच्या कैद्यांस काम कसें सांगणार? मग एके दिवशी आम्ही फारच विनवणी केली, तेव्हां त्यानें आमच्याकडून एक लेखी अर्ज घेऊन आपल्या वरिष्ठाकडे पाठविला. जनरल सुपरिंटेंडन्ट ऑफ जेल्स डाक्तर क्रूकशांक यांनीं आम्हांवर जे उपकार केले ते आमच्यानें कधींही फिटणार नाहींत. अर्ज येऊन पोहोंचल्याबरोबर त्यांनीं सदय होऊन आम्हांस पुस्तकें वाचण्याची, व कागद, शाई वगैरे घेऊन भाषांतरें वगैरे करण्याची परवानगी दिली. त्यामुळें कारागृहवास म्हणून जो म्हणतात तो आम्हांला पहिल्या पंचवीस दिवसांनंतर फारसा भोंवला नाहीं. सकाळपासून संध्याकाळपर्यंत वाचण्यांत किंवा लिहिण्यांत वेळ जाई; व दिवसा मानसिक श्रम झाल्यामुळें रात्रीं चार पांच तास तरी चांगली झोंप लागे. पण पुढें पुढें जसजशीं मेंदूची आणि शरीराची शक्ति क्षीण होत चालली, तसतसें वाचण्यावर देखील मन लागेनासें झालें, व शेवटल्या आठ दिवसांत हवीं तितकीं पुस्तकें आणि हवे तितके कागद जवळ असतांही मीं एक ओळ देखील वाचिली नाहीं किंवा एक टांक देखील ओढिला नाहीं.

कर्मणूक : आपआपसांत हळूहळू गोष्टी सांगण्याखेरीज, किंवा अकरा वाजल्यावर बराकींत कोंडून घातल्यावर तेथें फिरण्याखेरीज दुसरी कांहींही कर्मणूक नसे. टिळकांचा आणि माझा नाना तऱ्हेच्या विषयांवर वाद करण्यांत पुष्कळ वेळ जाई. कित्येकदां तर आम्हीं रात्रींच्या रात्री बोलत ‌घालविल्याचें मला आठवतें. मी ‘एम्. ए.’ करितां व टिळक ‘एल्‌एल्‌. बी.’ करितां अभ्यास करण्यासाठीं कालेजांत राहिलों असतां सरकारी नौकरी न पत्करितां देशसेवेंत आयुष्य घालविण्याचा ज्या दिवशीं निश्चय केला त्या दिवसापासून आम्ही जें जें बोललों चाललों होतों त्याची पुनः पुनः आठवण होऊन अनेक वेळां पुनरावृत्ति होत असे. अमुक गृहस्थाला क्यांपमध्ये भेंटायाला गेलों असतां परत येतांना काळोखांत वाट चुकून बारावर दोन वाजण्याच्या सुमारास फिरतां फिरतां बंडावर कसे येऊन ठेपलों; शाळेच्या संबंधानें विष्णुशात्र्यांशीं बोलणें लावण्यास गांवांत गेलों असतां कालेजाला परत येतांना थंडीनें कितीतरी कुडकुडलों; वचन दिलें असतां शाळा आणि छापखाना काढला त्या वेळेस कोणकोणत्या लोकांनीं मागें घेतलें; असल्या फंदांत न पडणारे कोण कोण मनुष्य त्यांस घेरतां आले; आपले मूळचे हेतु कोणते, व ते कितपत सिद्धीस गेले आहेत; शास्त्री बोवांच्या अकालीं मृत्यूनें आपल्या उद्योगांस केवढा धक्का बसला; आम्हीं आरंभिलेलीं कामें आमच्या हयातींत, व आमच्या पाठीमागें कित्येक वर्षें अप्रतिहत चाललीं तर आमच्या देशस्थितीवर त्यांचा काय परिणाम होईल; या देशावर इंग्रजांचें राज्य झाल्यानें त्याचें कोण कोणत्या बाबतींत हित आणि अनहित होत आहे, लोकशिक्षण उत्तरोत्तर जारीनें पसरत गेलें तर हिंदुस्थानची भावी स्थिति काय होईल; नेटिव संस्थानांची सुधारणा होण्यास काय उपाय करावे; देशभाषा युनिव्हर्सिटींत आणण्याला कोणती युक्ती काढावी, शाळा आणि कालेज बांधण्यास पैसे कसे गोळा करावे; कोल्हापूर प्रकरणांत आपली चुकी किती, आणि आपणांस भोगावी लागत असलेली शिक्षा कितपत न्याय्य आहे; आपण या तऱ्हेनें येथें अडकून राहिल्यानें लोकांच्या मनावर काय परिणाम होईल व आपल्या शाळेचें आणि छापखान्याचें किती नुकसान होईल, आणीबाणीच्या प्रसंगीं आपणांस कोण कोण मित्र उपयोगी पडले; व पुढें कोणा कोणाच्या मदतीवर आणि शब्दावर अवलंबून राहतां येईल; आतांप्रमाणें फिरून तुरुंगांत न येण्यासाठीं कोणत्या गोष्टींची खबरदारी ठेविली पाहिजे; फिरून तुरुंगांत यावें लागलें तरी ज्या गोष्टी केल्याच पाहिजेत अशा गोष्टी कोणत्या; वगैरे नाहीं नाहीं त्या विषयांवर आमचा एकेक वेळ येवढ्या जोरानें वाद चाले कीं, आसपासचे शिपाई “हळू बोला, हळू बोला”, असा हशारा करीत, व बोलतां बोलतां रात्र निघून जाई. याशिवाय मुंबर्इतील किंवा पुण्यांतील मित्र भेटले आणि त्यांनीं कांहीं हकीकत कळविली, म्हणजे तिची वाटाघाट करण्यानेंही थोडी बहुत कर्मणूक होई. मधून मधून डांबीस कैद्यांना फटके देतांना ते पहाण्यासाठी सर्वांना एकत्र बोलावीत, त्या वेळेस ते फटके पाहूनही थोडी बहुत सखेद कर्मणूक होई!

वरील हकीकत थोड्या फेरफारानें सक्त मजूरीच्या कैद्यांसही लागू करण्यासारखी आहे. सगळ्या कैद्यांस त्यांच्या निजण्याच्या जागेंतून सकाळी सहा सव्वा सहा वाजतां बाहेर काढतात. हाटलींत (Hard labour yard) दहा शौचकूप आहेत, तेवढ्यांत दीडशेंपासून दोनशें कैद्यांचा विधी पंधरावीस मिनिटांत आटपण्याची मारामार पडते, म्हणून बहुतेक कैदी तें काम कुंडींतच सारून घेतात. यामुळें निजण्याच्या जागीं सकाळच्या प्रहरीं बरीच घाण असते. सक्तमजुरीच्या कैद्यांना साध्या कैद्यांपेक्षा दररोज संध्याकाळी दोन औंस अधिक जाडीची भाकर किंवा रोटी मिळते. सक्तमजूरीच्या कैद्यांआधीं सकाळी अर्धा घंटा व संध्याकाळी एक घंटा आम्हांला जेऊं घालीत. सुपरिंटेंडेंन्ट यांनी मेहेरबानी करून आम्हांपैकी प्रत्येकास एकेक काळ्या मातीचा तांब्या दिला होता, त्यांमुळें आम्हांला जेवतांना पाणी पिण्यास सापडे; तसेंच दिवसां किंवा रात्रीं थोडेबहुत पाणी जवळ भरून ठेवतां येई; सक्तमजूरीच्या कैद्यांस टकोऱ्याशिवाय दुसरें भांडे मिळत नाहीं, यामुळे त्यांना जेवतांना पाणी पिण्यास सांपडत नाहीं, व त्याबद्दल ते फारशी फिकीरही करीत नाहीत. जेवण झाल्यावर एके ठिकाणीं लोखंडाचे पोहरे आणि त्याच धातूच्या रुंद तोंडाच्या पंचपात्र्या किंवा टमरेलें ठेवलेलीं असतात, तीं घेऊन हवें तितकें पाणी एका दमासरशीं पिऊन घेण्याची मोकळीक असते! काम करितां करितां, किंवा एखादे वेळेस रात्रींही तहान लागल्यास पाणी पिण्यास मिळण्याची सोय केलेली असते. मुसलमान, हिंदु, व किरिस्ताव यांच्या निरनिराळ्या रांगा करून अन्न वांटण्याची चाल आहे. पीठ आणि कणीक जोखून भाकरी व रोट्या केलेल्या असतात; भात, डाळ, व भाजी देण्याचीं ठरलेलीं मापाचीं भांडीं आहेत. रविवारीं सक्तमजुरीच्या कैद्यांस सकाळच्या जाडसारवणाखेरीज संध्याकाळपर्यंत दुसरें काम नसतें; या दिवशीं सगळ्या कैद्यांस संध्याकाळीं चार वाजल्याबरोबर जेऊं घालून पांच वाजण्याच्या आंत निजण्यासाठीं कोंडून घालतात. सक्तमजुरीच्या व साध्या कैद्यांस एके ठिकाणीं मिसळूं देत नाहींत. साडे सहापासून दहा, अकरापासून दोन, व आडीचपासून पांच, एकूण साडे नऊ घंटे सक्तमजुरीवाल्यांना डोंगरीच्या तुरुंगांत काम करावें लागतें. दोन आणि अडीच यांच्या दरम्यान हव्या त्या कैद्याला विहिरीच्या पाण्यानें आंघोळ करून घेण्याची मोकळीक असते. प्रत्येक कैद्यास जरूर वाटेल तर महिना दीड महिन्यानें हजामत करून घेण्याची सोय असते. या कामासाठीं दोन वस्तरे आहेत ते दर महिन्याच्या पहिल्या तारखेच्या सुमारास लाऊन आणितात. पाठीमागें कामाचा त्रास नसल्यामुळें आम्हांला पाहिजे तर बाहेरच्याप्रमाणें आठव्या दिवशीं आरास करून घेतां येती; पण तेथला. तो चतुर कैदी कारागीर, तें थंड खारें पाणी, ते दिव्य लोणकापी कंट्री वस्तरे वगैरे थाट पाहून स्मश्रु वाढूं देणेंच आम्हांस बरें वाटे; शिवाय अंगांतील रक्त एकदां नाहींसें झाल्यावर त्या बिचारीची वाढच खुंटली!

तुरुंगांतील कैदीबायकांच्या संबंधानें मला फारशी माहिती देतां येणार नाहीं. कारण त्या अगदीं एकीकडे एका माडीवर ठेविल्या असतात. कोणी बायको तुरुंगांत येतांना तिच्या अंगावरचे पोर असलें तर तिला तें तिच्याबरोबर आंत आणूं देतात, व त्याच्या खाण्यापिण्याची सोई केलेली असते. तुरुंगांत बायको आली, म्हणजे तिचे केंस कापतात व कांकणें पिचवितात; तरी तुरुंगाचे कडक कायदे अपराधी बायकांचीं डोकीं केवळ संन्याशांचे असोले गोटेच होऊं देत नाहींत; निरपराधी बायकांस तसली विद्रूपता आणणें आमच्या सदय महर्षींच्या धर्माकडे सोपविलें आहे! बायकांस नेसण्यास माफक लांबीरुंदीचें एकेक काळ्या खादीचें पातळ व त्याच कपड्याची एकेक चोळी असते; व पुरुषांप्रमाणें हीं वस्त्रें त्यांस दर आठवड्यास परटाकडून धुऊन मिळतात. बायकांना पुरुषांइतकेंच खाणें मिळतें असें वाटतें. खिस्ती मडमा आल्यास त्यांस अंडी, मांस, व ब्रेड वगैरे देतात म्हणून ऐकतों. आम्ही तेथें असतां एक मडम रस्त्यांत दारू पिऊन पडल्याबद्दल दोन तीन वेळां आली! बायकांतल्या बायकांत एक मोकद्दमीण केलेली असते. बायकांची व्यवस्था ठेवण्यासाठीं तीस रुपये पगारवाली एक झगेवाली बाई ठेविलेली आहे. बायकापुरुषांना परस्परांना मिळूं देत नाहींत. इतकेंच नाहीं, पण त्यांचें अन्योन्य दर्शनही होऊं देत नाहींत.

तुरुंगांतील कामकाज : मोठमोठाल्या सर्व तुरुंगांत नानातऱ्हेचे कारखाने चालतात हें सर्वांस महशूर आहेच; लार्ड रिपन यांच्या ठरावाप्रमाणें ते कधीं बंद होतील ते होवोत, पण अजून ते चालू आहेत. तथापि डोंगरीच्या तुरुंगांत कारखान्याचें काम मोठ्याशा झपाटयानें चालत नाहीं. तो तुरुंग शुद्ध ‘खबूतरखाना’ आहे. त्यांत बहुतकरून मुंबईतील डांबीस भामटे व उचले लहान लहान सजा देऊन अडकवून ठेविलेले असतात. ते कोणतेही उपयोगाचें काम करण्यासारखे नसतात. लांब लांब ठेपीच्या कैद्यांस त्याच शहरांत भायखळ्यावर दुसरा तुरुंग आहे त्यांत किंवा पुण्याठाण्यासारख्या दुसऱ्या एखाद्या मोठ्या तुरुंगात पाठवितात. तथापि जे लहानसान कारखाने तेथें चालतात, ते नीट चालावे म्हणून दहापांच लांब ठेपीचे कैदी तेथें ठेवून घेतलेले असतात. डोंगरीच्या तुरुंगांत सगळ्यांत सोपें, पण मोठ्या जिकरीचें काम म्हटले म्हणजे सण खोलणें होय. व्यापारी लोक काथ्याची कुचकीं जुनीं दोरखंडें आणून देतात तीं फोडून सोडविण्याचें काम येथें बऱ्याच झपाट्यानें चालतें. एक पौंड सण खोलण्यास अर्ध्या आण्यापासून एक आण्यापर्यंत मजूरी द्यावी लागते असें वाटतें. गलबतांच्या आणि आगबोटींच्या चिरा भरण्यास हा सण उपयोगीं पडतो, असें म्हणतात. या तुरुंगांत काथ्याच्या नानातऱ्हेच्या म्याट्‌स तयार होतात; तसेंच थोडेंबहुत सूतकामही होतें. टौवेल, निरनिराळ्या रंगांच्या सतरंज्या, कधीं कधीं साधे सुती गालिचे, टेबलावरचे कपडे, व कैद्यांच्या पेहरावास वगैरे लागणाऱ्या जाड खाद्या आणि कांबळपट्या येथें निघतात. नऊ कैद्यांकडे पीठ दळण्याचें काम असतें; नऊ मिळून तीन चक्क्या किंवा जातीं चालवितात. या जात्यांवर आमची नेमणूक झाली असती तर आम्हांस कदाचित्‌ १०१ दिवसांतच ‘राम’ म्हणावें लागलें असतें! याशिवाय तुरुंगांत गरज असेल, व कैदी येईल त्यामानानें सुतारकाम, लव्हारकाम, परीटकाम, शिंपीकाम व कातड्याचें ठिगळकाम चालतें.

तुरुंगांतील शिक्षा : धणधकट सक्त मजूरीचा कैदी आला म्हणजे बहुतकरून त्याला गोळ्यांवर किंवा घाणीवर घालतात. गोळ्यांवर घालणें म्हणजे निरनिराळ्या वजनाचे तोफेचे गोळे असतात ते वरखाल (उपरनीचो) करायाला लावणें होय. “घाणी” म्हणून एक लांबच्या लांब वीस पंचवीस पाहिऱ्यांचें स्क्रूचे मोठें लांकडी चाक असते. तें फिरत राहण्यास त्यावर दहा बारा कैद्यांचा भार सतत पडावा लागतो. या चाकास कैदी लोक थट्टेनें ‘मोहनाराणी’ असें म्हणतात. आपआपसांत शिवीगाळ, भांडाभांडी वगैरे लहानसान अपराधांबद्दल घंटा दोनघंटे हातखोडा किंवा पायखोडा देण्याची चाल आहे. पण जे कोणी विशेष अवखळ किंवा मारामारीखोर असतात त्याना भक्कम पायबिडी मिळते. कोणचीहि शिक्षा भोगीत असतां कोणी फारच ओरडूं लागला तर त्याला तोंडबिडी घालण्याचा परिपाठ आहे. एखादा कैदी फारच अनावर झाला तर त्याला एकपासून आठ दिवसपर्यंत एकांत आंधाऱ्या कोठडींत कोंडून ठेवितात. तो तेथें असतां त्याला भाताची कांजी खाऊं घालतात म्हणून त्या कोठडीस ‘कांजी कोठडी’ असे म्हणतात. या सर्व शिक्षांनाही न जुमानणारा एखादा वस्ताद भेटतो; अशाची गुर्मी जिरविण्यास याला तीन लांकडांवर बांधून त्याच्या उघड्या कुल्ल्यावर दीड दोन डझनपर्यंत वेताचे फटके उडवावे लागतात. कधीं कधीं माजिस्ट्रेटानें दिलेली फटक्यांची शिक्षा कैदी तुरुंगांत आल्यावर तागाच्या गांठीदार नऊपदरी चापकानें (Cat of nine tails) अमलांत आणली जाते. फटक्यांची कोणतीही शिक्षा देण्यापूर्वीं गोऱ्या किंवा तो नसल्यास काळ्या डाक्तराची संमति घ्यावी लागते, व फटके देतांना बहुतकरून तुरूंगांत राहणारा नेटिव्ह मेडिकल अशिष्टण हजर असतो. तसेंच फटके देण्यापूर्वीं सगळ्या कैद्यांस फटके देण्याच्या जागीं घांटेने बोलाऊन फटके देण्याचें कारण समजावून सांगण्याची चाल आहे.

तुरुंगांतील अधिकारी : मोकदम, साधे वार्डर, सरकारी वार्डर, शिपाई, हवालदार, जमादार, जेलर किंवा सुप्रिंटेंडंट आणि डाक्तर हे तुरुंगांतील अधिकारी होत. यांपैकीं पहिले तीन सक्तमजूरीच्या कैद्यांतून निवडलेले असतात. मोकदमाला स्वतः काम न करितां दुसऱ्याकडून तें करून घ्यावें लागतें. साध्या वार्डरास तांबडी टोपी व पट्टा असतो, व इतर कैद्यांपेक्षां त्याला थोडेंसें अधिक अन्न मिळतें. सरकारी वार्डराला पायभर पिवळ्या रंगाची तुमान, हातभर काळ्या रंगाचा सदरा, व तांबडी टोपी असते. बाहेरून हा कैद्यासारखा दिसत नाहीं. याच्याकडे कंत्राटदाराकडून रेशन वगैरे तोलून घेण्याचें महत्त्वाचें काम असतें, व हा चांगल्या रीतीने वागून सुप्रिंटेंडंटानें याची शिफारस केल्यास याला वर्षाला एक महिना या मानानें शिक्षेंत सूट मिळते असें सांगतात. बाकीचे पगारदार सरकारी नोकर असतात, सबब त्यांच्या संबंधानें विशेष लिहिण्याची गरज नाहीं. गोऱ्या सुप्रिंटेंडंटाला तुरुंगांत बंगला बांधून दिलेला असतो त्यांत राहावें लागतें. गोरा डाक्तर रोज सकाळीं-संध्याकाळीं येऊन गेला म्हणजे बस्स होतें. नेटिव्ह मेडिकल अशिष्टण तुरुंगात नेहमीं राहणारा असतो.

देखरेख : नित्याची देखरेख सुप्रिंटेंडाकडे असते; तो रोज सकाळीं चोहोंकडून फिरून येतो, व कैद्यांच्या तक्रारी ऐकून घेऊन त्यांचा इनसाफ करितो. कैदी बरोबर काम करिताहेत किंवा नाहीं, त्यांचें अन्न बरोबर रीतीनें दिलें जात आहे की नाहीं, रोट्या व भाकऱ्या बरोबर वजनाच्या केल्या आहेत की नाहींत, शिपाई लोक आपापली कामें (ड्यूटी) बरोबर करिताहेत कीं नाहींत, तुरुंगांत चोहोंकडे नीट स्वच्छता ठेविली आहे कीं नाही, वगैरे गोष्टी पाहण्याकरितां कधीं कधीं हाटलीत व तरळांत मिळून त्याच्या दोन किंवा तीन देखील खेपा होतात. सारांश, तुरुंगांतील व्यवस्थेच्या संबंधानें हरएक प्रकारची जबाबदारी सुप्रिंटेंडाच्या माथ्यावर असते.

कैद्यांच्या आरोग्याची देखरेख करणें गोऱ्या डाक्तराकडे असतें. पोटदुखीसारख्या सटरफटर दुखण्यांत मेडिकल अशिष्टण दवा देतो. रोज सकाळ-संध्याकाळ इस्पितळांतील कैदी बरदाशी औषधांची पेटी घेऊन येतात, आणि कैदी मागेल त्या रोगावर उदारपणें औषधें देत सुटतात. या पेटींत ठेवलेल्या बाटल्यांत शुद्ध मासलेवाईक दवा भरलेला असतो, तसला दवा इंग्लंडातील मोठमोठ्या केमिस्टांच्या दुकानांत देखील पैदा व्हावयाचा नाही. “कासका दवा,” “गर्मीका दवा,” “झाडेका दवा.” सारांश, पाहिजे त्या रोगाचा दवा या पेटींत हात घातल्याबरोबर बाहेर निघतो! सगळ्यांत पहाण्यासारखी मंजा शनवारीं असते; या दिवशी गोऱ्या डाक्तराची पहाणी झडते. सगळ्या कैद्यांना धुतलेला दरेस देऊन एका रांगेनें उभे करितात. मग डाक्तर साहेबांची स्वारी आल्याबरोबर सगळे कैदी माना खालीं घालून डाक्तराच्या तोंडाकडे न पाहतां आपापले खालचे ओठ उघडून उभे राहतात. नंतर लायनीच्या एका टोंकापासून दुसऱ्या टोंकापर्यंत सर्वांच्या ओठाकडे पहात पहात साहेबांची स्वारी विद्युत्‌ वेगानें निघून जाते, कारण त्यास आणखी तुरुंगाच्या इमारतीचें अनामय आहे कीं नाहीं हें पाहावयाचें असतें. कांहींही म्हणा, इंग्रज लोकांना कर्तव्यकर्म करण्याची चांगली चाड असते. येवढा अफिसर खरा. पण स्वतः शौचकूपांत जाऊन ते स्वच्छ ठेविले आहेत किंवा नाहीं हें पहाण्यास देखील तो कचरत नसे. अन्नाचा शिधा बरोबर आहे कीं नाहीं, हें पहाण्याचें काम डाक्तराचें होय. एका वेळणींत मूठभर तांदूळ, मूठभर डाळ, दोन तीन मिरच्या, चिमुटभर धने वगैरे मसाला, दोन चिमट्या कणीक व बाजरीचें पीठ, पांचचार अमसलें, एक लसणीचा व एक साधा कांदा, एखादा बटाटा आणि थोडासा मुळ्याचा पाला इतकें सामान घालून तें एकदां डाक्तरच्या नजरेखालून पास करून आणविलें कीं त्या संबंधाची सुप्रिंटेंडाची सगळी जबाबदारी भागली. एखादा कैदी अत्यवस्थ आजारी झाला तर मात्र त्याची चांगली निगा केली जाते; त्या स्थितीत त्याला पथ्यपाणी बरे मिळतें, व गरज पडल्यास गोरा डाक्तर दोन तीन वेळां पाहण्यास येतो. तरी इतकें सांगणें जरूर आहे कीं, चांगल्या स्थितीच्या लोकांना तुरुंगांतील इस्पितळ म्हणजे या पृथ्वीवर अवतरलेल्या यमसदनाप्रमाणें वाटतें; आमच्यांपैकी वामनराव रानड्यांस एकदां आवेचा फार उपद्रव झाला होता म्हणून ते तिकडे गेलें होते, पण चवथ्या पांचव्या दिवशींच मोठ्या संतोषानें आमच्यांत पुनः येऊन पडले! नाना भिडे यांची काय दशा आहे ती ठाऊक नाहीं, कारण तुरुंगांत गेल्यानंतर सुमारें पंधरा दिवसांनीं त्यांस ठाण्यास पाठविलें.

सुप्रिंटेंड व डाक्तर यांखेरीज तुरुंगाची देखरेख करण्यास कांहीं व्हिजिटर लोक (प्रेक्षक) नेमिलेले आहेत, ते महिन्यांतून एखादे वेळेस फेरी मारून जातात. शिवाय मुंबईचा कलेक्टर, चीफ प्रेसिडेन्सी माजिस्ट्रेट, एक पाद्री वगैरे कांहीं लोकांची कमेटी असते तीही कधीं कधीं तुरुंगदर्शनास येते. कमीटीपुढें किंवा व्हिजिटरांपुढें कैद्यानें जेलच्या हव्या त्या अधिकाऱ्याविरुद्ध वाटेल ती कागाळी सांगावी असें कायद्यांत आहे. या प्रेक्षकांपैकीं कोणीही आला तरी त्याच्या बरोबर नेहमींचा सुप्रिंटेंड किंवा तुरुंगांतील दुसरा कोणी तरी अधिकारी असतोच; त्याच्या समोर गरीब बिचारा कैदी कागाळी सांगण्यास कितपत धजेल याचें अनुमान वाचकांनींच करावें. व्हिजिटरानें यावें व रांगेनें उभे केलेल्या कैद्यांस “कुच कंप्लेंट हाय” म्हणून विचारावें आणि चालतें व्हावें, असाच फार्स बहुशा उडतो!

नानातऱ्हेचे कैदी : तुरुंगात येणारे सर्वच कैदी चोरी, खून, खोटे कागद, विश्वासघात यांसारखे वाईट गुन्हे करून आलेले असतात असें नाहीं. एकादे वेळेस निरपराधी मनुष्याला शुष्क कारणावरून किंवा गुन्ह्याच्या संशयावरून तुरुंगांत जावें लागतें. वास्तविक पाहिलें तर शेंकडा तीस कैदी मात्र खरोखर गुन्हेगार सापडतील, बाकीच्या दोन तृतीयांशांत विलक्षण प्रकारची भेसळ असते. कित्येकांना बाहेर पोटाला मिळत नाहीं म्हणून ते कोणाची कांहीं तरी कुरापत काढून शिवीगाळ किंवा मारामारी करितात, आणि तुरुंगांत येऊन पडतात. कांहीं जण अज्ञानामुळें किंवा मूर्खपणामुळें कायद्याच्या तावडींत सांपडतात, व नसत्या अपराधाबद्दल त्यांच्यावर टकोरी झोडण्याचा प्रसंग येतो. कित्येक दुसऱ्याच्या नादीं लागून फसून येतात. कित्येक शुद्ध वेडे असतात, व शहाणे सरकारी अधिकारी नीट चौकशी न करितां त्यांना उचल कीं दे तुरुंगांत टाकून असें करितात. तुरुंग म्हणजे लोकांस असें वाटतें कीं एकत्र केलेल्या दुष्ट लोकांचें वसतिस्थान होय. त्याच्या भिंताडावरून आलेला वारा लागला तरी अपाय होण्याची भीति असते. पण ही भीति अगदीं निराधार आहे. लोकांनीं तुरुंगाचा विनाकारण येवढा बागुलबोबा करून ठेविला आहे. शिवाय लोक समजतात त्याप्रमाणें त्यांत मनुष्यजातीचा अत्यंत निंद्य भाग असतो असें मानिलें तरी त्याचा तिरस्कार करणें आपणांस योग्य नाहीं. लोक अपराध करितात याचें कारण त्यांना शिक्षण मिळत नाहीं हें होय. श्रीमंत व सुशिक्षित घराण्यांतील लोकांकडून फारसा गुन्हा होत नाहीं, हे निरनिराळ्या देशांतल्या तुरुंगांच्या रिपोर्टावरून सिद्ध होतें. कोणत्याही देशांतील एकंदर तुरुंगांची आणि त्यांतील लोकांची संख्या कमी होत जाणें हें त्या देशाच्या वाढत्या सुधारणेचें चिन्ह होय. लोकांनीं सुशिक्षित व सदाचरणी होऊन स्वतःचीं व सार्वजनिक कामें नेकीनें करावीं, आणि संसारवृक्षाच्या स्वादु फलांचा उपभोग घ्यावा, हाच ऐहिक सुधारणेचा मुख्य उद्देश होय. उच्च कुलांत जन्मास येणें हें कोणाच्या स्वाधीन नाहीं. अभिजनत्व ही बाह्योपाधीवर अवलंबून राहणारी साहजिक गोष्ट होय. ती ज्यास परिश्रमाशिवाय प्राप्त झाली त्यांना फुशारकी मारण्याचें कांहीं कारण नाहीं. मनुष्यतेला कलंक आणणारे अपराध ज्या देशांत घडून येत असतात, त्या देशांतील सुधारणा कितीही प्रबल झाली असली तरी तींत कांही हाशील नाहीं. सबब सर्व सदय, देशाभिमानी, सुशिक्षित, आणि श्रीमंत लोकांनीं अपराधी मनुष्यतेचा कंटाळा न करितां ती सद्‌गुणी करण्यासाठीं रात्रंदिवस झटलें पाहिजे. एकत्र असलेल्या घराण्यांत निघालेला दुर्गुणी मनुष्य ज्याप्रमाणें त्याच्या अवस्थतेला आणि बेअब्रूला कारण होतो, त्याप्रमाणें कोणत्याही देशांतील दुराचारी लोक त्या देशाच्या सार्वजनिक विपत्तीला आणि दुर्लौकिकाला कारण होतात; असो. आम्ही तुरुंगांत असतां तेथें कैद्यांचे जे तऱ्हेवाईक मासले आमच्या दृष्टीस पडले ते पाहून आम्हांला कित्येकदां पराकाष्ठेचें वाईट वाटे. एक वाणी आला होता त्यानें आल्या दिवसामागून शिरापुरीचा आणि विड्यांचा नाद धरिला हेता. त्याला हवी ती शिक्षा करून पाहिली पण त्यानें आपला नाद म्हणून सोडिला नाहीं. शेवटीं तो इतका खंगला कीं त्याला इस्पितळांत धाडणें भाग पडलें. दुसरा एक मुसलमान होता त्याला हवी ती शिक्षा केली तरी बोलायचा नाहीं आणि कोणतेंही काम करायचा नाही. दुसऱ्या एकाला काम करितां करितां घुरें येत असे; तें आलें म्हणजे त्याची जी स्थिति होई ती पाहून आम्हांला रडें कोसळे. कोणी एक पांच सात तुरुंगांचें पाणी पिऊन आलेला कैदी होतां, त्याने शुष्क कारणावरून आपल्या टकोऱ्यानें शिपायाचा कपाळमोक्ष केला, व त्या अपराधाबद्दल त्याला पंचवीस फटके दिले तरी त्याच्या डोळ्यांतून टिपूस देखील निघालें नाहीं! दुसऱ्या एका गब्रूला फटके द्यावयाच्या लांकडांपासून खुलें केलें न केलें तों तो असें म्हणाला कीं “मागे...कशाला मारतां, पुढें.. हवें तितकें मारा!”

डेकोस्टा या नांवाच्या बिनमजूरी कैद्याची आणि आमची कांहीं दिवस गांठ पडली होती. तुरुंगांत आल्यापासून पहिल्या पंधरवड्यांत त्याने कोणाशीं चकार शब्द देखील काढिला नाहीं. रजिष्टर होतांना त्यानें एक दोन गुद्दे खाल्ले तेव्हा कारकुनास आपलें नांव सांगितलें. पहिल्या पंधरा दिवसांत आम्हीं हवी तितकी खटपट केली, पण त्यानें म्हणून कांही आपल्या तोंडाचें कुलूप काढिलें नाहीं. सगळे लोक याचें माथें फिरून तो पिसा झाला आहे असें समजत. आम्हीं फारच जिकीरी केली तर तो एखादे इंग्रजी वाक्य बोले. संध्याकाळीं कैद्यांस निजण्याच्या खोलींत कोंडिलें म्हणजे त्यांना यथास्थितपणें नागवें करून त्यांची झडती घ्यावी, व त्यांना निजावयास द्यावयाचीं चिरगुटें झाडून द्यावीं अशी चाल आहे. डेकोस्टाची झडती घेतांना त्यालाहि इतरांप्रमाणें नागवें होऊन उठाबशां काढाव्या लागत. पुढें असें होऊं लागलें कीं, झडती घेणाऱ्या शिपायांत एक आनंदी स्वभावाचा हवलदार होता, त्याचें नांव काढिलें कीं आमच्या मुखस्तंभ डेकोस्टाला हसू येई, व कांही दिवसांनीं उठाबशांची कल्पना त्याच्या मनांत आली कीं तो जोरानें हंसत सुटे, व कधीं कधीं त्याची ती हंसण्याची लहर दोन तासपर्यंत टिके. पुढें पुढें तो फारच मोठ्यानें हंसूं लागला, व एके दिवशीं सकाळीं राजश्रींची एकाएकीं कळी उमलली. पहिल्या प्रथम तो टिळकांशी बोलूं लागला व त्याच्या बोलण्यांत कोणत्याही प्रकारचा विसंगतपणा दिसला नाहीं. मी एल्‌. एम्‌, ॲण्ड एस्. ची परीक्षा दिली आहे, माझी माट्रीक्युलेशन परीक्षा ७२ त झाली. माझी स्वतःची डिस्पेनसरी (दवाखाना) नाही, रोग्यांना पहाण्यास जाण्यासाठी मी आपलें घर कधींच सोडीत नाहीं, जो मजकडे येईल त्यापासून मी १ रु. फी घेऊन औषध मात्र लिहून देतों, मी जात्या भिडस्त आणि लाजाळू आहे, आम्हां पोर्तुगीज लोकांत एकानें दुसऱ्याची ओळख पाडून दिल्याखेरीज कोणी कोणाशीं बोलणें सुरू करीत नाहीं, मीं अमकें वाचिलें आहे, तमकें केलें आहे, पुढें मागें मी यंव करणार, मी त्यंव करणार. याप्रमाणें त्यानें सुमारें दीड तास अस्खलित भाषण केलें; त्याच्या बोलण्यावरून निदान तो बराच बहुश्रुत असावा असें दिसलें. इतका प्रकार झाल्यावर आम्हांस स्वाभाविकपणें त्याच्याबद्दल वाईट वाटूं लागलें, व तो मौनव्रतस्थ असतां त्याला आम्ही जें जें टाकून बोललों होतों, व जी जी थट्टा केली होती, त्याबद्दल त्याची क्षमा मागितली! वरील सगळें बोलणें टिळकांशीं झालें; नंतर त्यांस मी जाऊन मिळालों. आम्हां दोघांशींही डेकोस्टा साहेब बराच वेळ नीट बोलले; पुढें एकाएकीं त्यास काय वाटलें कोण जाणे; त्यानें मला असा प्रश्न केला कीं, तुमच्या जवळ कोण बसला आहे हें तुम्हांला ठाऊक आहे? व माझ्याकडून उत्तर येण्याची वाट न पाहतां मी प्रिन्स आफ्‌ वेल्स आहें, जान डेकोस्टा हे खोटे नांव घेऊन तुरुंगांच्या आंतील स्थितीचा प्रत्यक्ष अनुभव घेण्यासाठीं मी येथें आलों आहें, अशा प्रकारचीं निरनिराळीं नांवें घेऊन लोकांची विपत्ति पहाण्याकरितां मी अनेक ठिकाणीं फिरतों... (मला उद्देशून), तुमचा तोंडवळा मला चीनच्या बादशहाच्या तोंडवळ्यासारखा दिसतो; इतकेंच नाही; मी जसा प्रिन्स आफ्‌ वेल्स, तसे तुम्हीही चीनचे बादशहाच असाल; कुणाला ठाऊक, तुम्ही कदाचित् अमेरिकेचे प्रेसिडेंट असाल, माझी आई व्हीनस (शुक्र) होती, ती समुद्रांतून नग्न निघून आकाशांत जाऊन बसली! याप्रमाणें बोलतां बोलतां आमच्या खुळ्या तत्त्ववेत्त्याची स्वारी जेव्हां बरळूं लागली तेव्हा आम्ही चपापलों, व आम्हांस अशी शंका आली कीं हे पंडित बहुतकरून एकविषयभ्रान्त (Monomaniac) असावेत! दोन तीन दिवसांत आमची शंका पूर्णपणें निरस्त झाली. अनौरस मुलाला सरकारने ठरवून दिलेली पोटगी न देण्याबद्दल डेकोस्टाला एक महिन्याची साधी सजा दिली होती. नांवात काय ते सगळें सामर्थ्य आहे, कोणत्याही व्यक्तीचें नांव घेतलें की आपण ती व्यक्ति बनलों, व तिची सर्व सत्ता आपणास प्राप्त झाली, अशा प्रकारचा बुद्धिभ्रंश याच्या मेंदूत खिळून गेला होता. तो धर्म, नीति, वैद्यक वगैरे कठीण विषयांवर बराच वेळपर्यत न अडतां बिनचुक इंग्रजी बोले, व मध्येंच लहर आली कीं, मी मुरारजी गोकुळदास होणार, मी गोकुळदास तेजपाळ, किंवा सर मंगळदास नथुभाई होणार, मी राथचाइल्ड किंवा लार्ड नेपीअर आफ्‌ मागडाला याचें नांव घेणार, असा बरळूं लागे. एकदां त्यानें आम्हांस असें सांगितलें की माजिस्ट्रेटापुढे मी एक शब्द देखील बोललों नाहीं! तो सुटला त्या दिवशीं त्यानें मोठ्या प्रेमानें व आदबीनें बोलल्या चालल्याबद्दल आमची क्षमा मागितली, व सगळ्यांशी शेकह्यांड करून निघून गेला! दुसरा एक निःशक्त वेडसर लंगडा भामटा फाणस चोरल्याबद्दल आला होता; त्याची महत्त्वाकांक्षा काय होती कीं, साधल्यास पोलिस सुप्रिटेंड गाडींत बसला असतां घोड्यांसकट त्याची गाडी लांबवावयाची! या गृहस्थाची सुरत, याचें बोलणें, याचें दुडकी पळणें, व याच्या पराक्रमांचा इतिहास ऐकून आमचें हसतां हसतां पोट दुखूं लागे. दुसरा एक वेडगळ होता, तो “बाबा बाबा” म्हणून ज्याच्या त्याच्या पायां पडत सुटे. आठ दहा वर्षांच्या लांब ठेपीचे जे कैदी असतात, त्यांना तुरुंग म्हणजे आपल्या घराप्रमाणें वाटूं लागतो. इतर कैद्यांपेक्षा ते आपणांस प्रतिष्ठित समजतात, व त्यांच्याकडून त्यांना थोडाबहुत मानही मिळतो! एक बगीवाला लहान लहान सजा घेऊन आम्ही असतां तीन वेळ आला; व त्यापूर्वीं तो दहा पंधरादां आला असलाच पाहिजे, असें त्याच्या सांगण्यावरून निघालें. त्याचा अभिमान येवढाच असें कीं, आपणास ज्या शिक्षा मिळतात त्या दारू पिऊन छाकटेपणा करण्याबद्दल काय त्या मिळतात! त्याचें म्हणणें असें असे कीं, मनुष्याने चोरी मात्र करूं नये, बाकी खायला न मिळालें तरी बेहत्तर आहे, पण ग्लास दोन ग्लास ब्रान्डी ही झोंकलीच पाहिजे, त्याशिवाय कोणाचे हातपाय चालायाचेच नाहींत! असो. वरील तऱ्हे तऱ्हेच्या कैद्यांचे मासले सांगण्याचा हेतु इतकाच आहे कीं तुरुंगांत जो गेला तो पक्का डांबीस असला पाहिजे असा जो लोकांचा खोटा समज झालेला आहे, तो थोडाबहुत तरी दूर व्हावा. त्याप्रमाणेंच न्याय करण्याचें काम ज्यांच्याकडे असतें त्यांनीं असल्या माणसांच्या स्थितीविषयीं बारकाईनें चौकशी करून मग त्यांना शिक्षा कराव्या. तसेंच तुरुंगाचे जे अधिकारी असतात त्यांनींही असल्या लोकांच्या संबंधानें आपला कडकपणा थोडासा ढिला केला पाहिजे; कारण ज्याला ज्ञानच नाहीं, किंवा होऊं शकत नाहीं, त्याच्या शरीराला व्यर्थ पीडा देऊन काय फायदा होणार!

तुरुंगांत कोणताही अमली पदार्थ आणूं नये, किंवा त्याचें सेवन करूं नये असा तुरुंगाचा सक्त नियम आहे; दारू, गांजा वगैरे विशेष जालीम पेयद्रव्यें किंवा धूम्रद्रव्यें याचा रिघाव तेथें होत नाहीं, पण तमाखूबाई साता पाहऱ्यांतून थोडेंबहुत आपलें बोट शिरकविल्याशिवाय राहत नाहींतच! या वल्लीविषयीं मुंबर्इकडील हलक्या लोकांची जी आसक्ति झाली आहे ती सांगतां पुरवत नाहीं. तुरुंगांत प्रवेश करितांना समिध शेकून बाहेर आल्याखेरीज अग्निसिद्धि न करणारा असा धाराग्निवाला त्यांच्यांत मिळणें फार कठीण होय! त्यांचें टपाल आणि दळणवळण कसें चालतें तें ईश्वर जाणे. दररोज थोड्याबहुत नव्या विड्या आणि काड्या आंत येतातच. विडी ओढण्याचें कांहीं अंशी सुरक्षित स्थान शौचकूप होय. विडी ओढण्यासाठी हे लोक इतके आतुर झालेले असतात कीं, खालच्या वेष्टणापर्यंत जळत आलेली विडी शौचकूपांतल्या घाणींत पडली असली तरी ते ती उचलून घेऊन तोंडाला लावण्यास मागें पुढें पहाणार नाहीत! कडक सुप्रिटेंड असल्यास त्यानें पांच सात फटके दिले तरी पुरवले, पण विडी ही ओढलीच पाहिजे! रोज संध्याकाळीं कैद्यांस निंजण्यासाठीं कोंडून घालितांना त्यांची झडती घेतात असें सांगण्यांत आलें आहे. मनुष्य एकदा तुरुंगांत येऊन पडल्यावर दररोज त्याची झडती घेण्याचें प्रयोजन काय, अशी शंका कोणाच्याही मनांत सहज उत्पन्न होणार आहे. तिच्या निरसनार्थ एवढेंच सांगणें पुरे आहे कीं, कधीं कधीं एखाद्या अट्टल कैद्यापाशीं चव्वल पावला सांपडतो! एका बाईची अशी गोष्ट सांगत कीं, तिचा माजिस्ट्रेटाच्या कचेरींत पोलिसानें झाडा घेतला त्यांत कांहींएक निष्पन्न झालें नाहीं; पण तीच बया शिक्षा होऊन तुरुंगांत आली, व तेथील सुप्रिटेंड मडमेनें तिचा झाडा घेतला तेव्हां सुरक्षितस्थानी ठेवलेल्या तीनशें रुपयांच्या नोटा निघाल्या!! त्याप्रमाणें आम्ही असतां एक अफीणबाज आला होता, त्याला नागवा करून इकडे तिकडे चाचपून पाहिलें तों कांहीं एक निघालें नाहीं, पण त्याला उठाबशा काढायाला लाविलें, तेव्हां अफूची एक लहानशी गोळी गुह्यस्थानातून फट्टदिशीं उडून पडली!! असल्या कपींपुढें कांही इलाज नाही. अशांकडून उठाबशा काढविल्या, किंवा तोंड उघडून पाहिलें किंवा कानांची भोंकें चाचपलीं म्हणून कोणालाही वाईट वाटण्याची गरज नाहीं! लहान लहान पोरें व तरूण बाप्ये रात्रीं एका खोलींत कोंडण्याची मोठीच भीति असते!!!

तरळ (Trial Yard) म्हणून तुरुंगाचा एक भाग असतो, त्यांत शिक्षा होण्यापूर्वीं आलेले कैदी ठेविले असतात. ज्यांना जामीन मिळत नाहीं, किंवा ज्यांच्या गुन्ह्याबद्दल कायद्याप्रमाणें जामीन घेतां येत नाही, माजिस्ट्रेटापुढे चौकशी होऊन खटला सेशन कमिट झाल्यावर ज्यांना जामिनावर सोडतां येत नाहीं, किंवा सेशनांत चौकशी होऊनही ज्यांची शिक्षा सांगितली गेली नाहीं, अशा प्रकारचे सर्व कैदी या भागांत असतात. बिनमजुरी कैद्यांप्रमाणें यांना कांहींएक काम नसतें. घरून पाहिजे तर आपलें अन्न आणविण्याची यांना मोकळीक असते; तसेंच कपड्यांपैकीं एक धोतर व एक बंडी वापरूं देतात. पण ज्यांना अन्न आणविण्याची सोय नसेल किंवा वापरण्याजोगे घरचे कपडे नसतील त्यांना तुरुंगाचा खाना आणि पेहराव मिळतात. डोंगरीच्या तुरुंगातील तरळांतल्या (मुख्यत्वेंकरून दुसऱ्या मजल्यावरच्या) खोल्या हाटलीवरच्या खोल्यांपेक्षां मोठ्या असून त्यांत उजेडही पुष्कळ पडतो व वारा पुष्कळ चालतो, आणि त्या पूर्वपश्चिमाभिमुख असल्यामुळें त्यांच्या खिडक्यांतून वाळकेश्वराकडील देखावा दिसतो, व शुक्लपक्षांत गजांतून चांदणें आंत येतें, इतकेंच नाहीं तर चंद्रदर्शनही होतें. कांहीं दिवसपर्यंत आम्हांस हाटलीवरून काढून या कोठड्यांत घातलें होतें, पण एके दिवशीं आम्ही जेवावयास बसलों असतां सुप्रिटेंड साहेबांची स्वारी आली, त्यासरशीं टकोरें एकीकडे सारून आम्ही उभे राहिलों नाहीं म्हणून साहेब मजकूर फारच खप्पा झाले व त्यांनीं आम्हांस हपिसांत नेऊन मी यंव करीन त्यंव करीन अशी बरीच ताकीद दिली, व दुसरे दिवशीं तेथून काढून आम्हांस पुनः हाटलीवर घातलें! तेथे आम्ही सुटेतोंपर्यंत होतों! आक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्यांत डाक्तर क्रूकशांक हे तुरुंगाची पहाणी करण्यास आले होते, त्यावेळेस त्यांनीं आमच्या संबंधानें बरीच चौकशी केली, आमच्याशी दोन गोड शब्द बोलले, व आम्हांला सगळ्या दिवसभर बराकीत कोंडून न घालतां कांहीं वेळ मोकळेपणीं इकडे तिकडे फिरूं द्यावें असें सुप्रिटेंड साहेबांस सांगितलें; तेव्हांपासून सव्विसाव्या आक्टोबरपर्यंत सुप्रिटेंड साहेबांनीं आम्हांला फारच ममतेनें वागविलें याबद्दल, व आम्ही तुरुंगांत गेल्यापासून सुटेपर्यंत कोणीही मित्र महत्त्वाच्या कामासाठीं भेटावयास कितीकदां जरी आले तरी त्यांनीं आम्हांस भेटूं दिलें, व त्यांच्याशीं स्वस्थपणें बोलूं दिलें, तसेंच कामकाजाच्या संबंधानें जरूर पडे तेव्हां कोणत्याही प्रकारची घिसघिस किंवा जिकीर न करितां पत्रें लिहूं दिलीं, हव्या त्यावेळीं पाहिजे तीं पुस्तकें आंत आणूं दिलीं—या सगळ्यांबद्दल आम्ही त्यांचे आभारी आहों.

येथपर्यंत तुरुंगांतील साधारण शिस्त सांगितली, आतां तींत कोणते फेरफार करतां येतील, या दुसऱ्या मुद्याकडे वळण्यापूर्वी तुरुंगांतील सरकारी नोकर लोक व मुख्यत्वेंकरून सुप्रिटेंड यांनीं कसें वागावें, याविषयीं दोन शब्द लिहितों. तुरुंगांत येणारा प्रत्येक मनुष्य कांहीं तरी अपराध करून येतो, निदान न्यायाधीशाच्या नजरेनें तो अपराधी ठरला जातो म्हणून येथें येतो, हें उघड आहे. अपराधाबद्दल मनुष्याला तुरुंगांत पाठविण्यांत कायद्याचा हेतु इतकाच आहे कीं, केलेल्या दुष्कर्मांबद्दल गुन्हेगाराला थोडेंबहुत दुःख भोगण्यास लागून तसलें वर्तन करण्याबद्दल त्याच्या अंतःकरणाची झालेली प्रवृत्ति नाहींशी करावी, व त्याला होणारी पीडा पाहून इतरांनीं तसले अपराध करूं नये. हा हेतु सिद्धीस नेण्यासाठीं कायदे करणारांस विचार करतां योग्य वाटल्या तशा शिक्षा सांगितल्या आहेत, व कैद्यांना कसें वागवावें याबद्दलचे नियम घालून दिले आहेत. त्या नियमान्वयें वर्तन करणें हें सर्व नोकरांचें कर्तव्यकर्म होय. रागाच्या झपाट्यांत, अधिकाराच्या तोऱ्यांत, किंवा जात्या दुष्ट स्वभावामुळें त्यांचें उल्लंघन करणें हा मोठा अपराध होय. मागें एके ठिकाणीं निर्दिष्ट केलेल्या कारणावरून असें दिसतें कीं, तुरुंगांतील कैदी कितीही आडदांड किंवा आडमूठ असले तरी कर्तव्य संभाळून त्यांना जितक्या ममतेनें वागवितां येईल तसें वागविणें हेंच मनुष्याच्या मनुष्यपणाला योग्य होय. अशा प्रकारचे नोकर लोक डोंगरीच्या तुरुंगांत आहेत, व त्यांनीं आपलें कर्तव्य संभाळून आम्हांस आमच्या स्थितीबद्दल वाईट वाटूं न देण्याविषयीं वेळोवेळीं दोन गोड शब्द बोलून होईल तितकी खटपट केली, हें कळविण्यास आम्हांस आनंद वाटतो. शिपायापासून सुप्रिटेंडच्या खालच्या नोकरापर्यंत आम्हांस कधीं कोणीं एका अपशब्दानें सुद्धां दुखविलें नाहीं. आम्ही उचललेला पक्ष, त्यांत आम्हांस अपयश येण्याचीं कारणें, आमचे उद्देश व आमची स्थिति, आणि आम्हांस भोगण्यास लागलेल्या शिक्षेची न्याय्यता वगैरे गोष्टींचें ज्ञान महाराष्ट्र देशांतील सगळ्या लोकांस खडान्‌ खडा झालें असल्यामुळें प्रत्यक्ष आमचे शत्रु जरी तुरुंगांतील नोकर असते तरी त्यांना देखील आम्हांला त्रास देववला नसता. मग ज्यांना आमच्याकडे वक्रदृष्टि करण्याचें कांहीं एक कारण नव्हतें, अशा उदासीन तिऱ्हाईत नोकरांना आम्हांस विनाकारण त्रास देण्याची बुद्धि कोठून होणार? सरकारी नेटिव नोकरांसच काय, पण कैदी लोकांना देखील आमची दुर्दशा पाहून वाईट वाटे, व ते फार हळहळत. असो. कैदी लोकांना दुःखांत थोडें बहुत सुख होणें हें पुष्कळ अंशीं तुरुंगाच्या सुप्रिटेंडावर अवलंबून असतें. तुरुंगांत म्हणून जो आला तो पक्का बदमाश असला पाहिजे, न्यायाधीशाने ज्या दिवशीं शिक्षा सांगितली त्या दिवशीं मनुष्यपणाच्या सर्व हक्कांस तो मुकला, व उभे छळून घेण्यास पात्र झाला; कैदी म्हणजे सुप्रिटेंडाच्या राखणीस घातलेलीं गुरें, किंवा तावडींत दिलेले गुलाम होत, घेण्याची व त्यांना हवी ती शिक्षा देण्याचा त्याला अधिकार आहे, गुन्हा करून तुरुंगांत आलेल्या कैद्याच्या खाण्यापिण्याची किंवा प्रकृतीची विशेष काळजी घेण्याची गरज नाहीं, फक्त त्यांच्याकडून चोपून काम घेतलें म्हणजे झालें; तुरुंगाधिपतीची स्वारी येऊन उभी राहिल्याबरोबर टर्कींच्या सुलतानास त्याचे गुलाम जो मान देतात, त्याच्या पुढें ज्या प्रकारची लीनता दाखवितात, तसला मान व तसली लीनता त्याच्या पुढें कैद्यांनी दाखवावी, क्षुल्लक अपराधाबद्दल त्यांना दहा बारा तासांचा खोडा देणें जरूर आहे; कोणी थुंकला, कोणी खोकला तरी त्याला शिक्षा दिलीच पाहिजे—असल्या प्रकारचे अनुदारपणाचे व वेडगळपणाचे समज सुप्रिटेंडाच्या मनांत वागतां कामा नयेत. कोणत्याही कारखान्याचा किंवा हापिसाचा जो हेड म्हणजे मुख्य अधिकारी असतो त्याच्या चांगुलपणावर खालच्या लोकांचें कल्याण-अकल्याण, व सुख-दुःख हीं अवलंबून असतात. तो हलक्या कानाचा, क्रूर, किंवा कवडीचुंबक असूं नये. त्याची दृष्टि उदार असून त्याचें वागणें दिलदारीचें असलें पाहिजे. नाही तर शुष्क कारणाबद्दल कर या शिपायाला रुपया दोन रुपये दंड, दे त्या शिपायाला किंवा कारकुनाला नोकरीवरून पिटाळून, कांहीं कारण झालें न झालें तों कर त्याच्यावर खटला उभा, मागें पुढें न पहातां सूट ज्याच्या त्याच्या अंगावर खेकसत, थोड्या चुकीबद्दल जा वाघासारखा चवताळून, नाहीं तर उडव मेघासारखा शिव्यांचा कडकडाट,... असल्या हलकट वर्तनानें हाताखालचीं मनुष्यें अत्यंत कंटाळून जातात, व त्याच्यावर उलटून पडतां येण्याच्या प्रसंगाची वाट पहात असतात. बाकींच्या मुख्य हपिसराचें कसेंही असो; तुरुंगाच्या सुप्रिटेंडानें अशा संबंधानें फारच काळजी घेतली पाहिजे. कारण तुरुंगांत जे कैदी येतात, त्यांपैकीं कांहीं जिवावर उदार झालेले असतात, व त्यांना निष्कारण त्रास दिल्यास एखादे वेळेस त्रास देणाराच्या प्राणावर घाला येऊन बेतण्याचा संभव असतो. कैद्यांना त्रास दिल्यामुळें त्यांच्या संतापाग्नीला आहुती पडलेल्या जेलरांचीं आणि सुप्रिटेंडांची या देशांत आणि दुसऱ्या देशांत पुष्कळ उदाहरणें आहेत. दुसऱ्याला सुख देण्याची बुद्धि नसली तर नसली, पण स्वतःवर तरी दुःखाचा प्रसंग येऊं न देण्याविषयीं प्रत्येकानें खबर्दारी ठेविली पाहिजे; तसें तो न करील तर तो आत्मवैरी किंवा आत्मघातकच समजला पाहिजे. आम्ही डोंगरीस असतां भायखळ्याच्या तुरुंगातील कोणी एक इंग्रज कांहीं दिवसपर्यंत आमच्या तुरुंगाचा सुप्रिटेंड नेमिला होता, त्याला कैदी लोकांनीं आपला “मायबाप” म्हणावें असेंच त्याचें त्यांच्याशीं वर्तन होते. त्याचें सौजन्य पाहून आम्हांस असा विस्मय होई कीं, अशा स्थितींत आमच्याशीं इतक्या सानु कंपसरलतेनें वागण्यासारखें याचें आम्ही काय केलें आहे! पण जात्या जे सज्जन असतात त्यांची अशीच नैसर्गिक वृत्ति असते.

येवढा वेळ तुरुंगांत असलेल्या साधारण व्यवस्थेविषयीं जितकी माहिती देणें जरूर वाटलें तितकी दिली. आतां तींत कोणकोणते फेरफार करण्यासाखे आहेत, हें सांगावयाचें राहिलें. एकदा या मुद्यावर बरेंच लिहावे असें माझ्या मनांत होतें, पण आतां तो बेत फिरविला आहे, आणि या पुस्तकाचा हा भाग अगदी थोडक्यांत आणण्याचें योजिलें आहे. कारण एक तर पहिला भाग वाटत होतें, त्यापेक्षां विशेष लांबला, आणि दुसरें कारण असें कीं आमच्या मनांत या संबंधानें सरकारास निराळेंच पत्र पाठवायाचें आहे. त्या पत्रांत या प्रकरणाचा खुलासेवार विचार करणार आहों. पत्र लिहिलें म्हणजे ते मराठ्यांत किंवा केसरींत छापून प्रसिद्ध करूं, म्हणजे त्यांतील मजकूर वाचकांना पहाण्यास सांपडेल. तुरुंगांतील कैद्यांचे हाल होण्यास एकूण कारणें तीन. १. तेथील शिक्षेचा कडकपणा, २. तेथील अन्नाचा नीरसपणा आणि ३. तेथें नीत्युपदेशाचा अभाव.

लहानसान अपराधाबद्दल घटका दीड घटका पायखोडा किंवा हातखोडा देणें, याला कोणी वावगें म्हणणार नाहीं. पण एखाद्या मोठ्या अपराधाबद्दल रोज चार तासांप्रमाणें तीन किंवा चार दिवस हातखोडा देणें हें अगदी अप्रशस्त होय. तसेंच फटक्यांची शिक्षा म्हणजे अतिशय जबर अपराधासाठीं राखून ठेविली पाहिजे. ती वरचेवर दिल्यानें तिची भीति नाहींशी होते इतकेंच नाहीं, तर वरचेवर मार खाल्ल्यानें कैदी लोचट व हट्टी होतात, आणि शिक्षा देणाराबद्दल त्याच्या मनांत तेढें बसून जातें. फटक्यांची शिक्षा वारंवार देणें जसे चांगलें नाहीं, त्याप्रमाणें कांजीकोठडींतही फार वेळ कोंडणें चांगलें नाहीं. या कोठडींत एकांत असतो इतकेंच नाहीं, पण उजेडही नसतो. उजेड हा मनुष्याच्या आरोग्याला अत्यंत आवश्यक आहे, हें सांगितलें पाहिजे असें नाहीं. अंधारांत किंवा सावलींत लावलेलीं झाडें जशी खुरडतात, किंवा वाढत नाहींत, त्याप्रमाणें अंधारांत मनुष्याची स्थिति होते. कांजीकोठडीत घालतांना सशक्त असलेले कैदी बाहेर पडले तेव्हां निःशक्त आणि पिवळे धमक झालेले आम्हीं पाहिले. एका प्रकारें कांजीकोठडीची शिक्षा फटक्यांपेक्षांही भयंकर आहे असें म्हणण्यास हरकत नाहीं. तिनें हालोहाल मनुष्याची शाक्ति नाहींशी होते. आठ दिवसांत मनुष्य पालीसारखा पांढरा होऊन जातो. अशा रीतीनें एकदा क्षीणता आंगीं आली, व पुढें चांगलें अन्न मिळालें नाहीं, म्हणजे ती क्षीणता आंगांत खिळून जाऊन जन्मभर कैद्याचें मोठें नुकसान होण्याचा संभव असतो. दिवस अर्धा दिवस कांजीकोठडींत एखाद्याला कोडून घातलें तर ती निराळी गोष्ट, पण एक आठवडापर्यंत कोंडून घालणें, हा शुद्ध वेडेपणा होय. मला असें वाटतें, कीं तुरुंगांतील बहुतेक अपराधांबद्दल एक वेळचें जेवण न देणें हीच बरी शिक्षा होईल. भुकेनें दांडगा मनुष्य जसा वळणीस येतो, तसा दुसऱ्या कशानेंही येत नाहीं. आपल्यांत म्हण आहे कीं “कोणाच्या पोटावर मारूं नये पाठीवर मारावें”; कारण, पोटाच्या शिक्षेनें मनुष्य तेव्हांच बेदम होतो, व मेटाकुटीला येतो. कोणी असें म्हणतील कीं अन्न तोडल्यानें कैद्यांची शक्ति लवकर नाहींशी होणार आहे. माझें त्यांच्या आक्षेपावर असें उत्तर आहे कीं, तुरुंगांतलें खाणें कितीही वाईट असलें तरी आपल्या येथील सशक्त भिकारी जे असतात त्यांच्या अन्नापेक्षां वाईट नसतें. ज्याला दररोज कसदार व स्वच्छ अन्न खाण्याची संवय आहे, त्याची तुरुंगांत हालबेलंडी उडते हें खरें आहें, तथापि ज्यांना पोटभर भाकर बाहेर मिळण्याची मारामार पडते, त्यांना तुरुंगांतला वेडावांकडा भात आणि जाडीभरडी भाकर व जळजळीत कोरड्यास हींच पथ्यावर पडतात. पुष्कळ गरीब लोक तुरुंगांतून बाहेर पडतात, तेव्हां त्यांचें वजन शेर दीडशेरानें वाढलेलें असतें. चिरगूटपांघरुणाची, व खाण्यापिण्याची ज्यांना सुबत्ता आहे, त्यांचे तुरुंगांत हाल होऊन ते थोड्या दिवसांत हाडांचे सांगाडे बनतात हें जरी खरें आहे, तरी ज्या गरीब लोकांना ढुंगणाला लंगोटी, आंग टाकायला झोंपडें व भुकेला नाचण्याची ओलीकोरडी अर्धी भाकर देखील वेळच्या वेळीं मिळण्याचा वानवा असतो, अशा लोकांना आंगभर जाड खादीचे कपडे, निजण्याला तरट, एक किंवा दोन घोंगड्यांची पट्टी, राहण्याला हवाशीर स्वच्छ खोल्या, दोन्ही वेळांस मिळून सुमारे शेर ताजें अन्न इतक्या गोष्टी मिळाल्यास त्यांचें काय वावगें होणार आहे? ज्यांनीं मुंबईतील गिरण्यांत काम करणारी पोरें पाहिलीं असतील किंवा ज्यांना मुंबईच्या मोठमोठ्या चाळींच्या मागच्या भागांत राहणाऱ्या मजूर लोकांचे हाल माहीत असतील, त्यांना तुरूंगांतील कैद्यांची स्थिति पाहून बिलकुल वाईट वाटणार नाहीं. तुरुंगांतल्याइतका स्वच्छपणा आमच्या इकडील राजे लोकांच्या राजवाड्यांत देखील असेल किंवा नसेल याचा मला संशय आहे. तसेंच कित्येक लोक इतके दरिद्री असतात कीं, त्यांना दुखणेंबाणें आलें तर एक सुंठीचें कुडें घेण्यापुरती पुरती देखील ऐपत नसते. असले लोक तुरुंगात येऊन आजारी पडले तर त्यांच्यां मानानें त्यांना पहिल्या प्रतीचें औषधपाणी मिळतें, व बाहेर कधीं न होणारी जतन होते असें म्हणतां येईल. अशा अनेक कारणांवरून मला असें वाटतें कीं मधून मधून टकोऱ्याला हिस्का देणें यासारखी तुरुंगांत साधारण अपराधाला शिक्षा नाहीं. अन्नासाठीं तुरुंगांतील कैदी केवढ्या जिकिरीला आलेले असतात, याची लोकांस कल्पना देखील करतां येणार नाहीं. गहूं किंवा बाजरी दळण्यास लावलेले कैदी वार्डराचा आणि शिपायाचा डोळा चुकवून पिठाच्या फकाण्या मारितात, व वर गटागट पाणी पितात! जातीं ओढतां ओढतां आंगांतून एकसारख्या घामाच्या धारा चालल्या असल्यामुळें पाणी व पीठ त्यांस सहज पचून जातात. घांसायाला टाकलेल्या भांड्यांत भांडीं घासणारे एक शीत सुद्धा राहूं देत नाहींत! एखादे वेळेस थोडा भात किंवा भाजी मागें राहिली तर त्यावर ज्या उड्या पडतात त्या सांगतां पुरवत नाहींत. आमच्या अन्नांपैकीं नित्य थोडें बहुत अन्न आम्हांस पुरून उरे, तें आपल्याला मिळावें म्हणून भंगी, न्हावी, व इतर कैदी हे परस्परांशीं हमरीतुमरीवर येऊन एकमेकांशीं शिवीगाळ किंवा मारामारी करण्याच्या बेतांत येत; त्यामुळें एकेक वेळ आम्हांला असें वाटे की, आपल्या उच्छिष्टामुळें असले तंटे वाढविण्यापेक्षां तें मोरींत ओतलें तर बरें! भाजीचीं डेखें, कांद्यावरचीं जाड टरफलें, व शिजून निःसत्त्व झालेलीं अमसलें मोरींतून उचलून घेऊन गट्ट करितांना आम्हीं कित्येक कैद्यांस पाहिलें आहे!! असल्या दुष्काळ बुभूक्षितांना एक वेळ भाकर न देणें म्हणजे पंचवीस फटके मारल्यासारखें होईल, व कुल्ल्यांवर वेताच्या छड्या फोडून त्यांवर मिठाचे पाणी ओतल्यानें होणाऱ्या वेदना पहाण्याचें निष्ठुरत्व टाळितां येईल इतकेंच नाहीं, तर तसल्या कडक शिक्षेनें होणाऱ्या कामगिरीपेक्षां ही अधिक कामगिरी एका वेळच्या भाकरीला किंवा भाताला ताड्या दिल्याने होणार आहे!

तुरुंगाचें धान्य साधारण प्रतीचे लोक ज्या प्रकारचें धान्य खातात त्यापेक्षां विशेष कमकस आणि हलक्या दराचें असणार हें उघड आहे. पण त्यांतल्या त्यांत बरें वाईट पाहून घेणें हें जेलरावर किंवा सुप्रिटेंडावर अवलंबून आहे. एकदां आमच्या असें पहाण्यांत आलें कीं जे तांदूळ आमच्या नेहमींच्या सुप्रिटेंडाला वावगे दिसत नसत, तेच तांदूळ भायखळ्या तुरुंगांतून आलेल्या सुप्रिटेंडाच्या पसंतीस पडले नाहींत; व त्यानें मक्तेदाराकडून दुसरे बरे तांदूळ आणविले. मक्तेदारांच्या चढाओढीमुळें तुरुंगांतील कैद्यांचे अन्न इतकें भिकार झालें आहे कीं, त्यांच्या दोन्ही वेळच्या अन्नास आण्या दीड आण्यापेक्षां अधिक खर्च पडत असेल असें वाटत नाहीं. एक औंस अडीच रुपये भार असतो, असले आठ औंस भात, आठ औंस भाकर किंवा रोटी, पांच औंस डाळ, आणि पाण्याकांद्यांसकट आठ औंस कसली तरी भिकार भाजी–येवढ्या अन्नानें सकाळपासून संध्याकाळपर्यंत सक्त मजूरी करणाऱ्याचें पोट नीट कशानें भरणार? तशांतही तें निःसत्त्व असल्या कारणानें कैदी लोकांना फारच खा खा सुटते. पण इतकें आणि अशा प्रकारचें देखील अन्न ज्यांना बाहेर मिळत नाहीं, त्यांना येथें आल्यावर थोडें बहुत बाळसें यावें हें स्वाभाविक आहे! पण ज्यांचा नित्य चांगलें अन्न खाण्याचा परिपाठ असतो, त्यांना असल्या अन्नानें रोग जडून ते मरणाच्या दाराला येऊन बसतात, याबद्दल कांहीं तरी तोड काढणें जरूर आहे. कायद्याचें मुख्य तत्त्व असें आहे की, लहानापासून थोरापर्यंत, रावापासन रंकापर्यंत एकाच अपराधाबद्दल सर्वांस सारखी शिक्षा भोगण्यास लागावी; पण तुरुंगात निरनिराळ्या प्रतींच्या कैद्यांस निरनिराळें किंवा कमी अधिक अन्न मिळत नसल्यामुळें एकास कमी व एकास अधिक असा त्रास भोगावा लागतो. यासाठीं पहिल्या प्रतीचे अमुक, दुसऱ्या प्रतीचे अमुक व तिसऱ्या प्रतीचे अमुक, असे कैद्यांचे तीन वर्ग करावेत. तिसऱ्या प्रतीच्या वर्गास जें अन्न द्यावयाचें तें सगळ्यांसच द्यावें; पण त्याशिवाय दुसऱ्या व पहिल्या प्रतीच्या वर्गांतील कैद्यांस शेर अर्धा शेर पुऱ्या, दूध, बिस्कुटें किंवा ब्रेड यांपैकीं एक मिळावें म्हणजे ते इतके खंगणार नाहींत. या फाजील अन्नाचा खर्च पाहिजे असल्यास ज्याचा त्याच्याकडून घ्यावा. ज्याला तो देतां न येईल त्यानें तिसऱ्या वर्गास मिळणाऱ्या अन्नानें आपली भूक भागवून घ्यावी. प्रस्तुत अमलांत असलेल्या तुरुंगाच्या नियमांप्रमाणें युरोपीअन कैद्यांना एक प्रकारचें व नेटिव कैद्यांना दुसऱ्या प्रकारचें अन्न असा भेदाभेद आहे, व एकाला फर्स्ट क्लास व दुसऱ्याला सेकंड क्लास रेशन म्हणतात म्हणून ऐकतों; असें असेल तर नेटिवांच्या खाण्यांतच तीन वर्ग करण्यास काय हरकत आहे? तशांतही खर्चाचा बोजा कैद्यावर घातला, व सरकारच्या पदराला खार लाऊं दिला नाही, म्हणजे त्यांना कोणत्याही प्रकारची कुरकुर करण्यास जागा राहिली नाहीं.

दुसरी आमची एक अशी समजूत आहे कीं तुरुंगांतील लोकांना जशा शिक्षा देतात, तसेंच थोडेंबहुत शिक्षण दिलें, किंवा नीत्युपदेश केला, तर त्यांच्या हातून होणाऱ्या अपराधांची संख्या कदाचित् कमी होईल. शरीरदण्डनानेंच कैद्यांस सुधारलें पाहिजे, त्याव्यतिरिक्त त्यांना सुधारण्यास दुसरा मार्ग नाहीं, असें जे समजतात, त्यांच्या विचारात थोडीबहुत चूक आहे असें आम्हांस वाटतें. जोंपर्यंत कैद्यास अपराधानुरूप शिक्षा मिळत असते, तोंपर्यंत त्याला तिच्याबद्दल कुरकुर करतां येत नाहीं इतकेंच नाहीं, पण त्याला आपल्या मनाशीं देखील शिक्षा देणाराला दोष लाविता येत नाही. पण हीच शिक्षा फाजील झाली, म्हणजे तो आपला अपराध विसरून जातो, व आपल्याला अन्यायानें शिक्षा झाली, येवढी गोष्ट त्याच्या मनाला एकसारखी टोचूं लागते, व तिच्याबद्दल कोणत्या रीतीनें सूड घेतां येईल याचा विचार त्याच्या मनांत घोळूं लागतो. अशा प्रकारचे एक दोन कैदी आमच्या पहाण्यांत आले होते. आपल्या दुर्वर्तनानें समाजास पीडा करणारे जे आहेत त्यांना दंड केलाच पाहिजे हें उघड आहे, पण त्यांना जो दंड करावयाचा तो जरूर असेल तेवढाच असावा. समाजाचें स्वास्थ्य राहण्यास आवश्यक असणाऱ्या दंडाहून अधिक दण्ड त्यांना होऊं नये, व ते कैदेंत असतां त्यांच्या श्रमावर त्यांचा खर्च निघाला पाहिजे. काम करण्याचा आळस, व अज्ञान या दोन कारणांमुळें दुर्दैवी लोक अपराध करून जातात, तेव्हां त्यांनीं फिरून गुन्हा करून समाजाला पीडा करूं नये असा हेतु असेल तर तुरुंगांत असतां समाजाच्या खर्चानें त्यांस खाऊ घातल्यानें, व विनाकारण कडक शिक्षा भोगण्यास लाविल्यानें तो तडीस जाणार नाहीं. अशिक्षित देशांतील कायदे स्वाभाविकपणें कडक असतात, अर्धवट सुधारलेल्या लोकांना सुधारण्यास कडकच कायदे पाहिजेत. पण वारंवार असें होतें कीं, लोकांच्या सुधारणेच्या मानानें कायद्यांचा कडकपणा वाजवीपेक्षां फाजील असतो त्यामुळें सर्वांस इष्ट जी सुधारणा तिचा फैलाव होण्यास व्यत्यय येतो; यासाठीं ज्यांच्याकडे कायदे करण्याचें काम असेल त्यांनीं वेळोवेळीं देशस्थितीकडे लक्ष देऊन त्यांचा कडकपणा कमी अधिक केला पाहिजे. जे आळशी असतील त्यांना शिक्षा केल्यानें ते उद्यमी होतात असें नाहीं. आळसावर वस्ताद औषध उद्योग होय. यासाठीं आळसामुळें अपराध करण्याकडे ज्यांची प्रवृत्ति झाली असेल त्याना तुरुंगांत असतां उद्योग करण्याची संवय लावली तरच ते बाहेर गेल्यावर पुनः अपराध करणार नाहींत, व समाजाला फिरून त्रासदायक होणार नाहीत. तसेंच अज्ञानामुळें जे तुरुंगांत आले असतील त्यांना तेथें असतां शिक्षण मिळालें पाहिजे. ज्यांना गरिबी व अज्ञान यांमुळें कोणताही धंदा शिकून त्यावर आपला चरितार्थ चालवितां येत नाहीं, व चोरीमारी करून पोट भरण्याची पाळी येते, त्यांना तुरुंगांत असतां कांहीं तरी धंदा शिकविणें जरूर आहे. तुरुंगांत जो कैदी अपराध करून येतो त्याच्याकडून तो अपराध पुनः होणार नाहीं, असा परिणाम तुरुंगातील शिक्षेनें झाला पाहिजे. नाहीं तर जो कैदी येईल त्याला सरसट्टा हे फटके, नाहीतर घाल गोळ्यांवर किंवा घाणीवर—असें केल्यानें तो बाहेर पडतो तेव्हां पहिल्यापेक्षां गुन्हा करण्यास अधिक आतुर झालेला असतो. १०१ दिवसपर्यंत निरनिराळ्या तऱ्हेच्या कैद्यांशीं आमचें जें संघटन झालें, त्यावरून मला असें वाटतें कीं, सध्यां तुरुंगांत जी शिस्त चालू आहे, तींत सुधारणा करण्यास बराच अवकाश आहे व अधिकाऱ्यांनीं हळूं हळूं ती करण्याचें मनावर घेतल्यास आतांपेक्षां अपराधसंख्या पुष्कळ कमी होईल यांत संशय नाही. मी मुधारणा कशा प्रकारची असावी, व कोणत्या रीतीनें करावी हें ज्यांना समजून घ्यावयाची इच्छा असेल त्यांनीं हर्बर्ट स्पेन्सर म्हणून इंग्लंडमध्यें सांप्रत प्रसिद्ध तत्त्ववेत्ता आहे, त्यानें अनेक विषयांवर स्फुट निबंध लिहिले आहेत, त्यांत कारागृहनीति (Prison-Ethics) म्हणून एक निबंध आहे तो वाचावा, अशी आमची शिफारस आहे. त्या निबंधांत या विषयावर पुष्कळ मनोरंजक माहिती दिली आहें, व जागेची सवड असती तर तिचा बराच भाग येथें घेतला असता; तथापि, तो निबंध किती मनोवेधक असला पाहिजे याचें वाचकांस थोडें तरी अनुमान करण्यास कांहीं आधार व्हावा म्हणून त्यांतील एक दोन अवतरणें घेतों.

“जेव्हां एम्. ओबरमार यास म्युनिख्‌च्या सरकारी तुरुंगाचा गव्हर्नर नेमिलें तेव्हां त्यांत ७०० पासून ८०० कैदी होते. त्यांना हुकूम मानणें म्हणून कसलें तें ठाऊक नव्हतें; आणि त्यांना हवी ती शिक्षा केली, किंवा पाहिजे तसला धाक दाखविला, तरी त्यांचा उच्छृंखलपणा आवरण्याची पंचाईत पडे. सगळ्या कैद्यांस एका साखळींत गोऊन तिला मधून मधून लोखंडाचीं वजनें लाविलीं होती तीं इतकीं जड होती कीं, त्यांपैकीं जे मोठे ताकदवाले होते त्यांना देखील तीं चालते वेळीं फरफटत नेण्याची मुष्कील पडे. त्यांच्यावर शंभर लष्करी शिपायांचा पाहारा होता; तो ते तुरुंगाच्या निरनिराळ्या दरवाज्यांपाशीं किंवा भिंतीभोवतीं उभें राहून करीत इतकेंच नाहीं, तर त्यांना काम करण्याच्या आणि निजण्याच्या पडव्यांतही राखण करावी लागत असे. येवढ्यानेंच नीट बंदोबस्त न राहतां एखादे वेळेस सगळे कैदी मिळून दंगा करतील, किंवा एखादा हुच्चभाई कोणावर चाल करून जाईल, तर तसें न व्हावें म्हणून ब्लडहौंड अवलादीचे पंचवीस तीस लचके तोडणारे कुत्रे शिपायांना मदत करण्यासाठीं सगळ्या वाटांवर आणि अंगणांत मोकळे सोडून दिलेले असत. सारांश, एम्. ओबरमारचें असें म्हणणे आहे कीं, ती बंदीशाला साक्षात् पिशाचवाड्यासारखी (Pandemonium) दिसत होती, व तिच्या खालीं सांपडलेल्या दहापांच बिघ्यांत अत्यंत दुष्ट मनोविकार, पराकाष्टेचे दुष्ट दुर्गुण, आणि परम हृदयभेदक क्रौर्य हीं दृष्टीस पडत होतीं.”

एम्. ओबरमार यानें ही कडकपणाची शिस्त हळू हळू ढिली केली; हलक्या हलक्या बिड्या घातल्या, व सरकार रुकार देतें, तर त्यानें त्या मुळींच काढून टाकल्या असत्या. सगळ्या कुत्र्यांना व बहुतेक पहारेकऱ्यांना फाटा दिला, आणि कैद्यांची भीति दूर होईल अशा रीतीनें त्यांना वागवण्याचा परिपाठ घातला. मि. बेलिक काक्रेन हा तो तुरुंग पहाण्यास १८ २ त गेला होता, त्यावेळेस त्याच्या असें नजरेस आलें कीं “तुरुंगाचें सगळे दरवाजे अगदीं उघडे होते, व दारापाशीं पहाऱ्यावर कोणीही नव्हतें... कोणत्याच दाराला अडसर किंवा बोल्ट नव्हते. तर मग कैद्यांनीं फरारी होऊं नये म्हणून त्यांना अडकवून ठेवण्यासाठीं काय केलें होते असें म्हणाल, तर एकेका दाराला साधे कुलूप लाऊन ठेविलें होतें, व त्याची देखील किल्ली पिरगळी नसल्यामुळे पाहिजे तर तें उघडून कैद्यांना बाहेर पडण्याची सवड होती… प्रत्येक कारखान्यावर कांहीं कांहीं चांगल्या वर्तणुकीचे कैदी देखरेख करण्यासाठीं नेमिले होते व एखाद्या कैद्यानें तुरुंगाचा कांहीं नियम मोडिला, व त्याच्या आसपासच्या गड्यांनीं त्याला सांगितले कीं, ‘बाबारे, असें करायाचें नाहीं,’ तर त्यांचा शब्द त्यानें मोडिला असें फार थोडा वेळ घडे. तुरुंगाच्या भिंतीच्या आंत प्रत्येक प्रकारचा कारखाना चालू आहे. कैद्यांच्या टोळ्या करून त्यांच्याकडे निरनिराळ्या धंद्यांचीं हत्यारेंपात्यारें दिलेलीं असतात, त्यांनीं ते आपल्याला लागणारे कपडे करितात, आपल्या तुरुंगाच्या भिंती दुरुस्त ठेवतात, आपल्या बिड्या ओततात, व विक्रीसाठीं नाना तऱ्हेचे जिन्नस तयार करितात. या सर्वांचा असा उत्कृष्ट परिणाम झाला आहे कीं, प्रत्येक कैद्याचा खर्च त्याच्या उद्योगाच्या फळावर निघतो इतकेंच नाहीं, तर तो भागून जी बाकी रहाते ती त्यास बाहेर पडतांना मिळत असल्यामुळें तुरुंगांतून हात हालवीत घरीं जाण्याची त्यांना पाळी येत नाहीं. मि. हास्किन्स याचा ‘स्पेनची प्रस्तुत स्थिति’ (Span as it is) म्हणून एक ग्रंथ आहे त्यावरून खालीं लिहिलेल्या गोष्टी सिद्ध होतील.

“तुरुंगांत कैदी आला म्हणजे प्रथम त्याला बिडी घालितात. पण त्यानें जेलराकडे अर्ज केला, आणि तो वावग्या रीतीनें वागत नसला, म्हणजे ती काढून टाकितात.”

“तुरुंगांत एक हजार कैदी आहेत, परंतु त्यांचा बंदोबस्त ठेवण्यासाठीं तीन किंवा चार यांपेक्षां अधिक पहारेकरी माझ्या दृष्टीस पडले नाहींत. असें म्हणतात कीं, त्या ठिकाणीं दहा बारा जख्खड शिपाई आहेत, आणि दारेंबिरें इतकीं लुस्कान आहेत कीं तीं जातां जातां मोडून टाकतां येतील सारांश, साधारण खासगी घरांना जितकी मजबुती असते, तितकीच मजबुती या तुरुंगांत आहे.”

“कैदी तुरुंगांत आला म्हणजे त्याला असें विचारतात कीं, कायरे बाबा! तुझ्या मनांत कोणतें काम करायाचें आहे किंवा कोणता धंदा शिकावयाचा आहे. येथें सुमारें ४० कारखाने चालतात. हुशार हुशार कोष्टी, लव्हार, चांभार, बुरुड...वगैरे अनेक तऱ्हेचे धंदेवाले आहेत. याशिवाय येथें एक मोठा छापखानाही चालूं आहे.”

“तुरुंगाच्या दुरुस्तीचे हरएक प्रकारचें काम कैदीच करितात. असे गरीब, असे सालस, आणि असे संतुष्ट कैदी मीं कधींच पाहिले नाहींत. उपयोगाच्या धंद्यांत रात्रंदिवस गढून गेल्यामुळें, व ममतेची वागवणूक असल्यामुळें, त्यांची तोंडें टवटवीत दिसतात... खेरीज त्यांच्या व्यायामाकरितां एक बगीचा करून त्यांत नारिंगाचीं वगैरे झाडें लाविलेलीं आहेत, तसेच त्यांच्या करमणुकेसाठीं कोंबड्यांचीं खुराडीं राखलीं असून नानाप्रकारचे पक्षीही बाळगलेले आहेत. परीटघाटावर कैदी आपले कपडे धुऊन काढतात; तसेंच एक दुकान आहे तेथें जाऊन त्यांना तमाखू वगैरे हलक्या चैनींच्या वस्तु विकत घेतां येतात; कारण, कैदी लोकांच्या श्रमावर जी मजूरी मिळते, तिचा एक हिस्सा त्यांना तुरुंगांतल्या तुरुंगांत, खर्चासाठीं देतात, दुसरा हिस्सा बाहेर जातांना त्यांच्या स्वाधीन करितात व बाकी दोन हिस्से सरकारांत घेतात, व तेवढ्यानें तुरुंगाचा खर्च भागतो.”

वर लिहिल्याप्रमाणें इकडील तुरुंगांत व्यवस्था होईल तर लांब लांब ठेपीचे कैदी आंतल्या आंत गडप होणार नाहींत. इतकेंच नाहीं, तर ते बाहेर पडतील त्यावेळेस त्यांच्यापाशीं दोन पेसे सांठून कांहीं तरी धंदा करून उदरनिर्वाह करण्याची संवय त्यांना लागलेली असेल; व असें झाल्यानें ते तुरुंगांत फिरून जाणार नाहींत. डोंगरीच्या तुरुंगांतील सक्तमजूरीच्या कैद्यांना कामासाठीं शहरांत नेत नाहींत, यामुळें बहुतेक कैदी बिडीशिवाय असतात. एकादा दांडगेश्वरच असला तर त्याला शृंखलाबद्ध करून ठेवणें जरूर पडतें, पण बाकीच्यांच्या पायांत वाळा मात्र असतो, आणि तोही अलीकडे झालेल्या नियमाप्रमाणें एकाहून अधिक वेळ जो आला असेल त्याच्या कपाळीं येतो. एकंदरीनें पहातां सध्यां आपल्या इकडील तुरुंगांत जी शिस्त आहे, तीप्रमाणें कैदी लोकांचे न पाहवण्यासारखे व न सोसण्यासारखे हाल होतात असें नाहीं, पण तींत असें कांहींच नाहीं कीं ज्यांच्या योगानें अशिक्षित व आळशी लोकांची पापाचरणप्रवृत्ति नाहींशी होऊन ते कैदेंतून सुटल्यावर त्यांस प्रामाणिकपणानें एखादा धंदा करून आपला चरितार्थ चालविण्यास उत्तेजन येईल. डोंगरीवर असतां आम्हांला विशेष तिरस्कार घाणीचा आणि गोळ्यांचा येई. कैद्यांना हा श्रम करायाला लाविल्यापासून एका कवडीचीही किफायत नसतां पांच पंचवीस माणसांना सकाळपासून संध्याकाळपर्यंत व्यर्थ कष्टविण्यांत ही शिक्षा शोधून काढणारांचा किंवा देणारांचा काय हेतु असेल तो असो. कैद्यांच्या वर्तनावर हिचा कांहीं बरा परिणाम होत असेल असें म्हणावें तर तसेंही कांहीं नाहीं. कारण सूतकाम करणें, जमीन खोदणें, दळण दळणें, पाणी ओढणें, गोळे उचलणे किंवा घाणीवर चढणें हीं सगळीं कामें कैद्यांना एकसारखीं वाटतात. आंग मोडून काम करणाऱ्यांना चोहोंकडे सारखीच मेहनत पडते; जे चुकारतट्‌टू असतात त्यांना कांहीं करायाला लाविलें तरी ते त्यांतल्या त्यांत खेळल्याशिवाय राहत नाहींत; असें असतां या आंतबट्याच्या शिक्षेचा प्रघात कां चालू ठेवावा हें समजत नाहीं. तसेंच तुरुंगांत जो मनुष्य येतो त्याला जें काम येत असेल तेंच द्यावें, हें बरें. न्हाव्याला कोष्ट्याचें किंवा कारकुनाला शिंप्याचें काम देण्यांत काय हशील आहे? कैद्याची प्रकृति बिघडूं न देतां त्याच्याकडून होईल तितकें काम करून घेण्यास कांहीं हरकत नाहीं. पण त्याला जें काम येत असेल तेंच पाहिजे तर त्याच्या कडून बाहेरच्या पेक्षां अधिक करून घ्यावें; असें केल्यानें त्याला विनाकारण त्रास पडणार नाहीं इतकेंच नाही, पण सरकारालाही फायदा होणार आहे. होतां होईल तों प्रत्येक तुरुंगाचा खर्च त्यांतील कैद्यांच्या श्रमाच्या किंमतीवर भागला पाहिजे. त्यांच्या चरितार्थासाठीं लोकांना आपल्या प्राप्तीचा कांहीं भाग द्यावा लागणें म्हणजे गुन्ह्याला उत्तेजन देण्यासारखें होय. गुन्हेगारांना तुरुंगांत टाकण्याचा हेतु इतकाच कीं, ते ज्या समाजांत असतात त्याला त्यांच्या कडून त्रास न व्हावा. तो त्रास टाळण्यापुरतेंच त्यांचें स्वातंत्र्य नाहींसें करणें योग्य आहे. ज्यांनीं फारच थोर अपराध केले असतील त्यांना ताळ्यावर आणण्यासाठीं कांहीं वेळ कडक शिक्षा करावी लागेल, न कित्येकांना फांशींही चढवावें लागतील, हें खरें आहे, पण येवढ्यावरून ज्याला त्याला घाणीवर घालणें, गोळे उचलायला लावणें, कांजी कोठडीत कोंडून घालणें, किंवा हातखोडा अथवा पायखोडा देणें, याची जरूर आहे असें वाटत नाहीं. आमची अशी पक्की खातरी आहे कीं तुरुंगावरचे अधिकारी कैद्यांशीं रोज दोन गोड शब्द बोलतील, व आठा दिवसांतून एकदोन वेळ त्यांना नीत्युपदेश करतील, तर त्यांच्या मनावर चांगला परिणाम खचित होईल. ज्यांना वाचतां येत असेल त्यांनी आपापलें ठरीव काम केलें म्हणजे ते मागतील तीं पुस्तकें त्यांस वाचण्यास द्यावीं, व रात्रीं त्यांस दिवा द्यावा. कोणी सुशिक्षित कैदी आला असेल तर त्याच्याकडून बाकीच्यांस चार नीतीच्या गोष्टी सांगवाव्या किंवा चांगलीं पुस्तकें वाचवावीं; जेलर किंवा सुप्रिटेंड यांनींच दर रविवारीं दोन बोधाचे विचार सांगितले तर फारच बरें होणार आहे; पण तसें जमत नसल्यास एकादा उपदेशक दर आठवड्यास बाहेरून आणण्यास कांहीं हरकत नाहीं. या संबंधानें आम्हांला पुष्कळच लिहावयाचें आहे, पण पुस्तकाचीं पानें म्हणतां म्हणतां वाढत चाललीं, म्हणून येथेंच मुक्काम करणें जरूर आहे. खेरीज आम्ही कितीही सूचना केल्या तरी त्या सरकारच्या कानावर कशा पोहोंचणार! कोणतीही गोष्ट फिरतां फिरतां आफिशीअल मार्गानें त्यांच्या सट्ट्यांत येईल तेव्हां तिच्याकडे त्यांचें लक्ष ओढवणार; बाकी सगळा आक्रोश अरण्यरुदिताप्रमाणेंच असतो. ज्यांच्याकडे तुरुंगाचे नियम घालण्याचा अधिकार आहे त्यांनीं ही गोष्ट लक्षांत ठेविली पाहिजे कीं अपराध्यांस दंड करण्यानें त्यांचें व समाजाचें कल्याण व्हावें हें इष्ट असेल तर तुरुंगांतील शिस्त अशी पाहिजे की त्यांत कितीही दुष्ट मनुष्य आला तरी त्याला असें वाटूं नये कीं येथें आल्याने आपणांस याउपर नेकीनें व भलेपणानें दिवस काढण्याची आशा राहिली नाहीं. तुरुंगांचा खर्च, त्यांतील कैद्यांच्या श्रमानें चालला पाहिजे इतकेंच नाहीं, पण ते बाहेर पडतांना त्यांच्यापाशीं दोन पैसे असून पुढें चांगल्या रीतीनें वागण्याचा त्यांचा निश्चय झालेला असला पाहिजे. अशा प्रकारची तुरुंगांची व्यवस्था ज्या दिवशीं होईल त्या दिवशीं बरीच समाजसुधारणा झाली असें म्हणण्यास हरकत नाहीं.

मूळ संकेताप्रमाणें येथपर्यंत या पुस्तकाचे दोन भाग आटपले. आतां अवांतर विचार या सदराखाली चार ओळी लिहून वाचकांची रजा घेतों. कोल्हापूर प्रकरणाच्या संबंधानें अनेक लोकांचे अनेक तर्क झाले आहेत. कित्येकांचे असें म्हणणें आहे कीं, हा खटला पुण्यास चालता तर याचा निराळाच परिणाम झाला असता, दुसऱ्या कांहीं लोकांचें असें मत आहे कीं या खटल्यांतील जूरींत सगळे किंवा निम्मेपेक्षां अधिक नेटिव लोक असते तर त्यांनीं वर्तमानपत्रकर्त्यांस निरपराधी ठरविलें असतें. तिसऱ्या एका पंथांचे लोक आहेत त्यांना असें वाटत आहे कीं, पत्रकर्त्यांस पैशाचें पाठबळ नव्हतें म्हणून ते बुडाले. कोणाची अशी कल्पना आहे कीं या कामांत आम्हाला सरकारच प्रतिकूळ असल्यामुळें आम्हांला अपयश आलें; कोणाची समजूत अशी आहे कीं आम्ही अखेरीस क्षमा मागितली ही फार वाईट गोष्ट केली व कित्येकांस तर आम्हांस शिक्षा झाली ती ठीक झाली असें वाटत असेल. यांपैकीं कोणाचें म्हणणें खरें, किंवा कोणाचें खोटें, अथवा कोणाच्याच म्हणण्यांत कांहीं हाशील नाहीं, याचा निश्चय करणें आम्ही आपल्यावर घेत नाहीं. पोलिस कोर्टांत आणि हायकोर्टांत लोकांच्या पुढें बऱ्याच गोष्टी आल्या आहेत, व जो तो आपापल्या समजुतीप्रमाणें आम्हांस किंवा इतरांस बरें वाईट म्हणत आहे. आमचें म्हणणें असें होतें कीं हें कोल्हापूर प्रकरण कोणत्या तरी न्यायासनापुढें यावें, तें आमच्या इच्छेप्रमाणें एकदाचें आलें. तसें झाल्यावर त्याठिकाणीं न्याय करण्यास बसलेल्या न्यायाधीशाच्या आणि जूरीच्या नजरेला जी गोष्ट आली तीच योग्य व मान्य असें घेतलें पाहिजे. कारण असें न केलें तर कोणत्याही कज्जाचा कोठेंच निकाल लागावयाचा नाहीं. आतां जज्जानें आणि जूरीनें केलेला निकाल सर्वांसच संमत पडेल असें नाहीं. थोडा बहुत मतभेद हा होणारच, व तो होणें हें स्वाभाविक आहे. तथापि सरकारानें ज्यांच्याकडे कोणत्याही गोष्टीचा निवाडा करण्याचा पूर्ण अखत्यार दिला, त्यांच्या विचाराला जें आलें तेंच आनंदानें मान्य करणें हेंच प्रत्येक सुशिक्षित, सुजाण, व धर्मतत्त्वज्ञाचें कर्तव्यकर्म आहे. साक्रेटिसाला असें पक्कें ठाऊक होतें कीं मला जी शिक्षा होत आहे ती अगदीं अन्याय्य आहे; तरी त्याच्या न्यायाधीशांच्या नजरेला जी गोष्ट आली ती त्यानें संतोषाने मान्य केली. मनुष्य ज्या अर्थीं सर्वज्ञ नाहीं, त्या अर्थीं त्याच्या हरएक कृत्यांत चूक होण्याचा संभव आहे, साक्रेतिसावर आणलेल्या आरोपांची चौकशी करण्यास दहा पांच लोक बसले होते असें नाहीं. आथेन्सच्या प्रजासत्ताक राज्यांतील लोकांच्या बहुमतानें तो दोषी ठरला, व त्याला विषप्राशन करावें लागलें! पण कालांतरानें त्याच्या संबंधानें येवढें मतांतर झालें कीं तो भला ठरून त्याचे पांच सहाशें न्यायाधीश अगदीं चुकले अशी लोकांची खात्री झाली, व आतांपर्यत सर्व सुधारलेल्या राष्ट्रांचा तसाच ग्रह आहे. “सत्यमेव जयते” हा पूर्वापार चालत आलेला जो सिद्धांत आहे, त्याची पूर्तता होण्यास बराच काळ लागतो. कारण सत्यांत म्हणजे कांहीं नैसर्गिक सामर्थ्य आहे, असें नाहीं, असें असतें तर त्याला तत्काळ यश येतें. कधींना कधीं तरी त्याचा पगडा बसतो याचें कारण इतकेंच आहे की सत्यावलंबन हें बहुतेकांचें फायदेशीर आहे. या बहुतेकांचें ज्यावेळेस प्राबल्य होतें, त्यावेळेस सत्याचा जय होतो; उलट पक्ष प्रबल असतो तोंपर्यंत सत्य दडपून राहतें. आतां साक्रेतिसाच्या आणि आमच्या युगांत जमीन-अस्मानाचें अंतर पडलें आहे व, राज्यपद्धति, न्याय वगैरेंच्या संबंधानें लोकांच्या आचारविचारांत पुष्कळच तफावत पडली आहे, व सत्य-असत्य विवेचनाचा कांटा अधिक सूक्ष्म होत चालला आहे, हें समंजस वाचकांस सांगायाला पाहिजे असें नाहीं. असो. जगातील न्यायपद्धती बुद्धिबळांच्या खेळासारखी आहे. प्रतिपक्षाच्या शहांत न येतां आपण त्याला शह देणें आणि अखेरीस मात करणें हें ज्याच्या त्याच्या कल्पनेवर, अनुभवावर, बुद्धिसामर्थ्यावर व इतर उपकरणांवर अवलंबून असतें. यांपैकीं कांहीं कमी पडलें तरी दुसऱ्या पक्षाचा उत्कर्ष होण्याचा संभव असतो. जो ज्या बाजूला असतो त्याला तीच बरोबर वाटणें हा मनुष्याचा स्वाभाविक मनोधर्म आहे, व त्याला अनुसरून त्याचें वर्तन चाललेलें असतें. फ्रान्सचा राजा चवदावा ल्यूई यानें प्रजेवर इतका जुलूम केला कीं त्याच्या पाठीमागें दोन पिढ्यांनीं फ्रान्सांत जबरदस्त राज्यक्रांति होऊन प्रजासत्ताक राज्याची स्थापना झाली; पण ल्युईला असें कधीं वाटलें नाहीं कीं माझ्या आचरणानें माझ्या प्रजेस त्रास होत आहे. ल्युईसारखेंच इंग्लंडाच्या दुसऱ्या जेम्स राजाचें वर्तन होतें. हे राजश्री राज्यासनास मुकले तरी यांना आपलें करणें वाईट दिसलें नाही. येवढें खरें आहे कीं कोणताही पक्ष असो, तो जेथपर्यंत अधिकारारूढ असतो, तेथपर्यंत त्याच्या चुकीच्या करण्याला देखील कोणी नांवें ठेवण्यास धजत नाहीं, कारण तसें केल्यानें त्याच्या कडून दण्ड होण्याचा संभव असतो. आनंदी–राघोबांनीं राज्यलोभांसाठीं सख्ख्या पुतण्याला मारेकऱ्यांच्या स्वाधीन केलें; पण तुम्हीं केलेलें कृत्य अत्यंत निंद्य होय, व याला देहांत प्रायश्चिताखेरीज दुसरें प्रायश्चित्त नाहीं, असें खडखडीत तोंडावर सांगण्यास धजणारा सगळ्या पेशवाईत एक रामशास्त्री मात्र होता! अधिकाऱ्याला आड येणारानें हातांत शिर घेऊन मरण्यास तयार असलें पाहिजे. अन्याय करणारे अधिकारी मरून जाऊन पिढ्या दोन पिढ्या गेल्यावर त्यांच्या वर्तनाची चर्चा करणें सोपें असून विनधोक्याचें आहे. सखारामबापूसारख्या हट्टी वृद्ध कपीला स्वपक्षाला वळवून घेण्यासाठीं नानांनीं गंगाबाईस अत्यंत अश्लाघ्य युक्ती सांगितली, नानांचें आणि गंगाबाईचें बळकट सूत होतें, नानांच्या जाचामुळें सवाई माधवरावांनीं माडीवरून उडी टाकली, वगैरे ऐतिहासिक गोष्टी आतां आम्ही खुशालपणें बोलतों, व न भितां त्यांच्याविषयीं वादविवाद करितों. पण मनांत आल्याबरोबर पाहिजे त्याला तापल्या तोफेवर बांधून मारण्याचें सामर्थ्य जोंपर्यंत नानाच्या मनगटात होतें तोंपर्यंत अमुक अमुक प्रकारचें तुमचें वर्तन अयोग्य आहे असा त्यांच्यापुढें चकारशब्द देखील मारण्याची कोणाची छाती नव्हती. उलट त्याच्या वागणुकीची तारीफच होत असे. शिंदे, होळकर, गायकवाड, सावंत, भोसले, सचीव, प्रतिनिधी, कागलकर, पटवर्धन वगैरे घराण्यांतील जुन्या पुरुषांच्या वर्तनाविषयीं ग्रांट डफ साहेबानें आपल्या इतिहासांत जशी चर्चा केली आहे तशी चर्चा या घराण्यांतील प्रस्तुत पुरुषांविषयीं आम्ही करूं म्हटलें तर आमचें कसें चालेल? कोणी एखादा निंर्भीड धटिंगण हवें तें बोलत सुटला तर त्याला असले विचार तोंडावाटें बाहेर काढतां येणार नाहींत असें नाहीं; पण असें करितांना त्यानें आपल्या जिवावर उदार झालें पाहिजें. जिवाची परवा न करितां जगाचें कल्याण करण्याच्या मिषानें असें करण्यांत प्रतिष्ठा मानणारे ग्यालिलीओ, क्रानमर, रामशास्त्री यांसारखे वेडे पीर कोठें कोठें असतात, पण निःसीम संसारचतुर जो आहे तो अशांचें अनुकरण कधींही करणार नाहीं! अधिकाऱ्याला आड जाण्यानें जसें कोणाचेंही कल्याण होणें नाहीं, तसेंच सरकाराला विरोध करणाऱ्यानेंही आपल्या संसारसुखावर तिळांजळी सोडावा. कारण सरकार म्हणजे अधिकारीसमुच्चय यापेक्षां दुसरें कांहीं नाहीं. अज्ञान गरीब लोकांना सरकाराचा मोठा बागुलबोवा वाटत असतो, पण ज्यांनी ‘सरकार आणि प्रजा’ या विषयावर थोडाबहुत विचार केला आहे त्यांना असें पक्कें ठाऊक असतें कीं व्यक्तिविशेष अधिकाऱ्याला ज्याप्रमाणें अहंकार, लोभ, सौजन्य, मैत्री, आपलेपणा, परकेपणा, वगैरे बऱ्यावाईट मनोवृत्ती असतात, त्याप्रमाणें अधिकारीसमुच्चयरूप जें सरकार त्यालाही असतात, भेद इतकाच कीं व्यक्तिविशेष अधिकारी हट्टास पेटल्यानें कोणाचेंही नफा-नुकसान जितकें करूं शकतो त्यापेक्षां सरकाराला अधिक करतां येतें. बाकी सरकारानें अमक्याला चांगलें म्हटलें, आणि तमक्याला वाईट म्हटलें म्हणून तो तसा होतो हें थोडेंच आहे. अनेकदां असें होतें कीं सरकार आणि प्रजा यांच्या नफानुकसानीचा परस्परांशीं अत्यंत विरोध असल्यामुळें अती नीच पुरुषाला हातीं धरून सरकाराला त्याचा बडेजाव करावा लागतो. ब्रह्मघ्न त्रिंबकजीसाठीं बाजींनें पाजीपणा करून आपल्या या राष्ट्राच्या स्वातंत्र्याची राळ केली, हें सर्वांस विदित आहेच. ज्याप्रमाणें प्रासादिक कवि आपल्या कल्पनावैचित्र्यामुळें शुष्क पदार्थाला देखील नसतें माहात्म्य आणून देतात, त्याप्रमाणें सरकारही अगदी हलकट मनुष्याला नसता थोरपणा देऊं शकतें. ज्याप्रमाणें स्विफ्टसारख्यानें केरसुणींचें वर्णन केलें तर तें देखील लोकांस मनोरम होईल असें स्टेलास वाटलें, त्याप्रमाणें सरकारनें ज्ञानशून्य पशूस जरी अधिकारावर नेमून त्याची पाठराखणी केली तरी त्याचाही लोकांना मोठा बाऊ वाटणार आहे. मागें एका रोमन बादशहानें अधिकाराच्या जोरावर आपल्या छिनाल बायकोस सेनेट सभेकडून देवी म्हणविलें आणि आपल्या विवाहाचा वर्षदिवस तरुणतरुणींनीं पतिव्रतेच्या स्थंडिलापुढें अगरु जाळून साजरा करावा असा ठराव केला! [Faustina, the daughter of Plus and the wife of Marcus, has been as much celebrated for her gallantries as for her beauty… Marcus was the only man in the empire who seemed ignorant or insensible of the irregularities of Faustina… He promoted several of her lovers to posts of honour and profit, and during a connection of thirty years, invariably. gave her proofs of the most tender confidence, and a respect which ended not with her life… The obsequious Senate, at his earnest request, declared her a goddess. She was represented in her temples, with the attributes of Juno, Venus and Ceres; and it was decreed, that, on the day of their nuptials, the youth of either sex should pay their vows before the altar of their chaste patroness.

The Decline and Fall of the Roman Empire, Vol. I, Chap. IV.] सरकारीं सत्तेचें सामार्थ्य केवढें आहे हें पहाण्यास इतकें दूर जायला पाहिजे असें नाहीं. आपल्या येथील कायदे करणाऱ्या मंडळींत मधून मधून कशा प्रकारच्या इसमांची नेमणूक होते, हें लक्षांत आणा म्हणजे झालें. तात्पर्य काय कीं सरकार म्हणून जरी स्वर्गीय वस्तु नाहीं, व सरकारचे सर्व अधिकार सरकाराला लोकांपासून प्राप्त झालेले असतात, तरी ते फार दिवस त्याच्याकडे असल्यानें तें त्याच्याच जोरावर लोकांशी शिरजोरपणा करूं लागतें, व त्यांना आपलें गुलाम करून टाकण्याचा प्रयत्न करितें; असें झालें म्हणजे लोकांत पिढीजात कांहीं तरतरी असल्यास ते औदासीन्यनिद्रेंतून जागे होतात, आणि अरेराव झालेल्या सरकाराला दोन समजुतीच्या गोष्टी सांगून वळणावर आणितात. अशा प्रकारचे लोक ज्या देशांत नसतात त्या देशचें सरकार प्रजेचे किती हाल करील याचा नेम नसतो. सरकार जुलमी, आणि प्रजा मुग्ध असल्यानें थोड्या वेळांत उभयतां लयास जातात. आपल्या हक्कांच्या संरक्षणासाठीं अधिकाऱ्यांशीं किंवा सरकाराशीं जे भांडण घालतात त्यांना त्या भांडणांत यश मिळण्याची आशा नसते. सारांश काय कीं सरकार व प्रजा यांतील युद्धप्रसंग एका पक्षास साधक आणि दुसऱ्या पक्षास बाधक असा असतो. तशांत ज्या ठिकाणीं परदेशस्थ सरकार असतें, व तें एखाद्याचा न्याय करण्याच्या भरीं पडतें, त्यावेळेस त्याच्याशीं सामना करण्यास उभे राहणाऱ्यानें फारच मजबुती केलीं पाहिजे. आपलें सरकार असें विलक्षण आहे कीं अगोदर कोणाला कांहीं माहिती द्यावयाचें नाहीं, व कोणीं कांहीं गैर माहितीमुळें चुकीचा मजकूर लिहिला कीं कर त्याचा पुरावा म्हणून लागलें हात धुऊन त्याच्या पाठीला! वास्तविक पहातां ज्या गोष्टीशीं लोकांचा निकट संबंध असतो, त्या संबंधाची हर एक प्रकारची माहिती सरकारानें आपण होऊन वेळेच्या वेळेस लोकांस द्यावी, व त्यांच्या खोट्या समजुती दूर कराव्या. अमेरिकेंतील सरकार सरकारी ग्याझेटांतून अशा प्रकारची माहिती वारंवार प्रजेस देतें असें ऐकिवात आहे. आपल्यापैकीं कोणास थेट सरकाराशीं किंवा त्याच्या एखाद्या अधिकाऱ्याशीं यशाच्या आशेनें कोडतात तंटा घालायचा असल्यास त्यांनीं पुढें लिहिलेल्या गोष्टींबद्दल मुख्यत्वेंकरून खबरदारी ठेवावी. (१) बरेंच मोठें डबोलें हातांत पाहिजे. पैशासारखी दुसरी मजेदार वस्तु जगांत नाहीं. हा वाटोळा असल्यामुळें एका फ्रेंच ग्रंथकारानें म्हटल्याप्रमाणें विशेष घर्षणाशिवाय पाहिजे त्या ठिकाणीं याचा सहज प्रवेश होतो. पाहिजे तो किंवा ती वश करण्यास याच्यासारखा दुसरा पंचाक्षरी मिळाणें कठीण. “मूकं करोति वाचालं, पंगुं लंघयते गिरिम्‌; यत्कृपा तमहं वंदे, परमानंदमाधवम्‌” या पद्यांत माधवाच्या ठिकाणीं रूपक असें पाठांतर केलें असतां पैशाच्या सामर्थ्याचें खरें वर्णन होणार आहे; अथवा असलें पाठांतर करण्याचीशी जरूर नाहीं; कारण माधव हा लक्ष्मीपती आहे, तेव्हां माधव याचाच अर्थ रुपया असा केला म्हणजे झालें! ज्यानें कशाचें तोंड खुलें केलें त्याला कशाचीही वाण नाहीं; म्हणूनच कवीनें कोठेसें म्हटलें आहे —

class="table_3">

धनैर्निष्कुलीनाः कुलीना भवन्ति

धनैरापदं मानवा निस्तरन्ति ।

धनेभ्यः परो बान्धवो नास्ति लोके

धनान्यर्जयध्वं धनान्यर्जयध्वम्‌ ।।

ज्याला विपुल द्रव्याची अनुकूलता असेल त्याला जगाच्या प्रस्तुत स्थितींत खऱ्याचें खोटें आणि खोट्याचें खरें करण्यास फारसा त्रास पडणार नाहीं. द्रव्यविहीनांचे मनोरथ मात्र गतभर्तृकांच्या स्तनाप्रमाणें जागच्या जागी विकास आणि लय पावतात. (२) कागदाची सामुग्री. खटला उभा राहण्यापूर्वीं जो जो म्हणून महत्त्वाचा कागद असेल तो हातांत घेऊन ठेवला पाहिजे. अस्सल मिळाला तर फारच चांगलें झालें; तो दुष्प्राप्य असेल तर त्यांची हुबेहूब नक्कल तरी पाहिजेच पाहिजे. तशांत तिच्यावर एखाद्या जबाबदार कामगाराची निशाणी घेऊन ठेवता आल्यास बरेंच काम होईल. अमुक अमुक कागद मीं स्वतः पाहिले आहेत, किंवा अमुक अमुक माझ्या मित्राकडून किंवा अमक्या तमक्या भल्या मनुष्याकडून मला हव्या त्या वेळेस मिळण्याचा संभव आहे असें म्हणत कोणाच्याही हवाल्यावर बसलें कीं काम हुकलें म्हणून समजावें. उपयोगाना येणारें चिटोरेंन्‌ चिटोरें वेळेपूर्वीं काबीज करून ठेविलें पाहिजे. एकदां गडबड सुरूं झाली म्हणजे अगदीं साधीं चिटोरीं दुष्प्राप्य होतात, व कधीं कधीं तर मोठ्या मोठ्या सुरक्षित जाग्यांतून तीं अंतर्धान पावतात हे सर्वांनीं ध्यानांत धरावें. (३) सहीनिशी लेखी जबान्या घेऊन ठेवणें. हा माझा बाप, ही माझी बायको, ही माझी आई, हा माझा सासरा, हा माझा जिवलग मित्र, हे श्रीमंत, हे गरीब, हे राजश्री, हे भले, हे सालस, हे काय कोर्टापुढें पाहिजे त्या वेळेस हजर राहून त्यांना माहित आहे तें कोणाची मुर्वत न ठेवितां सांगतील, तेव्हां यांच्या सहीसुद्धां यांची अगोदर लेखी जबानी घेऊन ठेवण्याची कांहीं एक आवश्यकता नाहीं, अशा दिमतीवर कोणत्याही कार्यहितेच्छूनें बसूं नये. प्रेम, विश्वास वगैरे चटसारें एकीकडे ठेऊन पक्कें नास्तिक बनावें, व जगांतील हरएक मनुष्य जबरा लफंगा आहे असें मानून आपल्या उपयोगाचें जें म्हणून त्याला ठाऊक असेल त्याचें त्याच्याकडून टांचण करवावें, व त्यावर त्याची सही घ्यावी; आणि असलीं सगळीं टांचणें वेळ येईपर्यंत एखाद्या मजबूत लोखंडी पेटींत घालून ठेवावीं! (४) वकीलांचें मत. कोणतेंही काम हाती धरण्यापूर्वीं त्यांतील सर्व कागद पत्र एखाद्या कायदेवाल्या भटास दाखवावे; व त्यांवर त्याचें लेखी मत घेऊन ठेवावें. या कृत्यास जो भट पहावयाचा तो चांगला धोरणवाला घनपाठी दशग्रंथी वैदिक असून जिकडे तिकडे वाखाणलेला असावा. त्याला असें म्हणावें कीं, बाबारे, दीडशेंच्या ठिकाणी दोनशें घे, पण जें मत द्यावयाचे तें नीट आपलें पोथीपुस्तक पाहून दे. असें केल्यानें प्रथम थोडासा खर्च झाला असें वाटेल खरें, पण पुरावा कशा प्रकारचा पाहिजे, किती कमी आहे, व बाकीचा कसा मिळवावा वगैरेचे ज्ञान आधीं झाल्यानें पुढचा पुष्कळ त्रास चुकतो, व एकंदरीनें नफा होतो. (५) किरकोळ तयारी. जागोजाग कुशल बातमीदार पाहिजेत. त्यांनीं रात्रंदिंवस जिकडे तिकडे घिरट्या घालीत असावें. कोणची कोठें काय खटपट चालली आहे, समाजांत लोक काय बोलतात, प्रतिपक्ष्याकडील कशी काय तयारी आहे वगैरे गोष्टी नीट रीतीनें टेहळून गुपचिपपणें वेळच्या वेळीं वर्दी देणाऱ्या विश्वासूक बातमीदारांशिवाय धामधूमीच्या वेळेस कामाचा चांगला जम बसत नाहीं. तसेंच दहापांच तरी मोठमोठ्या यूरोपिअन लोकांच्या ओळखी असाव्या, म्हणजे त्यांच्याकडून त्यांच्या समाजांत आणि ऑफीशीअल वर्गांत जी चर्चा चालली असेल ती कळते, व तदनुसार नवीन वळणें बांधण्यास ठीक पडतें. याशिवाय प्रत्येक समाजांत मध्यस्थ म्हणून एका जातीचे प्राणी आहेत. त्यांच्या मदतीनें एखादे वेळेस बेमालूम रीतीनें कामगिरी उरकतां येते. म्हणून यांजपैकीं एक दोघे आंगाखालीं राखून ठेवले असले तर बरें. सारांश काय कीं, मास्तर, डाक्तर, बालिप्टर, कोणी का असेना; जो जो म्हणून प्रसंगीं उपयोगी पडण्यासारखा असेल त्याला बगलेंत मारून ठेवावा. दुसरी एक महत्त्वाची सुचना करावयाची अगदींच विसरलों ती ही कीं, “शिववंदनकामांहीं वंदावा प्रथम देव नंदी न!” या न्यायानें प्रत्येक मोठ्या देवालयांतील आणि गृहमठांतील द्वारपालांच्या आंगावर एकेक तुकडा टाकून ठेवलेला असला म्हणजे महादेवापर्यंत प्रवेश होण्यास बिलकुल अडचण पडत नाहीं!

असो. येथपर्यंत कोठे कंटाळवाणा, कोठें थट्टेचा व कोठें गंभीर मजकूर लिहिण्यांत आला आहे, तो कितपत मान्य होईल तो होवो.

आतां वाचकांचा निरोप घेण्यापूर्वीं हें कोल्हापूर प्रकरण उभें राहिल्यापासून त्याचा निकाल होई तोंपर्यंत ज्या ज्या देशबंधूंनीं व मित्रांनी सहाय्य केलें त्यांचे आभार मानणें येवढें मात्र राहिलें आहे. वर्तमानपत्रें काढून पुरें एक वर्ष झालें न झालें तों आम्हांवर एक दोन बिकट प्रसंग येऊन गेले, व त्यांतून आम्ही निभावलों, हें केवळ अनेक ममताळू मित्रांच्या मदतींमुळें झालें हें आम्ही प्रांजलपणें कबूल करतों. पोलिस कोर्टांत फिर्याद लागल्या बरोबर मराठा-केसरीचे दिवस भरले असें कित्येकांस वाटूं लागलें, पुढें शास्त्रीबोवांचा अकालीं मृत्यु झाला; मग तर कांहीं पुसूंच नका. त्या ऐन दुःखाच्या आणि आणीबाणीच्या प्रसंगीं जिकडे तिकडे सर्वजण असें म्हणूं लागले कीं आतां ही मंडळी रसातळास गेली म्हणून समजा! असो, आम्ही असें समजतों कीं, येवढ्या थोड्या काळांत आम्हांवर जीं दोन तीन संकटें येऊन गेलीं, व ज्यांतून आम्ही फुटाफूट झाल्याशिवाय जसेच्या तसे बाहेर पडलों, त्यांवरून आमच्या देशबंधूंची येवढी तरी खात्री होईल की देशसेवेचें दंभ माजवून कोठें तरी सोयीवार नोकरी मिळेंपर्यंत चार पैसे मिळविण्यांत गुंतलेले हे लोक नाहींत, तर यापेक्षां थोडेसें कठीण काम आंगावर घेऊन तें निश्चयानें तडीस नेण्याचा यांचा निर्धार झालेला आहे. या प्रकरणांत आमच्या माना आडकल्या गेल्यामुळें अनेक मित्रमंडळीस जे दीर्घ श्रम झाले, त्यांबद्दल पूर्ण उतराई आमच्यानें कधींही होववणार नाही. आमचा सगळा भरंवसा आमच्या मुंबईच्या व पुण्याच्या विद्यालयीन मित्रांवर होता हें सांगावयास पाहिजे असें नाहीं. यांची मदत नसती तर लोकांनी भाकित केल्याप्रमाणें मराठा-केसरी कधींच निजधामास गेले असते. जणू काय दोन्ही कॉलेजांनीं आमच्या बरोबर शेवटपर्यंत काळजी वाहण्यास, आणि कारागृहांत सुद्धां आमचा समाचार घेण्यास हे दोन दक्ष प्रतिनिधीच नेमून दिले आहेत कीं काय असें आम्हांस आमच्या दोन मित्रांच्या सप्रेम वर्तनावरून वाटे! या खेरीज कोणाला पैशासाठीं, कोणाला सल्लामसलतीसाठीं, कोणाला दुसऱ्या कांही गोष्टींसाठीं, असें आम्ही अनेकांस अनेक तऱ्हांनीं शिणविलें, याबद्दल आम्हांस फार वाईट वाटत आहे. एकदां आम्हांस असें वाटतें कीं आमच्या हातून बरीच देशसेवा झाल्यावर आमच्यावर लोकांस त्रास देण्याचें प्रसंग येते तर बरें होतें. शिक्षा होऊन आम्ही तुरुंगांत गेल्यावरही आमचें बरें होण्याविषयी आमच्या हितचिंतकानीं उपाय करणें सोडिलें नाही. वर्ड्रस्‌वर्थ, मंडलिकप्रभृति मंडळींच्या अर्जाला एकीकडे झुगारून देऊन सरकारनें आम्हांला दहा पांच दिवसांची सूट दिली नाहीं यामुळें आमचें मोठेसें नुकसान झालें असें नाहीं; पण अशा प्रसंगीं दया आणि सौजन्य दाखवून कोल्हापूर प्रकरणाच्या संबंधानें आपण अगदीं निष्पक्षपाती आणि उदासीन आहों, असा लोकांचा ग्रह करून सोडण्याचा व त्यांच्या मनांतील कुत्सित संशय काढून टाकण्याचा जो अमोलिक प्रसंग आला होता तो सरकारानें विनाकारण घालविला! असो, झालें तें झालें; गत गोष्टीबद्दल खेद करण्यांत हांशील नाहीं. इतउत्तर आमची येवढीच उमेद आहे कीं, सकल महाराष्ट्रीयांनीं आम्हांवर जी प्रीति दाखविली आणि आम्हांस जो सन्मान दिला त्या प्रीतीला आणि त्या सन्मानाला आम्ही वास्तविक पात्र आहों असें केव्हां तरी आम्हांस दाखवितां आलें म्हणजे आम्ही कृतकृत्य झालों. हें महत्कृत्य आमच्या हातून निर्विघ्नपणें शेवटास जाण्यासाठीं आमचे जे खरे मित्र आहेत ते आम्हांस वेळोवेळीं आमचे प्रमाद दाखवोत, व सदुपदेश करोत; तसेंच आम्हीं आरंभिलेल्या उद्योगांत जर कांहीं प्रशंसनीय भाग असला तर त्याचा चोहोंकडे विस्तार होऊन या महाराष्ट्र भूमीच्या उदरीं —

स्नेहं दयां च सौख्यं च यदि वा जानकीमपि

आराधनाय लोकानां मुत्र्चतो नास्ति मे व्यथा

असें मानणारे पुत्र निपजोत!

❀❀❀

२

वि का र वि ल सि त

वि का र वि ल सि त

अथवा

शेक्स्‌पीअरकृत हॅम्लेट नाटकाचें भाषांतर

लेखक

गोपाळ गणेश आगरकर, एम्‌. ए.

आर्यभूषण छापखाना, पुणें

सन १८८३

किंमत १ रुपया

प्रस्तावना

अलीकडे लोकांस वाचनाची अभिरुचि लागल्यामुळें नवीन नवीन पुस्तकें तयार होऊं लागलीं आहेत, व नवीन पुस्तकें तयार होऊं लागल्यामुळें वाचनाची अभिरुचि वाढत चालली आहे. वाचनाची अभिरुचि लागणें आणि पुस्तकें तयार होणें या दोहोंचा अन्योन्य कार्यकारणसंबंध आहे. पहिले दुसऱ्यास आणि दुसरें पहिल्यास नेहमीं सहायभूत असतें. आतां अमुक एक प्रकारचींच पुस्तकें तयार व्हावी, व दुसऱ्या प्रकारचीं होऊं नयेत, हें लोकांच्या आवडीनावडीवर व गरजेवर अवलंबून असतें. बाजारांत ज्या मालाचा विशेष खप तो माल उत्पन्न करण्याकडे लोकांचें विशेष लक्ष; ज्याला गिऱ्हाईक नाहीं तो उत्पन्न करण्याची कोणी पर्वा करीत नाहीं हें स्वाभाविक आहे. कोणी झाला तरी त्याला आपल्या श्रमाचें फळ हें पाहिजेच; म्हणून ज्या पुस्तकापासून पुस्तककर्त्यास अर्थप्राप्ति होण्याचा संभव नाही-अशीं पुस्तकें जन्मास येत नाहीत यांत नवल कोणतें? प्रस्तुत कालीं मोठमोठ्या हुद्द्याच्या नोकऱ्या व मोठमोठे किताब हे राजविद्या शिकल्यानेंच प्राप्त होणारे असल्यामुळें महाराष्ट्र भाषेंत कठिण शास्त्रीय विषयांवर नवीन पुस्तकें करण्याकडे किंवा झालेलीं वाचण्याकडे पुष्कळांचें पूर्ण दुर्लक्ष असतें. आतां वास्तविक रीतीनें पाहिलें तर यांत कांही वावगें नाहीं; कारण, ज्याला ज्या गोष्टीपासून फायदा नाहीं त्यानें ती कशासाठी करावी? अर्थात्‌ करूं नये, व कोणी करीतही नाहीं; आणि म्हणूनच सध्यां जी पुस्तकें बाहेर येतात त्यांपैकी फारच थोड्यांत राजकीय किंवा शास्त्रीय विषयांचें विवरण असतें. शेंकडा निदान पाऊणशें तरी केवळ मनोरंजनासाठीं लिहिलेलीं असतात. त्यांतही कादंबऱ्यांला आणि नाटकांला विशेष दर! निदान इतरांपेक्षां तरी अधिक! तशांत आर्योद्धारकवाल्यांनीं आणि संगीतवाल्यांनीं नाटकप्रयोग पाहण्याची चटक लावून दिल्यामुळें म्हणतां म्हणतां दोन–चार नाटकें छापून प्रसिद्ध झालीं व आणखीही होतील! असो; हें सर्व येथें सांगण्याचें कारण येवढेंच कीं, गतवर्षी कोल्हापूरप्रकरणास सुरवात होऊन पैशाची चणचण झाली, त्या वेळेस आपलें आपल्यास कांहीं साहाय्य करतां आलें तर पहावें व तें करण्यास एखादें नाटक लिहिण्याखेरीज सुलभतर उपाय दिसेना, म्हणून १८८२ च्या एप्रिल महिन्यांत प्रस्तुत पुस्तकास मी आरंभ केला, व ऑगस्ट महिन्यांत डोंगरीवर असतां तें तडीस नेलें. पुस्तककर्त्याच्या मनाला जी शांतता असावी ती गेल्या वर्षाच्या पहिल्या नऊ महिन्यांत माझ्या मनाला न मिळाल्यामुळें हें पुस्तक माझ्या हातून जितकें वठेल असें मला वाटत होतें तितकें वठलें नाहीं हें माझें मीच कबूल करितों. शिवाय, हें भाषांतर अशा अडचणीत करण्यांत असा हेतु नव्हता कीं, तें ताबडतोब छापून त्यापासून पैसा उत्पन्न करावा, तर आर्योद्धारक मंडळीकडून त्याचे चार-दोन प्रयोग करवून त्यांचें जें उत्पन्न होईल तें केसरी-फंडाकडे लावावें असा होता. यामुळें भाषांतर करण्यास हवा तितका वेळ मिळाला नाहीं; इतकेंच नाहीं तर, परक्या भाषेंतील नाटकांची भाषांतरें कोणत्या रीतीनें करावीं याविषयीं माझी जीं मतें आहेत व ज्यांच्यासंबंधाने मी पुढें लिहिणार आहे, तीं माझीं मला हवीं तशी अंमलांत आणतां आलीं नाहींत. या कारणानें व भाषांतर करीत असतां ज्या पुस्तकांची मदत पाहिजे होती तीं न मिळाल्यानें फार त्रास पडला. कोणतेंही पुस्तक लिहीत असतां जीं साधनें पाहिजेत तीं अनुकूल असल्यानें तें जसें उतरतें तसें तें मागून कांहीं केलें तरी उतरत नाहीं, हें सर्वांस विश्रुत आहेच; तथापि तें छापूं लागण्यापूर्वीं माझ्यानें जितकें दुरुस्त करवलें तितकें मीं केलें आहे. या कामांत आमचे मित्र रा. रा. नारायण गोपाळ फाटक, बी. ए., एल्‌एल्‌. बी. यांनीं मला अंतःकरणपूर्वक पुष्कळ साहाय्य दिलें त्याबद्दल मी त्यांचा अत्यंत आभारी आहें. तसेंच रा. म. शि. गोळे, बी. ए., रा. वा. शि. आपटे, एम्‌. ए, रा. वा. बा. केळकर, बी. ए.; व रा. बा. गं. टिळक, बी. ए., एल्‌एल्‌. बी., यांनीं वेळोवेळीं ज्या सूचना केल्या त्यांबद्दल मी त्यांचाही आभारी आहें.

मराठी भाषेच्या शुद्धलेखनाचे नियम अद्यापि व्हावे तसे कायमचे झाले नसल्यामुळें व या पुस्तकाचीं शेवटचीं प्रुफें वेळोवेळीं निरनिराळ्या हातून गेलीं असल्यामुळें यांतील शुद्धलेखनास कांहीं घरबंद नाहीं असें वाचकांस वाटण्याचा संभव आहे. पण याबद्दल ते मला दोष न देतां भाषेच्या अपूर्ण व्याकरणाला जबाबदार धरतील अशी आशा आहे. ‘कांहीं’, ‘वस्त्रें’, ‘मीं पराक्रम केला’ अशा ठिकाणीं अनुस्वार देण्यास कोणी चुकतो असें नाहीं; पण ‘वेडावांकडा’, ‘धांवला’, ‘ठोंकणें’, ‘तुझ्यावांचून’ अशा ठिकाणच्या अनुस्वारांविषयीं पुष्कळ मतभेद आहेत, व त्यामुळें या पुस्तकांत निरनिराळ्या वादग्रस्त ठिकाणीं निरनिराळें शुद्धलेखन आढळण्यांत येईल. तसेंच कित्येक ठिकाणीं अगदी अक्षरशः भाषांतर करण्याचा प्रयत्न केला असल्यामुळें दूरान्वय झाला असेल व वाक्यें इंग्रजी वाक्यांच्या डौलावर गेलीं असतील; तथापि त्यांना दुर्बोधत्व न येऊं देण्याविषयीं माझ्याकडून होईल तितकी खटपट केली आहे. शेक्स्‌पीअरसारख्याच्या अत्यंत कठिण नाटकाचें भाषांतर करणें किती दुरापास्त आहे हें ज्यांना स्वानुभवावरून ठाऊक असेल ते असल्या क्षुल्लक प्रमादाबद्दल फारसा दोष लावणार नाहींत अशी उमेद आहे. याशिवाय आणखी एक किरकोळ गोष्ट सांगणें जरूर आहे, ती ही कीं, आपली महाराष्ट्र भाषा अद्यापि बाल्यावस्थेंत असल्यामुळें तींत नानातऱ्हेचे मनोधर्म, मनोव्यापार व तदनुरोधी बाह्य क्रिया व्यक्त करण्याजोगे शब्द नसल्यामुळें, कित्येक ठिकाणीं साधारण शब्दांस विशिष्ट अर्थ द्यावा लागला आहे, व कित्येक ठिकाणीं त्यांचा अर्थ विस्तृत करावा लागला आहे. सारांश, ज्यांना या संबंधानें या पुस्तकाचें निःपक्षपाती गुणदोषविवेचन करायाचें असेल त्यांनीं ‘जावें त्याच्या वंशा तेव्हां कळे’ ही गोष्ट लक्षांत ठेवून व शेक्स्‌पीअरच्या या किंवा दुसऱ्या एखाद्या नाटकांतील कठिणशा पाना दोन पानांचें भाषांतर करून पहावें, व तें करितांना किती अडचणी येतात याचा प्रत्यक्ष अनुभव घेऊन मग माझ्या पुस्तकास जो दोष देणें असेल तो द्यावा, इतकेंच माझें सांगणें आहे.

आतां यापेक्षां अधिक महत्त्वाच्या विषयाकडे वळूं. माझ्या मतें शेक्स्‌पीअरसारख्याच्या नाटकाचें भाषांतर करणारानें होतां होईल तों तें मूळाला धरून करावें. शेक्स्‌पीअरचें अनुपमेय बुद्धिवैचित्र्य, शेक्स्पीअरची असामान्य कल्पनाशक्ति, शेक्स्‌पीअरचें अद्वितीय वर्णनचातुर्य, शेक्स्‌पीअरचें अवर्णनीय अनेकप्रकृतिज्ञान यांविषयीं ज्याला आपल्या वाचकांस परिचय करून द्यावयाचा असेल, त्यानें त्याच्या नाटकांची हवी तशी फाडाफाड केल्यानें त्याचा हेतू कसा तडीस जाईल? तारा नाटकावर कै. विष्णुशास्त्री यांनीं जो अभिप्राय दिला आहे त्यांतील दोन-तीन मुद्दे प्रत्येक भाषांतरकर्त्यानें विशेष ध्यानांत ठेवण्याजोगे आहेत. त्यांत त्यांनीं असें म्हटलें आहे कीं, ज्यानें देशकालमानानुरोधास्तव किंवा मराठी रीतीरिवाजास्तव शेक्स्‌पीअरच्या नाटकांत सढळ हातानें फेरफार करून आपलें पुस्तक केलें आहे, त्याचें पुस्तक सामान्य वाचकांस कळण्यास अवघड पडणार नाहीं हें खरें, पण तसल्या पुस्तकापासून मराठींतून इंग्रजी भाषांतर करूं इच्छिणारास किंवा शेक्स्‌पीअरच्या अलौकिक कवित्वगुणांचें ज्ञान करून घेऊं इच्छिणारास कांहीं एक फायदा नाही. माझें असें म्हणणे आहे कीं, ज्यांना शेक्स्‌पीअरच्या नाटकांतर्गत पाश्चिमात्य लोकाचें विलक्षण रीतरिवाज आपल्या ग्रंथांत आणणें अप्रशस्त वाटत असेल, किंवा आणले असता ते वाचकांस नापसंत होऊन पुस्तकें अंगावर पडण्याची भीति असेल, त्यांनीं परस्परविरोधी असे इंग्रजी-मराठी विचार एकत्र करून ‘गंगाजम्नी’ पुस्तक त्यांच्या गळ्यांत बांधण्यापेक्षा, धमक असल्यास शेक्स्‌पीअरच्या नाटकांतील फक्त कथानक मात्र घेऊन आरंभापासून शेवटपर्यंत नवीन नाटक लिहून सादर करावें हें बरें. कितीही खबरदारी ठेविली तरी गोळकी भाषांतरांत केवढी असंबद्धता होऊन जाते हें शास्त्रीबुवांनी ‘तारा’ नाटकावरील आपल्या अभिप्रायांत स्पष्टपणें दाखविलें आहे, म्हणून तें येथें फिरून सांगत बसत नाहीं. (निबंधमाला, अंक ६०, पृष्ठ २२-२४ पहा.) मूळास धरून भाषांतर न करण्यास कदाचित्‌ हीं दोन कारणे असतील. पहिलें, इंग्रजी शब्दास मराठी शब्द शोधून काढण्याची मारामार, व तसें करण्यापासून होणारा त्रास; दुसरें, अश्रुतपूर्व आणि म्हणून लोकांस अप्रिय होणाऱ्या परकीय रीतीचें वर्णन केल्यानें येणारें दूषण. “शेक्स्‌पीअरच्या अमुक नाटकावरून मराठी पद्धतीस जुळेल अशा रीतीनें हें भाषांतर केलें आहे.” असा शेरा एकदा प्रस्तावनेंत ठोकून दिला कीं मग मूळ ग्रंथांत हवा तसा गोंधळ घालावा! कोठें कांहीं लागेना, मराठी रीतीस जुळत नाहीं, द्या सोडून! चांगला मराठी शब्द मिळत नाहीं, मराठी रीतीस जुळत नाहीं, द्या सोडून! वाक्याचा अर्थ लागेना; मराठी रीतीस जुळत नाहीं, द्या सोडून! याप्रमाणें मराठी रुढीशीं परकीय भाषेंतील ग्रंथांची गांठ घालावयाची असें ठरवून टाकलें म्हणजे अर्थाबिर्थाच्या तावडींतून सुटण्यास पुष्कळ पळवाटा ठेवतां येतात. पण ज्याला असल्या वाटा ठेवल्याशिवाय गत्यंतर नाहीं त्यानें तसलीं पुस्तकें भाषांतरास घेऊंच नयेत असें मला वाटतें. दुसऱ्या कारणाच्या संबंधानें आतां विशेष लिहिण्याची गरजच राहिली नाहीं. ‘अथेल्लो’ नाटकाचें भाषांतर मूळास धरून केलेलें आहे, व आर्योद्धारक मंडळीनें नुसतीं नांवें फिरवून तें अनेकदां पुण्याच्या चवचाल प्रेक्षकांपुढे करून दाखवून शाबासकी मिळविली आहे. तेव्हां पाश्चिमात्य रीतरिवाज आपल्या रंगभूमीवर आणल्यानें ते लोकांस अप्रिय होतील, किंवा त्यांना त्यांची किळस येईल, या मतास इतःपर हट्टवादी लोकांच्या मेंदूशिवाय दुसरा थारा राहिला नाहीं. ‘अथेल्लो’ नाटकाप्रमाणें ‘टेंपेस्ट’ नाटक नांवें बदलून रंगभूमीवर आणिलें तर त्याचा प्रयोगही लोकप्रिय होईल अशी माझी खात्री आहे. हेंही असो. या प्रश्नाला दुसरी दिंशा आहे ती अशीः आम्ही ज्या त्या नाटकासंबंधानें ‘आपले रीतरिवाज’, ‘मराठी रुढि’, ‘मराठी रीति’, व ‘देशकालमानानुरोध’ घेऊन बसलों तर दुसऱ्यांची रीति, व दुसरे देशकालमानानुरोध हे आम्हांस कसे समजणार? शेक्स्‌पीअर जर वेडेपणानें या रीतीनें ‘आपलेपणा’चा हट्ट धरून बसता तर आज त्याचा जो लौकिक आहे तो कधींच न हेता. त्याच्या विश्वव्यापी प्रचंड कल्पनाशक्तीला इंग्लंडचेचसे काय, युरोपांतील अर्वाचीन व प्राचीन राष्ट्रांतील रीतरिवाज आणि मनुष्यप्रकृति पुरे होईनात, तेव्हां त्यानें नवीन कल्पनासृष्टि निर्माण केली, याबद्दल त्याची कृति ढळतळीत साक्ष देत आहे. [“Each change of many-coloured life he drew, Exhausted worlds, and then imagined new.” Johnson] आपल्याच्यानें नानातऱ्हेच्या मनुष्यांच्या अंतःकरणांतील मनोविकारांचे आविष्करण करवत नाहीं तें नाहींच पण या आंग्लभौम सकलकविकुलशिंरोमणीनें जें अमूल्य आविष्करण केलें आहे त्याचें भाषांतरद्वारां होईल तितकें खरें स्वरूप प्रकट होऊं न देणें म्हणजे –

तातस्य कूपोऽयमिति ब्रुवाणाः क्षारं जलं कापुरुषाः पिबन्ति ।।

असला मूर्खपणा करणें होय [“What other anatomist of the human heart has reached his hidden core, and laid bare all the strength and weakness of our mysterious nature as he has done?”

Prof. Craik’s English Literature and Language.]

शेक्स्‌पीअरचें लिहिणें एकदेशीय बिलकुल नाहीं. तें तसें असतें तर त्याला ‘अनंतबुद्धि’, ‘जगत्कवि’, ‘सर्वकालीन कवि’, ‘सहस्त्रात्मा’ अशी विशेषणें कधींच मिळतीं ना, तें तसें असतें तर सगळ्या यूरोपीय राष्ट्रांचा तो इतका प्यारा होता ना तें तसें असतें तर गेटी, श्लेजेल, जरव्हायनस, कोलरिज, डौडन, गिझो इत्यादि जगदि्विख्यात जर्मन, इंग्लिश व फ्रेंच कवींच्या, तत्त्ववेत्याच्या आणि इतिहासकारांच्या प्रीतीस पात्र होता ना; ते तसें असतें तर त्याचे ग्रंथ लावण्यांत आपलें समग्र आयुष्य घालविणारा कोणीच निघता ना आणि तें तसें असतें तर त्या पाश्चिमात्य सूर्याचा प्रकाश सृष्टिनियमाचें अतिक्रमण करून पूर्व दिशेकडे कधीच येता ना! आजपर्यंत आमचें जें नुकसान झालें आहे तें हरएक प्रकरणांत हट्टानें ‘आपलेपणा’स चिकटून राहिल्यानें झालें आहे. धर्मसंबंधी, राज्यसंबंधी, व्यवहारसंबंधीं इतर लोकांचे काय विचार आहेत याचा विचार केल्याशिवाय आपले दुराग्रह कसे जाणार? आमच्या राष्ट्राची उन्नति व्हावी म्हणून आम्ही रात्रंदिवस धडपडतों आहों, पण उन्नति होण्याचीं जीं खरीं साधनें आहेत त्यांचा कंटाळा केल्यानें आमचा इष्ट हेतु कधीं तरी पूर्ण होईल काय? विशेषतः व्यवहारसंबंधीं दुराग्रहांचा लवकर लय व्हावा असा हेतु असल्यास तो शेवटास नेण्यास शेक्स्‌पीअरसारख्याच्या नानाविध नाट्यकृतींचा लोकांस परिचय करून देणें, व त्यांच्यापुढें तिचे प्रयोग करून दाखविणे यापेक्षां सुगमतर साधन तें कोणतें? आपल्याहून भिन्न आचारांचे चित्र नाटकरूपानें वारंवार आपल्या डोळ्यांपुढें आल्यानें आपल्या विचारांतील एकदेशीयता काढून टाकून सर्वांस सुखकर असा आचार स्थापण्यास किती सुलभ जाईल हें थोडा विचार केल्यानें ध्यानांत येणार आहे. शिवाय, ज्यांना आम्ही आपले रीतरिवाज म्हणून म्हणतों ते कोणते समजायचें? आठ-दहा वर्षांच्या पोरांना लग्नशृंखला घालणें, तरुण गतभर्तृका ऋतुमती झाल्याबरोबर त्यांना विकेशा करून चतुर्थाश्रम देणें, कोकीदार किंवा कंगणीदार पगडी घालणें, मुकटा किंवा पीतांबर नेसून जेवायास बसणें, पोटरीला आणि मांडीला खोल करकोचा पडेल असा चोळणा घालणें, कागद लावून चोळ्या आणि आंगरखा चढविणें, नवऱ्यानें बायकोचें नांव न घेणें–हे आणि अशा प्रकारचे जे रीतरिवाज तेच आपले रीतरिवाज असें ज्यांना वाटत असेल, व यांतल्या यांत जो गुरफुटून राहिला तोच भला, असा ज्यांचा समज असेल, ते ‘अथेल्लो’, ‘लीअर’, ‘रोमीओ आणि जुलिअट’ या नाटकांच्या वाऱ्यास उभें न राहतील तर न राहोत, पण ज्या नाटकगृहांत ‘मृच्छकटिक’, ‘मुद्राराक्षस’, ‘मालतीमाधव’ किंवा ‘शाकुंतल’ यांपैकीं एखाद्याचा प्रयोग चालला आहे त्यांतही त्यानीं पाय घालतां कामा नये! आम्ही आपले रीतरिवाज सोडीत नाहीं असें म्हणणाऱ्यांपैकीं शेंकडा नव्याण्णव शुद्ध ढोंगी असतात, व बाकीचे विचारशून्य असतात. ज्यांना आमचे रीतरिवाज सुटले नाहींत असें वाटत असेल त्यांनीं आपल्या देशाची शें-दोनशें वर्षांपूर्वींची स्थिति आणि आतांची स्थिति यांची तुलना करून पहावी, म्हणजे ताबडतोब त्यांचे डोळे उघडतील, व आपलें बोलणें हट्टाचें आणि चुकीचें आहे हें त्यांस कळून येईल. कालांतरानें स्थित्यंतर होतें, व स्थित्यंतराबरोबर आचारविचारांतर झालेंच पाहिजे. तेव्हां जी गोष्ट आपणास नकोशी वाटत असली तरी आपल्या नकळत होऊन जाते तिला विरोध करणें म्हणजे आपल्या मनाला आणि शरीराला विनाकारण त्रास करून घेणें होय. यासाठीं ज्या नाटकांत किंवा कादंबऱ्यांत आमच्या रीतरिवाजांचें किंवा रीतीभातीचें वर्णन केलें असेल त्याच चांगल्या असा ज्यांचा दुराग्रह झाला असेल त्यांनीं आपली दुराग्रहबुद्धि टाकण्याचा होईल तितका यत्न करावा हें योग्य आहे. विचारानें क्षुद्र बुद्धि निरस्त होऊन मन विस्तृत झालें, आणि “वसुधैव कुटुंबकम्‌” अशी वृत्ति त्यांत उत्पन्न झाली म्हणजे जो आनंद होतो तो कांहीं अनिर्वाच्य असतो. असें नसतें तर कालिदास-भवभूत्यादि महाकवींचा लौकिक सगळ्या जगगर पसरता काय? असें नसतें तर सतरा-अठरा भाषांत ‘अभिज्ञान शाकुंतला’चें भाषांतर होतें काय? असें नसतें तर ‘हिंदुस्थानचा शेक्स्‌पीअर’ या पदवीस कालिदास चढता काय? असें नसतें तर जगत्प्रसिद्ध शार्मण्यकवि गेटी “आलक्ष्य दंतमुकुलान्” हा श्लोक वाचून आनंदांत डुलत राहता काय? असें नसतें तर वुइल्‌मन्‌सारखा सहृदय रसिक “या नाटकांत (उत्तररामचरितांत) कित्येक अशा कल्पना आहेत कीं तसल्या मी पृथ्वीवरील दुसऱ्या कोणत्याही राष्ट्राच्या ग्रंथांत पहिल्या नाहींत” असें म्हणता काय? सारांश हाच कीं, कारनेल, मोलीअर, डान्टी, श्लेजेल, गेटी, मिल्टन्‌, शेक्स्‌पीअर, कालिदास व भवभूति यांसारखे जे महाकवि आहेत त्यांचा प्रतिभाविहंग उंच उड्डाण करून अव्याहत गतीनें आकाशपंथीं हव्या तेवढ्या भराऱ्या मारूं लागला म्हणजे त्याच्या खालून राष्ट्रेंच्या राष्ट्रें आणि खंडेंच्या खंडें निघून जातात! असले कवि विवक्षित देशाकडे किंवा देशाचारांकडे लक्ष न देतां मनुष्यजातीच्या ज्या अगाध मनोवृत्ति आहेत त्यांत वस्ताद पाणबुड्याप्रमाणें बुडी मारून तळीं काय आहे तें पाहण्यासाठीं झटत असतात! म्हणून कोणत्याही महाकवीच्या कृतीचें भाषांतर करतांना होईल तेवढ्या श्रमानें तींत ढवळाढवळ न करण्याचा प्रयत्न करावा.

आतां आणखी एका महत्त्वाच्या प्रश्नाचा विचार करावयाचा आहे. तो हा कीं, कादंबऱ्यांत किंवा नाटकांत जी भाषा घालावयाची ती सर्वत्र शुद्ध असावी, कीं पात्रानुरोधानें शुद्धाशुद्ध असावी? पहिल्या प्रश्नापेक्षां यासंबंधानें विशेष मतमेद असण्याचा संभव आहे. पुष्कळांचें असें म्हणणें आहे कीं, ज्या अर्थीं नाटक हें संसाराचें हुबेहूब चित्र आहे त्या अर्थी त्यांत जीं पात्रें येतात त्यांच्या योग्यतेनुरूप त्यांची भाषा असावी. एखाद्या लंगोट्याच्या तोंडीं शूद्ध भाषण घालणें म्हणजे गाढवावर भरजरी खोगीर चढविण्यासारखें होय. या म्हणण्यांत थोडेंबहुत तथ्य आहे, नाहीं असें माझें म्हणणें नाहीं. पण पात्रानुरोधानें चांगली-वाईट भाषा घालल्यानें एकंदरींत नफ्यापेक्षां नुकसान फार होतें. एक तर ज्या कुळवाड्यांचें वेडेंवांकडें भाषण आपण घालतो ते मुळींच अशिक्षित असल्यामुळें त्यांस तुम्ही कोणत्याही रीतीनें बोलविलें तरी ते त्याबद्दल अत्यंत उदासीन असणार. तुम्ही त्यांच्या तोंडांत एखाद्या शास्त्र्याची प्रौढ भाषा घातलीत तरी ते तुमच्याशीं भांडायला येतील असें नाहीं. दुसरें, महाराष्ट्र देश बराच विस्तीर्ण असल्यामुळें त्यांत एकाच प्रकारची कुळवाडी बोली आहे असें नाहीं. कोंकणपट्टी, नागपूर प्रांत, वऱ्हाड प्रांत, खानदेश आणि पुणें प्रांत यांपैकी प्रत्येकातील कुळवाड्यांची किंवा स्त्रियांची बोली दुसऱ्याहून भिन्न आहे. तेव्हां पुस्तकांत जी कुळवाडी बोली घालावयाची ती कोणत्या कुळवाड्यांची? पुणें प्रांतांतील कुळवाडी विशेष सुधारलेले आहेत म्हणून त्यांची घालायाची कीं काय? किंवा पुणें हें महाराष्ट्र भाषेचें माहेरघर, म्हणून येथील पुस्तककर्त्यांस जी रुचेल ती घालावयाची? बरें, पुण्याच्या ग्रंथकारांनीं अमुक एक म्हणून पसंत केली, पण बाकीच्या ठिकाणच्या लोकांनीं त्यांचा हुकूम तोडून दुसरीच घातली तर त्यांना पुण्याचे ग्रंथकार काय शासन करणार? मनोरंजन हा जर नाटकाचा मूळ उद्देश असेल, व तें करणें त्यांत घातलेल्या भाषेवर बहुतेक अंशीं अवलंबून असेल तर जो ज्या प्रांतांत राहणारा असेल तो त्या प्रांतांतील बायकांचें आणि शूद्र लोकांचें बोलणें आपल्या पुस्तकांत घालील, किंवा पुण्याकडे वाचणारांची संख्या विशेष आहे असें त्याच्या नजरेस आल्यास आपल्या फायद्यासाठीं इकडील शूद्र लोकांच्या भाषेचें अध्ययन करून ती घालील! आतां प्रश्न असा आहे कीं, बायकांचें आणि शूद्रांचें वेडेंवांकडे बोलणें घातल्यानें आनंद होतो कीं विरस होतो आणि नाटक हें संसाराचें किंवा मनुष्यकृतीचें हुबेहूब चित्र आहे कीं काय? पुण्याकडील शूद्र लोक कितीही सुधारलेले असले तरी त्यांचें बोलणें इतर ठिकाणच्या अडाणी लोकांच्या बोलण्याप्रमाणेंच स्थलपरत्वें आणि कालपरत्वें फिरणारें आहे. त्याला अद्यापि कोणत्याही प्रकारचें स्थैर्य आलें नसल्यामुळें तें अमुक तऱ्हेनेंच लिहावें आणि अमुक तऱ्हेनें लिहूं नये याबद्दल नियम करतां येत नाहींत, आणि यद्यपि एखाद्यानें ते केले तरी ते कोणीही पाळणार नाहीं. पुण्याच्या बायकांचें बोलणें चांगलें असें कल्पून ‘मौजेच्या चार घटका’ कर्त्यानें तें आपल्या पुस्तकांत घातलें आहे. रा. शंकर मोरो व रा. नारायण बापूजी कानिटकर यांना त्यांच्या मनाप्रमाणें जें बरें दिसलें तें त्यांनी घातलें आहे. सारांश, असल्या प्रकारचीं वेडींवाकडीं बोलणीं ज्या पुस्तकांतून घातलीं आहेत त्यांपैकीं एकाचा दुसऱ्याशीं मेळ म्हणून पटायाचा नाहीं! आणि असें होतें यांत कांहीं आश्चर्य नाहीं. कारण, एक तर वर सांगितल्याप्रमाणें या अज्ञान लोकांच्या बोलीला म्हणण्यासारखी स्थिरता आलेली नाहीं, व ती कशी बोलतात हें समजून घेण्याचा पुस्तककर्ते प्रयत्न करीत नाहींत. टेबलापुढें खुर्ची मांडून बसावें आणि हव्या त्या बायकोला आणि कुळवाड्याला हवें तसें बोलवावें! गांवांत इकडे तिकडे फिरतांना कुळवाड्यांचे जे चार शब्द कानांवर पडतात त्यांवरून हे आपल्या पुस्तकांतील बोली रचणार! बायकांच्या बोलण्याच्या संबंधानेंही बहुतेक असाच आनंद असतो! आमच्या समाजात निरनिराळी स्त्री-पुरुषें वारंवार एकच होत नसल्यामुळें स्त्रियांची बोली शिकण्याची मुख्य शाळा म्हणजे घर. हें तरी सामान्यतः ज्याचें त्यालाच उपयोगी. यांतील हेडमास्तरीण आई किंवा बायको! नाहीं म्हणायाला लग्नमुंजींत स्त्रियांचा मेळा एकत्र झाल्यावर आणखी एका तऱ्हेचीं व्याख्यानें श्रवण करण्याचा प्रसंग असतो खरा! या रीतीनें पढून तयार झालेला पंडित बायकांचें बोलणें हुबेहूब उठवून देत असेल यांत कांहीं संशय नाहीं! कित्येक तर या कामांत आपणांस मोठे निष्णात म्हणवितात. पण ज्यांना त्यांच्या तुटपुंज्या ज्ञानाची परीक्षा करायाची असेल त्यांनीं असल्या प्रकारचें एखादें पुस्तक घ्यावें आणि तें दोन-तीन बायका जमवून त्यांच्यापुढें वाचून दाखवावें, आणि ‘तुम्ही असेंच बोलतां ना’ असा प्रश्न त्यांना केल्यावर त्या काय उत्तर देतात तें ऐकावें म्हणजे झालें! विशेषेंकरून कुळवाडी बोली लिहिणारांची फार फजिती होते. ‘छूं’ व ‘कू’ हे शब्द लावून ज्याप्रमाणें कित्येकांना गुजराती किंवा हिंदुस्थानी भाषा बोलण्याची सोपी हिकमत सापडलेली असते, त्याप्रमाणेंच यांनाही पाहिजे तो शुद्ध ब्राम्हणी शब्द घेऊन अपभ्रंशानें त्याला कुळवाडी कसें बनवावें याची किल्ली सांपडलेली असते! हे भाषाकर्ते अशी भाषा लिहितात कीं, साधारण वाचकांस ती लवकर वाचतां येत नाहीं व समजत नाहीं! मला असें वाटतें कीं, भाषेच्या संबंधानें असलें हेंद्रें बागडणें बिलकुल कामाचें नाहीं. आपण जें लिहितों त्याचा हेतु असा असतो कीं, तें अनेकांनीं वाचून त्यांना आनंद व्हावा. जें लिहिणें वाचतां वाचतां समजत नाहीं किंवा जें सर्व ठिकाणच्या लोकांस सारखें समजण्याजोगें नसतें तें एकदेशीय होतें, व तें तसें नसतें तर त्यापासून जितक्या लोकांना जेवढा आनंद होण्याचा संभव असतो, तितक्यांना तेवढा होत नाहीं; व असें झाल्यानें पुस्तककर्त्याचा मूळ हेतु पूर्ण होत नाहीं. ज्यांना आपलीं पुस्तकें फार लोकानीं वाचावीं व तीं फार दिवस टिकावीं असें वाटत असेल, त्यांनीं कोणत्याही पात्रासाठीं वेडीवाकडी भाषा घालण्याच्या भरीस पडूं नये. ज्याप्रमाणें ओबडधोबड हत्यारांनीं नकशीदार काम करितां येत नाहीं, त्याप्रमाणें चांगलें विचार वाईट भाषेंत व्यक्त करितां येत नाहींत. रानवट आणि गांवढळ बोलणें पुस्तकांत वारंवार घालणें म्हणजे व्याकरण आणि भाषाशुद्धि यांच्या सुधारणेला दृढ व्यत्यय आणण्यासारखें होय. स्त्रिया आणि शूद्र आज तारखेला शुद्ध मराठी बोलत नाहींत हें खरें; पण त्यांना सुशिक्षण मिळून त्यांनीं पुढें-मागें शुद्ध बोलूं लागावें अशी आपली इच्छा आहे, व ती पूर्ण होण्यासाठीं शहरातून आणि खेड्यापाड्यांतून मुलींसाठीं आणि हरएक जातीच्या मुलांसाठीं शाळा घालण्याचा क्रम सुरू आहे. या सर्व खटपटीचा अर्थ असा आहे कीं, कालांतरानें सर्वांस सुशिक्षण मिळून विद्यासंपादनापासून होणारे फायदे तर व्हावेच, पण त्यांच्याबरोबर सर्वांची लिहिण्याची आणि बोलण्याची भाषाहि एक व्हावी. पृथ्वीवरील सर्व सुधारलेल्या राष्ट्रांत एक भाषा होईल तर फार हित होईल असा विचार मनांत येऊन ही गोष्ट सिद्धीत जाण्यास काय उपाय करावे, या विषयाकडे अनेक तत्त्ववेत्त्यांचें लक्ष लागलें आहे, हें पुष्कळांच्या ऐकण्यांत आलेंच असेल. ही बहुतेक अंशीं अशक्य गोष्ट शक्य अशी वाटूं लागण्यास देखील हजार-पांचशें वर्षें लागतील, मग ती प्रत्यक्ष घडून येण्यास किती वर्षें लागतील याचा आज मुळीच तर्क करितां येत नाहीं. म्हणून तसल्या अवाढव्य फंदांत आज आपणांस पडण्याची गरज नाहीं. तथापि हिंदुस्थानासाठीं, निदान आपल्या महाराष्ट्र देशासाठीं, एक भाषा करणें इष्ट आहे आणि साध्य आहे, व ही इष्ट आणि साध्य गोष्ट लवकर तडीस जाण्यासाठीं सर्व छापील पुस्तकांत सर्वांनीं व्याकरणशुद्ध अशी एक प्रकारची भाषा लिहिण्याचा प्रघात पाडिला पाहिजे. आतां कोणी असें म्हणतील कीं, रंगभूमीवर एखादा कुळवाडी व्याकरणशुद्ध मराठी भाषा बोलूं लागला तर रसभंग होणार आहे, तर या आक्षेपावर माझें असें उत्तर आहे कीं, पुस्तकांत व्याकरणशुद्ध भाषा असली म्हणून नाटकगृहांत हलक्या पात्रांनीं ती तशीच उठविली पाहिजे असें नाहीं. पुस्तकांत शुद्ध भाषा असूनही बोलतांना श्रोत्यांस ती कर्णकटू न होण्यापुरते फेरफार पाहिजे त्या पात्रास, निदान नाटकाध्यापकास तरी करितां येणार आहेत. कित्येक इंग्रजी कादंबऱ्यांत व नाटकांत हलकीं भाषणें घालण्याचा प्रचार आहे, नाहींसा नाहीं. पण इंग्लिश ग्रंथकारांच्या चांगल्या गुणांबरोबर वाईट गुणांचें अनुकरण आपण कशासाठीं करावें? शिवाय शेक्स्‌पीअरसारख्या ज्या मोठ्या ग्रंथकारांना आपले ग्रंथ चिरकाळ टिकावे अशी इच्छा असते, ते तरी निदान आपल्या ग्रंथांत असली हलकीं भाषणें घातलींच तर फारच थोड्या ठिकाणीं घालतात, हें त्यांच्या ग्रंथावलोकनावरून प्रत्ययास येणार आहे. तसेंच नाटक हें सृष्टीचें किंवा मनुष्याच्या आचरणाचें हुबेहूब चित्र आहे हें म्हणणेंही खोटें आहे. सर्वत्र महाकवींनी नाटकांत गद्यपद्यात्मक भाषणें लिहिलीं आहेत. पण मनुष्यामनुष्यांचा व्यवहार गात चालत नाहीं हें आपण प्रति दिवशीं पहातों. तेव्हां नाटकादर्शांत मनुष्याच्या आचरणाचें हुबेहूब प्रतिबिंब पडलेलें असतें या म्हणण्याचें निरर्थकत्व या एका मुद्यावरूनच बरेंच सिद्ध होतें. तसेंच, नाटकांत मनोवृत्तीचें जें वर्णन असते तें नेहमीं सत्याहून अधिक असतें. अतिशयोक्ति ही नाटकांतील रसाचा आत्मा आहे. थोडीबहुत अतिशयोक्ति केल्याखेरीज नाटकांत अलंकार घालतां येणार नाहींत किंवा कोणताही रस उत्पन्न करितां येणार नाहीं. म्हणून, नाटक हे सृष्टीचें आणि मनुष्याच्या आचरणाचें यथार्थ चित्र आहे असें समजून वेडीवांकडी भाषा लिहिण्यास प्रवृत्त होणें म्हणजे फारच मोठा प्रमाद करणें होय. या आणि अशा अनेक कारणांवरून व्यवहारांत मनुष्यें बोलतात तशी भाषा पुस्तकांत घालणें हें अगदीं अप्रशस्त आहे अशी माझी समजूत आहे.

प्रस्तुत भाषांतर अगदी वरील नियमांवरहुकूम उतरलें आहे असें नाही. हे नियम सुटल्याचीं त्यांत कांही स्थळें सांपडतील. हें पुस्तक करण्याचा मुख्य हेतु पूर्वीं सांगितल्याप्रमाणें त्याचा प्रयोग करण्याचा असल्यामुळें नांवें फिरवूनच भाषांतर करण्यास आरंभ केला. पुढें, मीं प्रथम दिलेलीं नांवें कित्येक मित्रांस बरीं न वाटल्यामुळें त्यांनीं दुसरीं सुचविलीं व तीं घालतांना मोठी खबरदारी ठेविली होती, तरी एक-दोन ठिकाणीं पहिलींच राहिलीं आहेत. किंत्येकांचें असें म्हणणें पडलें कीं, ज्या ठिकाणीं मूळांत गाण्याजोगीं पद्यें आहेत त्या ठिकाणीं भाषांतरांतही तसलीं पद्यें करून घालावीं. ही सूचना मला बरी वाटली; परंतु कवितादेवीचा वरदकर तर राहिलाच, पण करांगुली सुद्धां मस्तकावर नसल्याळें ज्यास ती अत्यंत प्रसन्न असे आमचे मित्र रा. शंकर मोरो रानडे, बी. ए. यांची आराधना केली. त्यांच्याकडे त्याबद्दल पत्र पाठवितांच त्यांनी तीं मेहेरबानीनें करून दिलीं याबद्दल मीं त्यांचा आभारी आहें. या पद्यांत ग्रीक व रोमन पुराणांतील देवादिकांचीं नांवें न घालता आपल्या इकडील पुराणातील नांवें घातलीं आहेत. कांहीं ठिकाणी शब्दश्लेषांचें किंवा अर्थश्लेषांचें भाषांतर नीट होईना म्हणून वाक्य दोन वाक्यें सोडलीं आहेत. हे आणि यासारखे दुसरे किरकोळ फरक केले आहेत, नाहींत असें नाहीं. तरी कोणत्याही महत्त्वाच्या ठिकाणीं शेक्स्‌पीअरला काडीयेवढें सुद्धां दुखवलेलें नाहीं. मूळांतल्याप्रमाणेंच भाषांतरांतही भुजंगानें राजास ठार मारून चंद्रसेनाच्या आईशीं म्हणजे आपल्या भावजयेशीं लग्न लाविलें आहे; तसेंच, राजाच्या प्रेताबरोबर राणीला स्मशानांत नेण्यास किंवा चंद्रसेनाचें आणि तीव्रजवाचें द्वंद्व चाललें असतां शेक्स्‌पीअरच्या जीवावर तिला दारू पाजण्यास मला कांहीं एक भीती वाटली नाहीं.

येथपर्यंत भाषांतरासंबंधानें ठोकळ विचार झाला. आतां खुद्द शेक्स्‌पीअर आणि त्याचें प्रस्तुत नाटक यांविषयीं दोन शब्द लिहावयाचे आहेत. शेक्स्‌पीअर मोठाच कवि खरा, कदाचित्‌ त्याच्या तोडीचा दुसरा नाटककार नसेलही; पण येवढ्यावरून त्याची कृति अमानुष आहे, किंवा तींत दोषाचा लेश म्हणून कोठेंही नाहीं, असें आमच्यानें म्हणवत नाहीं. शेक्स्‌पीअरचे कांहीं निस्सीम भक्त आहेत त्यांना त्याच्या नाटकांत दूष्यस्थळ म्हणून कांहीं दिसत नाहीं. त्याची पद्यरचना, त्याचें शब्दलालित्य, त्याचें कथानक आणि संविधानक, त्याचें स्वभाववर्णन हीं सारीं त्यांच्या मतें निर्दोष आहेत, इतकेंच नाही, केवळ अद्वितीय आहेत. आम्हांस असें वाटतें कीं, शेक्स्‌पीअर हा कांहीं ईश्वरांश नव्हता; व इतर ग्रंथकारांप्रमाणें त्याच्या ग्रंथातही पुष्कळ प्रमादस्थलें आहेत. चंद्राच्या भव्य तेजामुळें त्यांतील शशांक लोपून जातो, म्हणून त्यावर तो नाहीं हें म्हणणें जसें प्रशस्त होणार नाहीं, त्याप्रमाणेंच शेक्स्‌पीअरच्या गुणांपुढें दोष दिपून जातात, म्हणून ते त्यांत मुळींच नाहींत हें म्हणणेंही बरोबर होणार नाहीं. त्याच्या गुणानुरूप त्याची स्तुति आणि त्याच्या दोषानुरूप त्याची निंदा ही करण्यास निदान पराकाष्ठेचा खाष्ट व स्पष्टवक्ता म्हातारा जान्सन् तरी भ्याला नाही. शेक्स्पीअरचीं नाटकें इतकीं सरस खरीं, व त्याला त्यांपासून बरीच द्रव्यप्राप्तिही झाली, पण त्याचा अलीकडे जो येवढा लौकिक झाला आहे त्याला मुख्य कारण ग्यारिक. ग्यारिक म्हणून जान्सन्‌च्या वेळेस अतिप्रसिद्ध नट होऊन गेला. त्याच्या अनुकरणीय अभिनयामुळें शेक्सपीअरचें बुद्धिवैचित्र्य लोकांच्या दृष्टोत्पत्तीस आलें, व शें-दीडशें वर्षें हा कोहिनूर आपल्या हेळसांडपणामुळें किंवा मूर्खपणामुळें उकिरड्यांत पडून राहिला होता असें त्यांस वाटलें. मग मागल्या उपेक्षेबद्दल जणों काय प्रायश्चित्त घेण्यासाठींच त्यांनीं असला जबरदस्त स्तुतिपाठ करण्यास आरंभ केला कीं, तेव्हांपासून आत्तांपर्यंत त्याचा ओघ एकसारखा वाढत चालला आहे, व त्याच्या तीव्र धारेपुढें प्रतिकूल टीकाकारांचें कांहीं चालत नाहीं. आम्हां पूर्वात्यांस दूरत्वामुळें तिच्या सपाट्यांत सांपडण्याची फारशी भीति नाहीं; आणि म्हणून आमच्या हातून त्याच्या नाटकांचें विशेष निष्पक्षपाती गुणदोष विवेचन होण्याचा संभव आहे. अगोदर शेक्स्‌पीअर हा कोणी प्रासादिक किंवा दैवी पुरुष होता असें आम्हांस वाटत नाहीं. त्याचीं नाटकें त्याच्या पूर्वींच्या आणि त्याच्या मागाहून झालेल्या नाटककारापेक्षां चांगलीं होण्यास जीं कारणें झालीं तीं त्या वेळचा इंग्लंडचा इतिहास वाचला असतां तेव्हांच ध्यानांत येणार आहेत. इंग्लंडांत ‘आव्हन’ नदीच्या काठीं ‘स्ट्राटफर्ड’ म्हणून एक गांव आहे, त्या ठिकाणीं १५६४ त वुइलियम्‌ शेक्स्‌पीअर याचा जन्म झाला. त्याच्या लहानपणच्या सांगण्यासारख्या गोष्टी प्रसिद्ध नसल्यामुळें त्या येथें देतां येत नाहींत. इतकें मात्र खात्रीनें ठाऊक आहे की, त्याच्या गरीब आईबापांनीं त्याला त्या खेड्याच्या शाळेंत घालून त्याच्याकडून तेथें होण्यासारखीं दोन अक्षरें करविलीं होतीं. स्ट्राटफर्ड ज्या तालुक्यांत किंवा कौंटींत आहे, त्यांतच ‘बरबेज’ म्हणून कोणी त्या वेळचा वाखाणलेला नट होता. त्याच्याबरोबर विसावें वर्षीं शेक्स्‌पीअर हा लंडनास गेला, आणि तेथें, ‘ब्लाकफ्रायर’ नांवाचें एक नाटकागृह होतें त्याच्या भागीदारांपैकीं बारावा भागीदार झाला. पुढे याच भागीदार मंडळीनें ‘ग्लोब’ नांवाचें नाटकगृह विकत घेतलें, व त्यांत ती उन्हाळ्यांत खेळ करीत असे. शेक्स्‌पीअर हा स्वतः नटाचें काम करी, व आपल्या आणि दुसऱ्या नाटककारमंडळीस नाटकें लिहून देई. त्या वेळेस नाटककारमंडळ्या चांगल्या चांगल्या नाटककारांपासून त्यांचीं नाटकें विकत घेत, व रंगभूमीवर त्यांचे प्रयोग करून दाखवून त्यांवर पैसै कमावीत. शेक्स्‌पीअर याला यामुळें दोन तऱ्हेनें पैसे मिळत. एक, तो स्वतःच नाटकांत सोंग घेई म्हणून, व दुसरी, तो नाटकें लिही म्हणून. सगळा जन्म नाटकांत घालवावा असा शेक्स्‌पीअरचा हेतु नव्हता; तर तरुणपणांत दहा पंधरा वर्षें हरहुन्नर करून चार पैसे कमवावे, व मग आपल्या गांवीं परत जाऊन तेथे जमीनजुमला विकत घ्यावा, व घरदार करून वृद्धापकाळ सुखांत आणि प्रतिष्ठेंत घालवावा असा होता. व त्याप्रमाणें त्यानें केलें. थोड्या वर्षांत त्याला पुष्कळ पैसे मिळाले, व पूर्वींच्या संकेताप्रमाणें त्यानें त्या पैशांवर स्ट्राटफर्ड येथें जमिनी व घरें खरेदी केलीं आणि मरायच्या अगोदर तेथें तो स्वस्थपणें कांहीं वर्षें जाऊन राहिला. निःसंशयपणें शेक्स्‌पीअरचीं अशीं पसतीस नाटकें आहेत; चौदा आनंदपर्यवसायी, अकरा शोकपर्यवसायी, व दहा ऐतिहासिक. शेक्स्‌पीअरच्या आनंदपर्यवसायी नाटकांत शेवट गोड असतो येवढ्यावरून त्यांना तें नांव द्यावयाचें; बाकी त्यांपैकीं पुष्कळ नाटकांत करुणा उत्पन्न करणारे प्रवेश आहेत, व कित्येकांची संविधानकें तर अशीं आहेत कीं, त्यांवरून हीं नाटकें शोकपरिणामी असतील असें वाटतें. शेक्स्‌पीअर येवढा बुद्धिमान्‌ खरा, व त्या एकट्याने ३५ नाटकें लिहिलीं ही तारीफ करण्याजोगी गोष्ट खरी; पण या ३५ पैकीं चौतिसांच्या मूळ गोष्टी त्यानें दुसऱ्या पुस्तकांतून घेतल्या आहेत, हा एक मुद्दा ध्यानांत ठेवण्यासारखा आहे. त्यानें असें केलें म्हणून आम्ही त्याची कमी योग्यता समजतों असें नाहीं; कारण, दुसऱ्या पुस्तकांतून मूळ गोष्ट घेतली तरी तींत हवे तसे फेरफार करून ती चित्तवेधक करण्यास लहानसान बुद्धि लागते असें नाहीं; तथापि पहिल्यापासूनच नवा पाया रचून त्यावर इमारत चढविणें, व दुसऱ्या कोणी घातलेल्या पायाची दागदुजी करून घेऊन त्यावर इमारत चढविणें, यांत थोडें अंतर आहे. असो; शेक्स्पीअरनें पसतीस नाटकें लिहिलीं व त्यांवर त्याला पुष्कळ द्रव्य संपादितां आलें, यावरून त्या वेळेस नाटकें लिहिण्यास अनुकूल अशी देशस्थिति आली होती, व लोकांस नाटकें वाचण्याची आणि त्यांचे प्रयोग पहाण्याची अभिरुचि लागली होती, या दोन गोष्टी सिद्ध होतात. कोणत्याहि देशांत मोठा मनुष्य जन्मास येतो तो एकाएकीं आकाशांतून पडतो असें नाहीं. तो आणि त्यासारखें दुसरे मोठे मनुष्य उत्पन्न होण्याचा त्या देशाला काळच आलेला असतो. इलिझाबेथच्या कारकीर्दींत शेक्स्‌पीअरशिवाय दुसरे अनेक मोठे लोक जन्मास आले. स्पेन्सर, राले, जानसन, बेकन, बरले व हूकर हीं समकालीन नांवें ध्यानांत ठेविलीं असतां शेक्स्‌पीअरच्या विलक्षण कल्पनाशक्तीविषयीं इतका अचंबा वाटणार नाही. नुसत्या बुद्धिसामर्थ्याचीच तुलना करावयाची असेल तर बेकनची बुद्धि शेंक्स्‌पीअरपेक्षां कांकणभर अधिक येईल असें आम्हांस वाटतें. पण असल्या तुलनेंत पडण्यांत कांहीं अर्थ नाहीं, म्हणून ती दिशाच आम्हीं अजीबात सोडून देतों. आमचें इतकेंच म्हणणें आहे कीं, ज्या जमिनीत शेक्स्‌पीअर जन्मास आला, त्या जमिनींत त्या वेळेस त्यासारखे मोठे पुरुष निपजाण्याजोगीं उत्पत्तितत्त्वें एकत्र झालीं होतीं. असें नसतें तर वर सांगितलेली विद्वन्मणिपरंपरा उदयास आली नसती. पंधराव्या शतकांत सर्व युरोपभर जी धर्मक्रांति झाली, तिच्या योगानें यूरोपांतील सर्व राष्ट्रांची स्थिति अगदीं बदलून गेली असें म्हणण्यास हरकत नाहीं. इग्लंडांत धर्मक्रांति होऊन राज्यक्रांतिही झाली. इंग्लंडांतील इतिहासांत ज्यांना ‘गुलाबाच्या लढाया’ अंसें म्हणतात, त्यांत इंग्लंडांतील मोठमोठ्या घराण्यांचा फडशा होऊन पंधराव्या शतकाच्या अखेरीस अनियंत्रित राजघराणें स्थापित झालें. या घराण्यांतील बहुतेक राजे फार प्रबल होऊन गेले. प्रबल राजांच्या कारकीर्दीत बुद्धिमान् पुरुष उदयास येतात हें सर्वांस ठाऊक आहे. इलिझाबेथ इच्या अमदानींत इंग्लंडचा दरारा सर्व यूरोपांत ठाम बसून गेला होता. स्पेनच्या ‘अजिंक्य’ आरमाराचा फडशा उडवून दिल्यानें त्या वेळच्या इंग्लिश लोकांस केवढें स्फुरण आणि केवढी वीरश्री आली असेल, याची खरी कल्पना इतिहासज्ञास मात्र करतां येणार आहे. यूरोपांत प्राटेस्टंट लोकांचा छळ झाल्याची बातमी लागली कीं त्यांचा कैवार घेऊन लढार्इ करण्यास इलिझाबेथ राणी सदां तयार असे, यामुळें युरोपांतील क्याथलिक राष्ट्रें तिला चळचळां कांपत, व आपापल्या राज्यांतील प्राटेस्टंट प्रजेला न्यायानें आणि दयेनें वागवीत! मेरीच्या राज्यांत पोपचें फार प्रस्थ माजलें होतें, इलिझाबेथ सिंहासनारूढ होतांच तिनें पोपचा संबंध तोडून टाकला, व इंग्लंडच्या धर्मप्रकरणात तो कधींहि हात घालणार नाहीं असा बंदोबस्त केला! स्कॉटलंडच्या राणीनें कांहीं गडबड केल्यावरून तिला सतरा-अठरा वर्षें कैदेंत ठेवून अखेरीस तिचा शिरच्छेद केला! पृथ्वीप्रदक्षिणा करण्यासाठीं शूर खलाशांच्या हातीं मोठमोठीं जहाजें देऊन त्यांना निरनिराळ्या दिशांस पाठविलें, व हिंदुस्थानाशीं व्यापार करण्याकरितां पहिली ईस्ट इंडिया कंपनी स्थापिली. या आणि अशा अनेक गोष्टींवरून वाचकांच्या हें लक्षांत येईल कीं, इंग्लंडच्या इतिहासाचा हा काळ पराकाष्ठेच्या चंचलतेचा असल्यामुळें नाटककारास आपल्या नाटकांत गुंफितां येण्याजोग्या पुष्कळ गोष्टी त्याच्या डोळ्यापुढें घडत असतील यांत संशय नाहीं. व मोठमोठ्या गोष्टी नित्यशः कानावर येत असल्या किंवा डोळ्यापुढें घडत असल्या, म्हणजे त्यांचें मनोवेधक वर्णन हातून सहज होऊन जातें हें कोणीही कबूल करील. शेक्स्‌पीअरच्या पूर्वीं इंग्लंडांत मोठे लोक झाले नाहींत यांत कांहीं आश्चर्य नाहीं; कारण, तसले लोक होण्यास जी स्थिति लागते ती स्थिती इंग्लंडला किंवा यूरोपांतील दुसऱ्या कोणत्याही देशाला आली नव्हती. यूरोपखंडाच्या इतिहासांत ज्यांना ‘मध्ययुगें’ असें म्हणतात, त्या युगांत युरोपांतील सगळ्या समाजांचीं स्थिति अत्यंत शोच्य होती. अज्ञान, पापाचरण, धर्मभोळेपणा, धर्माधिकाऱ्यांची लूट, विषयसुखाविषयीं अत्यंत उदासीनता वगैरे गोष्टीमुळें सगळें यूरोपखंड एका प्रकारच्या झोपेंत घोरत पडलें होतें असें म्हणण्यास हरकत नाहीं. स्वर्गाच्या दाराच्या किल्ल्या धर्माधिकाऱ्यांपाशीं; त्यांच्या मध्यस्थीखेरीज ईश्वरप्राप्ति किंवा मुक्ति नाहीं; पापांचें क्षालन होण्यासाठीं भटजीबोवांच्या हातावर दक्षणा सोडली म्हणजे पुरें आहे; प्रपंचांत मन घालणें म्हणजे मोक्षपदाचा अव्हेर करून नरकवास प्राप्त होण्याची तयारी करणें, विषयसुखाचा अभिलाष हा साऱ्या पापांचें आणि दुःखांचें मूळ; प्रखर शरीरदंडनाशिवाय आत्म्याची शुद्धि होणें नाहीं, आपली ऐहिक वसति क्षणभंगुर व यातनामय आहे, व ऐहिक सुखापासून सुखाचा भास मात्र होतो; खरें सुख व खरी शांति स्वर्गांत; संसारसुखाचा तिटकारा करून गुरूपासनेंत किंवा ईश्वर भजनांत कालक्रमण करणें हा आयुष्य घालविण्याचा उत्तम मार्ग; मित्रत्व, बंधुत्व, पितापुत्रत्व वगैरे मिथ्या मायापाश होत; यांत सांपडलेला मनष्य परलोकास मुकतो, व त्याला दुर्गति प्राप्त होते; ‘पदार्थशास्त्र’ म्हणतात तें कांहीं नाहीं, सगळा किमयेचा आणि जादुगिरीचा खेळ आहे; सूर्यचंद्रांच्या गतीचा निर्णय कोणास करतां येणार नाहीं किंवा ताऱ्यांचें अंतर कोणाच्यानें निघणार नाहीं, हे विषय मनुष्याच्या बुद्धीच्या पलीकडे आहेत, सारांश, वैराग्यासारखी दुसरी चीज नाहीं अशी त्या वेळच्या लोकांची पक्की समजूत होती, व त्यामुळें त्यांच्या हातून कांहीं एक होत नसे. ल्यूथरकृत धर्मक्रांतीमुळें जें मन्वंतर झालें त्यांत या वेडेपणाच्या कल्पना अगदी राहिल्या नाहींत. ईश्वरापाशीं वशीला लावण्यास मध्यस्थांची किंवा प्रतिनिधींची आवश्यकता नाहीं; संसारसुखाची इच्छा केल्यानें किंवा तें प्राप्त होण्याचा उद्योग केल्यानें परमेश्वराला राग येण्याचा संभव नाहीं; विषयवासना तृप्त करणें हें पाप नाहीं; शरीर आणि मन हीं मनुष्याच्या अस्तित्वाचीं दोन अवश्य अंगें होत, यासाठीं या दोहोंपैकीं कोणाचीच उपेक्षा करणें हितावह नाहीं; आचार व विचार यांचीं पारडीं समतोल असलीं पाहिजेत; यांमधील कांटा कोणत्याही एकाकडे जरी विशेष कलला तरी त्यापासून मनुष्याचें नुकसान होतें; अनेकगुणात्मक बाह्यसृष्टि पमेश्वरानें मनुष्याच्या उपभोगासाठीं केली आहे, यासाठीं तिचा कंटाळा करणें म्हणजें त्याचा अपमान करणें होय; जड सृष्टीच्या किंवा मनःसुष्टीच्या अस्तित्वाचीं गूढ कारणें मनुष्याच्या आकलनशक्तीच्या बाहेर आहेत, यासाठीं त्यानें त्यांचा शोध लावण्याचे व्यर्थ श्रम करूं नयेत; परमेश्वराच्या अतर्क्य गुणांचा आणि करणीचा स्पष्ट बोध कोणत्याही जीवाला कधींच व्हावयाचा नाहीं, तथापि त्याच्या अगाध कर्तृत्वाचीं चिन्हें हरघडीस दृष्टिगोचर आहेत, एवढ्यावरच समाधान मानून त्याचें चिंतन करावें, त्याला शरण जावें, व त्यानें आपल्या सुखासाठीं जीं अनेक साधनें निर्माण करून ठेविलीं आहेत, त्यांसाठी कृतज्ञतापूर्वक त्याचें भजन करावें; क्रोध, अहंकार, ममता, विषयवासना इत्यादि मनोविकार विचाराधीन असले म्हणजे मनुष्याचें त्यांपासून कल्याणच होतें, शत्रुद्वेष, बंधुप्रीति, आप्तप्रेम, पितृवात्सल्य इत्यादि गुणांनीं इहलोकीं मनुष्याला सुखप्राप्ति होते; आपलें व दुसऱ्याचें ऐहिक आणि पारमार्थिक कल्याण चिंतणें आणि करणें हाच मनुष्याचा सनातन धर्म; सद्विचार आणि नीति यांचें अवलंबन करून वर्तन ठेविलें असतां इहलोकींच परलोकींच्या सुखाचा अनुभव होऊं लागतो; दुर्लोकिकासारखें दुष्ट मरण नाहीं, सुलौकिकासारखें अमरत्व नाहीं, आत्मोन्नतीहून श्रेष्ठ असें मनुष्यास दुसरें कर्तव्यकर्म नाहीं; –या आणि अशा अनेक विचारांचा प्रसार झाल्यामुळें ज्या त्या राष्ट्रांत उद्योग, संपत्ति, विद्या, देशाभिमान हीं तत्काल उत्कर्षास पावलीं. मुख्यत्वेंकरून इंग्लंडांत असल्या विचारांच्या प्रसारामुळें लोकांचें फार हित झालें. एक वेळ बाह्य सुखांचें सरसत्व अनुभवास आल्यावर मग काय विचारतां? शेक्स्‌पीअरनें एक दिशा धरली तर बेकननें दुसरी, हूकरनें तिसरी, रालेनें चौथी, आणि बरलेनें पांचवी, याप्रमाणें चार चौघांनीं चोहोंकडून उचल केल्याबरोबर सुधारणेचें काम झपाट्यानें चालूं लागलें, व थोड्या वेळांत मनुष्याच्या ज्ञानवृक्षाच्या अनेक शाखा पुष्पांनीं आणि फलांनीं ओथंबून गेल्या. एका ग्रंथकारानें तर असें लिहिलें आहे कीं, रात्रीचा तिमिर निघून जाऊन पुथ्वीवर सूर्याचे कल्याणप्रद रश्मि येऊन पोहोंचले म्हणजे ती जशी रमणीय, प्रफुल्लित, आणि सुखी दिसते, त्याप्रमाणें ‘मध्ययुगां’तील अज्ञानतिमिर निरस्त झाल्याबरोबर अर्वाचीन विचारप्रकाशांत युरोपांतील सर्व राष्ट्रें उद्योगी आणि आनंदी दिसूं लागलीं. हें सर्व येथें सांगण्याचें प्रयोजन इतकेंच की, शेंक्स्‌पीअर हा जरी महाकवि खरा, तरी तो केवळ स्वर्गांतून मृत्युलोकावर उतरला, व त्यानें जें केलें आहे तें अमानुष आहे, असें मानावयाचें नाहीं. शेक्स्पीअरनें आपल्या विलक्षण बुद्धिसामर्ध्यानें व अचाट कल्पनाशक्तीनें मनुष्यमात्रावर जे उपकार करून ठेविले आहेत, त्यांबद्दल त्याला कोणी हवा तितका करभार देवो, त्यासाठीं आमचें कांहीं एक म्हणणें नाहीं. आमचें इतकेंच म्हणणें आहे कीं, शेक्स्‌पीअरबरोबर नाट्यकलेची परमावधि होऊन गेली असें समजून आतां तिची अधिक उन्नति करण्याचें काम सोडतां कामा नये. “कालोऽह्ययं निरवधिर्विपुला च पृथ्वी” अशी स्थिति असल्यामुळें शेक्स्‌पीअरच्या तोडीचेचसे काय, पण त्याहून श्रेष्ठ कवि उत्पन्न होण्याचा संभव आहे. यासाठीं ज्याच्या नशीबीं असेल त्यानें त्याच्या अलौकिक नाट्यरसाचें बुद्धिविकासक आणि शांतिप्रद पान तर यथेच्छ करावेंच, पण जमल्यास त्याच्या गुणदोषांचें विवेचनही करावें; कारण, त्यापासून अनेक फायदे आहेत. मागल्या कवींचे दोष दृष्टोत्पत्तीस आल्यानें पुढल्या कवींना ते टाळणें सुलभ होतें हा तर गुणदोषविवेचनापासून होणारा एक फायदा आहेच; पण याहीपेक्षां विशेष महत्त्वाचा फायदा कोणता म्हणाल तर असल्या विवेचनानें कवीचें खरें हृद्‌गत सर्वांस कळूं लागतें. कवीचें हृद्‌गत यथास्थित कळून क्षणभर वाचकाचें आणि त्याचें तादात्म्य झाल्याखेरीज कवितेपासून होणारा अत्यानंद त्याच्या अंतःकरणास होणार नाही. नाटकाचा प्रयोग चांगला वठत असला तर तो पाहण्यानें नाटकाचें पुस्तक वाचण्यापेक्षां एक प्रकारें अधिक समाधान होतें खरें, पण एक प्रकारें मोठें नुकसानही होतें. नाटक वाचतांना विचार करण्यास फुरसत सापडते, यामुळें अनेक पात्रांच्या भाषणांचा परस्परसंबंध लावतां येतो, व ज्या ठिकाणीं कवीनें विशेष बहार केली असेल त्या ठिकाणी थोडा वेळ थबकून राहून त्याच कल्पनेवर पुनः पुनः विचार करून सुखानुभव द्विगुणित किंवा त्रिगुणित करतां येतो. प्रयोग पाहण्यास बसल्यावर अशा प्रकारचा सुखानुभव घेण्यास अवकाश कोठला? एक पात्र डोळ्यांआड झालें नाहीं तोंच दुसरें येऊन पुढें उभें राहतें, व मनावर एक प्रकारचे संस्कार स्पष्ट उमटताहेत नाहींत तों दुसरे येऊन ठेपतात. यामुळें एकच गर्दी होऊन जाऊन कोणत्याच रसाचा पूर्ण अनुभव होत नाहीं. शिवाय, एखादे वेळेस कवीची खाशी तंद्री लागली म्हणजे पहिल्यापासूनच तो अशा वेगानें भराऱ्या मारूं लागतो कीं, पुढें पुढें त्याचा वेग त्यालाच आवरेनासा होतो. मनाच्या अशा स्थितींत लिहिलेल्या नाटकाचा हवा तसा प्रयोग कोणत्याही नटाच्या हातून वठायाचा नाहीं! ‘उत्तररामचरित’, ‘किंग लीयर’, ‘हॅम्लेट’ या नाटकांत कवीनीं पहिल्या पहिल्या अंकांतच प्रधानरसाची पंचमापासून सुरुवात केल्यामुळें पुढें पुढें त्यांच्याबरोबर वर वर चढण्यास मन मात्र टिकतें! ‘किंग लीअर’सारख्या नाटकांत ‘लीअर’ होणाऱ्या मनुष्याचा गळा पहिल्या दुसऱ्या अंकांतच फुटून गेल्यावर तो पुढें काय रडणार? व शेवटच्या तीन अंकांत कवीनें जी कमाल करून सोडिली आहे तिचें अनुकरण कसें करणार? ज्या नाटकांत कवींनीं पात्रांच्या मनोवृत्तींना पहिल्यापासूनच उच्छृंखल सोडून दिलें आहे, तीं नाटकें बाह्य रंगभूमीवर आणण्यासाठीं नव्हत, व तेथें ती आणल्यानें त्यांचा विरस मात्र होतो. असल्या नाटकांचे प्रयोग मानसिक रंगभूमीवर व्हावयाचे. या रंगभूमीवर जीं पात्रें येतात जातात तो कोणत्याही काळचीं, कोणत्याही देशचीं, कोणत्याही पंथाचीं किंवा रीतरिवाजाचीं असलीं तरी त्यांपासून काडीयेवढा रसभंग न होता त्यांच्याशीं तादात्म्य करून घेण्यास मनाला पुरेसा अवकाश सांपडतो, व अशा रीतीनें तें तदाकार होऊन गेल्यावर त्यास ज्या अवर्णनीय सुखाचा अनुभव होत असता त्याचें शब्दांनीं कोण वर्णन करूं शकणार आहे?

याप्रमाणें महाकवींच्या कृति वाचल्यापासून आनंद होतो हें सर्व सहृदयांस अवगत आहेच. अशा प्रकारच्या आनंदाचा अंशमात्र तरी भाषांतरद्वारा मराठी वाचकांस द्यावा अशा हेतूनें हें पुस्तक मीं प्रसिद्ध केलें आहे. आजपर्यंत शेक्स्‌पीअरच्या नाटकांची जीं भाषांतरें झाली आहेत त्यांपैकीं कोणत्याही भाषांतरांत मूळ नाटकांतील संविधानक, कथानक किंवा पात्रें यावर विशेष टीका केली आहे असें आढळत नाहीं. अशा टीकेनें अपरिचित वाचकांस परक्या भाषेंतील नाटकांचें रहस्य समजण्यास बरेंच साहाय्य होण्याचा संभव असतो. म्हणून मी ‘विकारविलसिता’वर दोन शब्द लिहिण्याची परवानगी घेतों. या नाटकावर मोठमोठ्या इंग्लिश, फ्रेंच व जर्मन टीकाकारांनीं भलीं भलीं लठ्ठ व्हाल्युमें लिहून सोडिलीं आहेत; त्यामुळें माझ्यासारख्याला एखादें नवीन मत काढण्यास सवड राहिली आहे असें नाहीं. पण वारंवार होतें काय कीं, एका टीकाकाराचें एक मत आपणांस ग्राह्य झालें तर दुसरें होत नाहीं. यामुळें ज्याला त्याला आपापल्या समजुतीप्रमाणें आरंभापासून शेवटपर्यंत सबंध निराळी टीका करावी लागते. असो; ‘विकारविलसित’ शेक्स्पीअरनें लिहिलें त्या वेळेस त्याची बुद्धि परिपक्व झाली असावी असें स्पष्ट दिसतें. या नाटकांत कवीचें विशेष लक्ष त्याच्या बाह्य स्वरूपाकडे नाहीं. यमकें आणि प्रास बरोबर जुळले आहेत कीं नाहींत, संविधानकाचा पूर्वापार संबंध यथास्थित बसला आहे कीं नाहीं, पात्रांचीं भाषणें प्रसंगानुरूप आणि जेथल्या तेथे आहेत कीं नाहींत, प्रवेशाची व अंकांची जुळणी बरोबर आली आहे कीं नाही वगैरे नाटकाच्या बाह्य अंगाविषयीं या वेळेस कवि बेफिकीर झाल्यासारखा दिसतो. ‘विकारविलसितां’त तो आपल्या कल्पनाशक्तीच्या दोऱ्या अधिक ढिल्या सोडून तिला भरधांव टाकीत आहे व मधून मधून तिजवर प्रतोदाचे तीक्ष्ण प्रहार करीत आहे असें दिसतें. माझ्या मतें शेक्स्‌पीअरचे विशेष तारीफ करण्याजोगे दोन गुण आहेत. त्यानें जी प्रकृति हाती धरली तिच्या अंतःकरणातील अत्यंत गूढ विचार सगळेच्या सगळे बाहेर यायाचे; एक देखील चुकूनमाकून राहायाचा नाहीं, असें विलक्षण अंतःकरणगाहित्व त्याच्या अंगी होतें. तसेंच ‘सहस्त्रात्मा’ हें नांव त्यालाच योग्य आहे. कारण, त्याच्यायेवढें अनेकप्रकृतिज्ञान दुसऱ्या कोणत्याही कवींत आजपर्यंत दिसून आलेलें नाहीं. रोमीओ, लीअर, अथेल्लो, सीझर आणि हॅम्लेट हे नायक एकाच कवीनें निर्माण केले असावेत, किंवा जूलिएट, रीगन, कार्डीलिया, डेस्डेमोना आणि आफीलिआ या तरुणांगना एकाच कल्पनेंतून निघाल्या असाव्यात, ही परम आश्चर्याची गोष्ट नव्हे का? आमच्या इकडील कवि दशरसांच्या पाशांत अगदीं जखडून गेल्यामुळें स्वभाववैचित्र्यवर्णन हा गुण त्यांच्यांत अत्यंत दुर्मिळ झाला आहे, असें म्हणण्यास हरकत नाहीं. चारुदत्त व वसंतसेना, दुष्यन्त व शकुंतला, राम व सीता, माधव व मालती, या नायकनायिकाच्या युगुलांत म्हणण्यासारखें प्रकृतिवैचित्र्य काय आहे? शेक्स्‌पीअरला या गुणांत अजिंक्यपत्र देण्यास कांहीं हरकत नाहीं असें वाटतें. ‘विकारविलसितां’तील नायक जो चंद्रसेन त्याच्या मुखांत घातलेल्या भाषणांवरून विषयसुखासक्ति, विचारमाहात्म्य, नीत्यवलंबन, कर्तव्याकर्तव्य, यमयातना, पिशाचयोनि, पुनर्जन्म यांसारख्या मोठमोठ्या विषयांवर कवीचे काय विचार असावेत, यांचें अनुमान करतां येणार आहे. या नाटकाचें संविधानक केवळ निर्दोष आहे, किंवा यांतील पात्रांचीं एकूण एक भाषणें मुख्य नाटकीय वस्तूला आवश्यक आहेत असें माझ्यानें म्हणवत नाही. तीव्रजवानें चंद्रसेनाच्या प्रेमावर मल्लिकेला दिलेलें व्याख्यान, शालेयाचा तीव्रजवास उपदेश, चंद्रसेनाचीं मद्यप्राशनावर आणि नाटकप्रयोगांवर लांबलचक व्याख्यानें, खेळांतील राजाचें निश्चयाच्या दृढतेवरचें चऱ्हाट, व भुजंगाची बुद्धिचांचल्यावरची कंटाळवाणी लांबण मुळींच नसती किंवा थोडी आखूड असती, तर नाटक फिक्कें पडलें असतें असें नाहीं. कवीची काय आणि इतरांची काय, अनेकदां अशी स्थिति होते कीं, लिहूं लागलें म्हणजे कल्पनेंमागें कल्पना सुचत जाऊन म्हणतां म्हणतां हातच्या कामास अनावश्यक असें लांबच्या लांब चऱ्हाट वळलें जातें, आणि मग त्याचा लोभ सुटेनासा झाल्यामुळें ते तें घुसडून देण्यास मागें पुढें पहात नाहींत. असली लांबलचक भाषणें वाचतांना कांहीं वाटत नाहीं, पण प्रयोग पाहताना तीं निरुपयोगी व कित्येक वेळां रसनाशक आहेत असें तेव्हांच दिसून येतें. ज्याना शेक्स्‌पीअरचा एक शब्द देखील वावगा दिसत नाहीं असे कांहीं भगत आहेत, त्यांच्या तोंडाला लागून कांहीं फायदा नाहीं. पण एका समंजस टीकाकाराचें देखील असें म्हणणें आहे कीं, चंद्रसेनाचें वय निदान तीस वर्षाचें असावें. हें कशावरून, तर खेळांतील राजानें आपल्या राणीस असें म्हटलें आहे कीं, आपला विवाह होऊन तीस वर्षें झालीं. या एका वाक्यावर दोन तीन जर्मन व कांहीं इंग्लिश टीकाकारांनीं जो व्यूह रचून दिला आहे तो कांहीं पुसूंच नये. चंद्रसेन तीस वर्षांचा होईपर्यंत अविवाहित कसा राहिला? त्या वेळेस कॉलेजात जाणारे विद्यार्थी तीस वर्षांचे असत कीं काय? चंद्रसेन तीस वर्षांचा असल्यास त्याची आई निदान पंचेचाळीस किंवा पन्नास वर्षांची असेल असें मानिलेंच पाहिजे. पंचेचाळीस वर्षांच्या म्हातारीनें कामातुर होऊन आपल्या दिराशीं लग्न लावावें, किंवा त्याला तरी या वयांत तिच्या सौंदर्याचा मोह पडून ती त्याचा जीव कीं प्राण होऊन जावी, हें कितपत शक्य आहे? शालेय, तीव्रजव, राजा, राणी, प्रियाल, जुंग, व भृंग वारंवार त्याला ‘तरुण’ म्हणतात हें कसें? वगैरे अडचणींची शंका देखील वरील टीकाकारांस कशी आली नाही कोण जाणें? शेक्स्‌पीअरच्या वेळीं इग्लंडांत लग्नें फार लवकर होत. त्याचें स्वतःचें लग्न अठराव्या वर्षी होऊन एकविसाव्या वर्षी एक मुलगा आणि दोन मुली अशीं त्याला तीन अपत्यें होतीं! तसेंच, शेक्स्‌पीअरच्या दुसऱ्या नाटकांवरून हे स्पष्ट दिसून येतें कीं, लग्नें लहानपणी झाल्यामुळे स्त्री-पुरुषांना चाळिशी उलटली न उलटली तों वार्धक्य येई. अशा अनेक कारणावरून मला असें वाटतें कीं, चंद्रसेनाचें वय फार झालें तर १८-२० पर्यंत असेल. तो या वयाचा असावा असें मानिलें म्हणजे सगळ्या नाटकाचा मेळ कसा तेव्हांच बसतो. मंगलापूरच्या विद्यालयांत ज्यानें पांच-चार वर्षें घालविलीं आहेत; न्याय, अन्याय, नीति, अनीति, सत्य, असत्य वगैरे विषयांवरील व्याख्यानें आणि वादविवाद हीं ज्याच्या डोक्यांत अद्यापि घोळत आहेत; विद्यालयाकडील ज्याला ओढा अजून सुटला नाहीं, ज्याला जगांतील लबाड्यांचा, दुष्टपणाचा, कृतघ्नपणाचा, आणि क्रूरपणाचा अनुभव मुळींच आला नाही, ज्याला पुरुष म्हणून तेवढे आपल्या बापासारखे सद्‌गुणी व स्त्रिया म्हणून तेवढ्या आपल्या आईसारख्या पतिव्रता वाटत आहेत; जुंग व भृंग यांसारखे बाहेरून मैत्री दाखवून आंतून गळा कापणारे मनुष्य ज्याच्या पाहाण्यांत आले नाहींत; तीव्रजवासारख्या शाब्दिक व फक्कड शूराशीं, किंवा शालेयासारख्या प्रतिष्ठेखोर, अक्कलशून्य, बाचाळ व लुडबुड्या म्हाताऱ्याशीं ज्याची गांठ कधींही पडली नाहीं; मल्लिकेसारख्या रूपसंपन्न, सुशील मुली कपटी व भेकड असतील अशी ज्याला कल्पना सुद्धां नाहीं; ज्याला मनुष्याची सुंदर आकृति व बुद्धि, आणि रमणीय बाह्य सृष्टि पाहून अत्यंत कौतुक व आनंद होत आहे, अशाविषयीं मल्लिकेनें–”दृष्टि राजपुरुषाची, वाणी पंडिताची, छाती शिपायाची–या सुंदर राष्ट्राचा सगळा जीव आणि सगळी शोभा-व्यवहार आणि आचार यांत अनुकरण करण्यासाठीं ज्यानें त्यानें आपल्यापुढें ठेविलेला कित्ता, व सर्वांचें चित्त आकर्षणारा लोहचुंबक–” असे उद्‌गार काढावे, हें किती योग्य आहे! व अशा तरुण, सद्‌गुणी, विद्वान, शूर, आनंदी व विचारशील राजपुत्राला चुलत्याचीं आणि आईचीं राक्षसी कृत्यें समजल्याबरोबर– “हे कठोर मांस आपोआप झडून जाईल, किंवा याचें पाणी पाणी होईल तर किती बरें होर्इल! अथवा, शास्त्रकर्त्यांनीं आत्महत्या सदोष मानिली नसती तरी फार बरें झालें असतें! नको, नको हा जीव परमेश्वरा! या जगांतल्या वस्तुन्‌वस्तूचा मला वीट आला आहे व कांहीं एक नकोसें झालें आहे! धिक्कार असो, धिक्कार असो या जगाला!” असें वाटावें, हें किती स्वाभाविक आहे! समंधाच्या सांगण्यावरून, व नाटकांतल्या नाटकावरून आपल्या चुलत्यानेंच आपल्या बापाचा खून केला अशी चंद्रसेनाची पक्की खातरी झाली असतां त्याच्यानें आपल्या चुलत्याचा वध करवेना, यावरून गेटीचें असें म्हणणें आहे कीं, चंद्रसेनाच्या बुद्धींत अनिश्चय फार होता, व भित्र्या आणि अनिश्चयी मनुष्यावर मनुष्यवध करून सूड घेण्यासारख्या प्रचंड व अघोर कृत्याचा भार पडला असतां त्याची स्थिति कशी होते, हें या नाटकांत शेक्स्पीअरच्या मनांत दाखवावयाचें होतें, असे ध्यानांत ठेविल्यास सगळें संविधानक कसें तेव्हांच जुळलेलें दिसतें. लहान कुंडीत मोठें झाड लावलें असतां त्याचा विस्तार तींत न राहून जशी ती दुभंगते, त्याप्रमाणें चंद्रसेनाच्या मनाची स्थिती झाली. [“To me,” wrote Goethe, “it is clear that Shakespeare meant… to represent the effects of a great action laid upon a soul unfit for the performance of it. In this view the whole piece seems to be composed. There is an oak tree planted in a costly jar, which should have borne pleasant flowers in its bosom; the roots expand, the jar is shivered.”] कोलारिज याचे असें म्हणणें आहे कीं, विचार आणि विकार यांपैकी चंद्रसेनाच्या मनावर विचाराचें विशेष प्राबल्य असल्यामुळें त्याच्या हातून योजिलेलें काम होत नसे. [In Hamlet we see “a great, an almost enormous intellectual activity, and a proportionate aversion to real action consequent upon it.”] अतिशय विचारासक्तीमुळें चंद्रसेनाच्या हातून काम वठत नसे असें म्हणावें, तर त्यानें खोटा खलिता कसा केला, चांच्यांशीं लढण्यासाठीं तो सगळ्यांत पुढें कसा सरसावला, प्रियाल नको नको म्हणत असतां तीव्रजवाशीं ढाल-तलवार खेळण्यास तयार कसा झाला वगैरे शंकांचा चांगलासा खुलासा होत नाहीं. मला असें वाटतें कीं, चंद्रसेन यास सुशिक्षण मिळालें असल्यामुळे, व ज्या त्या कृत्यापासून चांगले परिणाम कोणते होतील व वाईट कोणते होतील, याचा विचार करण्याची त्याला पराकाष्ठेची स्वाभाविक हौस असल्यामुळें, कोणतेंहि काम अगदीं निकरावर येऊन ठेपल्याशिवाय त्याच्यानें उरकत नसे, हेंच त्याच्या वर्तनाचें मुख्य बीज होय. [“The whole,” wrote Schlegel, “is intended to show that a calculating consideration, which exhausts all the relations and possible consequences of a deed, must cripple the power of acting”] आईचें जारकर्म आणि बापाचा खून पाहून ज्याला जगाचा इतका वीट आला की, त्यासरशीं आत्महत्या करून घेऊन त्यांतून निघून जावें असें वाटलें, त्याच्या हातून चुलत्याचा खून होईना हें कांही नवल नाहीं. ज्याला ज्या पापाचा अतिशय तिटकारा त्याच्या हातून तें सहसा घडत नाहीं, हे सर्वांस ठाऊक आहे. त्यामुळें राजा प्रार्थना करीत असतां त्याचा खून केल्याचा दोष चंद्रसेनाच्या डोक्यावर न लादतां जेव्हां तीव्रजव आणि राजा या दोघांनीं कपटानें त्याचाच जीव घेण्याचा बेत केला, तेव्हा त्यांचें कपट त्यांच्यावर उलटून पाडून ऐन आणीबाणीच्या प्रसंगीं नायकाच्या हातून त्यांचा शेवट करविला यांत कवीचें अद्‌भुत संविधानघटनाचातुर्य दिसतें, एवढेंच नाही तर, निरनिराळ्या मनुष्यस्वभावांचें त्याला किती सूक्ष्म आणि यथार्थ ज्ञान होतें हेंहि दिसून येतें.

दुसऱ्या एका मुद्द्यासंबंधानें टीकाकारांत अनेक वर्षें असा वाद चालला होता कीं, चंद्रसेनानें वेडाचें मिष केलें होतें किंवा तो खरोखरीच वेडा झाला होता? अशा प्रकारचा मतभेद कशामुळें झाला असेल तो ईश्वर जाणे. मला तर असें वाटतें कीं, चंद्रसेन खरोखरी वेडा असेल असा संशय येण्यास या नाटकांत तिळमात्र सुद्धां आधार नाहीं. आतां कोणी असें म्हणतील कीं, केसरीकर्त्याला राजेलोकांच्या वेडेपणाची काडीएवढी देखील पारख नाहीं! माझें त्यावर येवढेंच उत्तर आहे कीं, चंद्रसेनाच्या वेडेपणाची चौकशी करण्याची जिम्मा तिकडील कांहीं प्रसिद्ध डाक्तरांनीं आपल्या अंगावर घेतली होती, पण अखेरीस त्यांनीं देखील हात टेकले! कारण, चंद्रसेनाला त्याच्या आईबापांपासून काढून एखाद्या सुस्थळीं चांगल्या डाक्तरलोकांच्या नजरेखालीं ठेवलें तर तो बरा होईल असें जरी त्यांना वाटलें, तरी शेवटपर्यंत ‘वेड’ म्हणजे काय हें त्यांना सांगवेना, तेव्हां ते त्या अजागळ कारभाऱ्याप्रमाणें–

“खऱ्या वेडेपणाची व्याख्या करणें म्हणजे वेड्याला वेडा म्हणणें.”

असें भकूं लागले! कदाचित् इकडील एक-दोन रथी महारथी ‘वेडे’ डाक्तर तिकडे नेले असते तर त्यांनी चंद्रसेनाच्या वेडाचा पत्ता लावून दिला असता! निदान नगरासारख्या एखाद्या शुष्क ठिकाणीं त्याला येवढें तरी सुचविलें असतें! असो, असल्या विनोदांत कांहीं हंशील नाहीं. पहिल्या अंकाच्या पांचव्या प्रवेशांत चंद्रसेन प्रियालास असें म्हणतो–

“येथून पुढें कांहीं कारणास्तव मला वेड्याचें सोंग घ्यावें लागणार आहे, तेव्हां मी जाणून बुजून पाहिजे तसा भकेन, पाहिजे तें बोलेन, हवा तसा बडबडेन किंवा वागेन. अशा प्रसंगी तुम्हाला फार खबरदारीनें वागलें पाहिजे.”

पुढें अंक तीन प्रवेश ४, यात तो राणीस असें म्हणतो –

“भ्रम! तुझ्या माझ्यांत तूं काय भेद पाहिलास? तुझ्याप्रमाणें माझी नाडी शांत आहे, व तुझ्याइतकेच तिचेही ठोके पडत आहेत. मी बोललों तें सारें बरळणें असें समजूं नको. पाहिजे असलें तर प्रतीतीसाठीं मला सांग म्हणजे झालेलें सगळें बोलणें पुनः बोलून दाखवितों; वेड्याच्यानें तसें होर्इल काय? कधीं नाहीं. आई, तुला माझी एवढी प्रार्थना आहे कीं, आपले दुष्ट अपराध लपविण्यासाठीं माझें सारें बोलणें भ्रांतिष्टपणाचें असें तूं समजूं नकों.”

याहून आणखी पूरावा तो काय पाहिजे? चंद्रसेनानें हे वेडेपणाचें ढोंग इतक्यासाठींच केलें होतें कीं, एखादे वेळेस रागाच्या झपाट्यांत आपल्या तोंडून जे शब्द पडतील त्यांपासून आपल्या शत्रूंस आपल्या विचारांचा मागमूस लागूं नये, व आपल्याला तर जिकडे तिकडे फिरण्यास सापडून कोणाचे काय बेत चालतात ते ऐकण्यास सांपडावे! एकदा महाशंख शालेयाला देखील असें वाटलें कीं, या वेडेपणांत ‘कांही शिस्त’ आहे. पुढें पुढें राजालासुद्धां हें ढोंग आहे असा बळकट संशय आल्यावरून त्यानें चंद्रसेनाला श्वेतद्वीपाला पाठविलें. चंद्रसेन वेडा नव्हता हें सिद्ध करणें म्हणजे त्याचें प्रत्येक भाषण घेऊन तें शहाणपणाचें आहे असें दाखविणें होय. स्थलसंकोचास्तव तसें येथें करितां येत नाहीं, त्याला माझा नाइलाज आहे. वाचकांनीं हें पुस्तक वाचल्यावर आपल्याशींच असा विचार करावा कीं, ज्यानें आपल्या मर्मभेदी वाक्‌शल्यांनीं राजा, राणी, जुंग, भृंग, श्वपति, मल्लिका व शालेय यांस रडकुंडीस आणलें, तो वेडा असता तर त्याच्यानें असें झालें असतें काय? पहिल्या अंकापासून शेवटपर्यंत चंद्रसेनाच्या तोंडांत जीं भाषणें घातलीं आहेत त्यावरून, व प्रियालापाशीं त्याच्या अंतःकरणातील जे उद्‌गार निघाले आहेत त्यांवरून, तो वेडा होता किंवा त्याच्या बुद्धीला अणुमात्र भ्रम झाला होता, अशी कल्पना देखील माझ्यानें करवत नाहीं. या सर्वांपेक्षां एक महत्त्वाचा विचार हा आहे कीं, ज्या नाटकांत शेक्स्‌पीअरनें इतक्या परिश्रमानें मनुष्याच्या नानाविध मनोविकारांचें अत्युत्कृष्ट चित्र काढलें आहे, त्याचा नायक त्यानें एक वेडा राजपुत्र करावा असे मुळींच संभवत नाहीं.

मूळ गोष्टींत तीव्रजव आणि माल्लिका हीं पात्रें नाहींत. तर मग हीं कवीनें कशासाठीं निर्माण केलीं असावीं? अर्थात् आपल्या नायकाचें तेज विशेष पडावें म्हणून. ज्याप्रमाणें हीण धातूचें कोंदण करून त्यात हिरा बसविला म्हणजे त्याची विशेष शोभा दिसते त्याप्रमाणें चंद्रसेनाच्या गुणांचें महत्त्व ठळठळीत रीतीनें वाचकांच्या लक्षांत येण्यासाठीं त्याहून अगदीं भिन्न अशी हीं दोन पात्रें त्यानें कल्पिलीं. तीव्रजवाच्या शूरपणाच्या आणि ममतेच्या वल्गना मात्र ऐकून घ्याव्या. मल्लिकेचें वेड पाहून किंवा तिच्या मरणाची वार्ता ऐकून त्यानें शाब्दिक आक्रोशापलीकडे कांहीं केलें नाहीं. शालेयाला मारल्याबद्दल चंद्रसेनाचा सूड घेण्यांत तरी त्यानें थोडा खरा पराक्रम दाखवावयाचा होता! पण ज्याच्या अंगांत तो मुळींच नाहीं, तो तो दाखवील कोठून! तेव्हां त्यानें आणि राजानें चंद्रसेनाला विष घालून मारण्याची मसलत केली ती ठीकच केली. चंद्रसेनाचा कृत्रिम भ्रम, त्याचें सौजन्य, त्याची उदारता आणि त्याचा निष्कटपणा, यांपुढें मल्लिकेचे गुण कसे दिपून जातात व अवगुण किती निंद्य दिसतात, हें वाचकांच्या लक्षांत सहज येणार आहे. अक्कलशून्य, प्रतिष्ठेखोर व वाचाल शालेयाच्या सांगण्याप्रमाणें हेरपणा न पत्करितां ती चंद्रसेनास दृढ आश्वासन देती व त्यावरील आपलें प्रेम ढळूं न देती तर “स्त्रीजात तेवढी बेहराम” असे निर्वाणीचे शब्द त्याच्या तोंडून येते ना व आईच्या दुर्वर्तनामुळें भडकलेला त्याचा संतापाग्नि त्याच्या मनाचा आणि शरीराचा इतका दाह करता ना! प्रियालाचें खरें प्रेम चंद्रसेनावर होतें; पण रात्रंदिवस “स्वामिसेवक” हा भाव त्याच्या अंतःकरणांत असल्यामुळें चंद्रसेनाला दटावण्यास किंवा अमुक गोष्ट तुम्ही करूंच नका, असें निक्षून सांगण्यास त्याचें धैर्य होत नसे. यावरून येवढें स्पष्ट दिसून येईल कीं, दुय्यम प्रतीच्या पात्रांच्या कोणत्याहि गुणाचें तेज चंद्रसेनाच्या गुणापुढें पडूं नये, याविषयीं शेक्स्‌पीअरनें फार काळजी घेतली आहे. एकंदरीनें हें नाटक या कवीच्या उत्तम नाटकांपैकीं एक आहे किंवा सर्वांत उत्तम आहे याचा निर्णय करणें कठीण आहे. तो निर्णय होईपर्यंत पुढें दिलेलें जरव्हायनसचें मत सर्वांनीं स्वीकारण्याजोगें आहे. “शेक्स्‌पीअरच्या इतर नाटकांपेक्षां या नाटकाची मूळ गोष्ट फारच वेडीविद्री असून त्यानें तिच्या आधारावर असलें शोकपर्यवसायी नाटक निर्माण केलें कीं, जेथें जेथें या कवीचें नाव निघतें तेथें तेथें या नाटकाचें प्रथम स्मरण होतें. या नाटकांत शेक्स्‌पीअरच्या नाट्यकलेच्या आणि बुद्धीच्या परस्परविरोधी गुणांचा एकत्र संनिवेश झाल्यासारखा दिसतो, व या नाटकाइतकें दुसऱ्या कोणत्याहि नाटकांत शेक्स्‌पीअरचें ‘स्वत्व’ (कृतिवैशिष्ट्य) दृष्ट होत नसूनहि तें अत्यंत लोकप्रिय आणि अकृत्रिम झालें आहे. प्रत्यहीं घडणाऱ्या गोष्टी याला आधारभूत असल्यामुळें हें (सांसारिक) गहन ज्ञानाचें आणि नैपुण्याचें भांडार होऊन बसलें आहे, व चवथ्या हेनरीच्या खालोखाल याच नाटकांत शेक्स्‌पीअरचें वर्तन आणि स्वभाव यांविषयीं अतिशय स्पष्ट माहिती मिळते.”

तीव्रजव, शालेय, मल्लिका व प्रियाल यांच्यासंबंधानें माझ्या मनांत पुष्कळ लिहावयाचें होतें. पण बोलतां बोलतां ही प्रस्तावना फार वाढत चालल्यामुळें व दमा अधिक होऊन तो शरीराला व मनाला पीडा करूं लागल्यामुळें येथेंच थांबणें भाग पडत आहे. नाटकासारख्या विषयाकडे माझ्या मनाची स्वाभाविक प्रवृत्ती नाहीं; व तें तिकडे लाविल्यानें त्याच्यापासून मला व दुसऱ्यांना विशेष फायदा होईलसें वाटत नाहीं. तथापि प्रसंगविशेषीं या मनोरंजक विषयाकडे मी थोडा वेळ आनंदानें वळेन.

पुणें, २९ । ६ । १८८३

गोपाळ गणेश आगरकर

❀❀❀

नाटकांतील पात्रें, देश व शहरें

पात्रें

भुजंग, बलभद्र देशाचा राजा

...

...

...

(Claudius)

चंद्रसेन, पहिल्या राजाचा मुलगा व हल्लीच्या राजाचा पुतण्या

...

...

...

(Hamlet)

शालेय, खाजगी कारभारी

...

...

...

(Polonius)

प्रियाल, चंद्रसेनाचा मित्र

...

...

...

(Horatio)

तीव्रजव, शालेयाचा मुलगा

...

...

...

(Laertes)

मेघवाहन,

पाशक,

जुंग,

भृंग,

श्वपति

}

दरबारी लोक

(Voltimand)

(Cornelius)

(Rosencrantz)

(Guildenstern)

(Osric)

वत्सनाभ,

पिंगलक,

}

अधिकारी

(Marcellus)

(Bernardo)

ताम्रचूड, एक शिपाई

...

...

...

(Francisco)

वंजुल, शालेयाचा नोकर

...

...

...

(Reynardo)

मकरंद, प्लवंगचा राजा

...

...

...

(Fortinbras)

मदनिका, बलभद्राची राणी आणि

चंद्रसेनाची आई

...

...

...

(Gertrude)

मल्लिका, शालेयाची मुलगी

...

...

...

(Ophelia)

सर्वजय, रोमकपत्तनचा बादशहा

...

...

...

(Caesar)

वीरशर्मा, सर्वजयाचा प्रतिस्पर्धी

...

...

...

(Brutus)

चंद्रसेनाच्या बापाचा समंध

एक गृहस्थ, कारटा, नाटकवाले, तांडेल, श्वेतद्वीपचे वकील, कुलीन गृहस्थ व स्त्रिया, अधिकारी, शिपाई, जासूद व चाकर लोक.

देश

बलभद्र

...

...

...

(Denmark)

उत्ताल

...

...

...

(France)

सागरान्त

...

...

...

(Italy)

श्वेतद्वीप

...

...

...

(England)

पोलोम

...

...

...

(Poland)

दशार्ण

...

...

...

(Greece)

प्लवंग

...

...

...

(Norway)

शहरें

कुंजपूर

...

...

...

(Elsinore)

हेमकूट

...

...

...

(Paris)

रोमकपत्तन

...

...

...

(Rome)

मंगलापूर

...

...

...

(Wittenberg)

स्थल—कुंजपूर

वरील नांवांपैकी कांहीं सार्थ आहेत हें नाटक वाचल्यावर वाचकांच्या लक्षांत येणार आहे.

❀❀❀

विकारविलसित

अंक पहिला

प्रवेश १ ला

स्थल —कुंजपूर किल्ल्यापुढचा सपाट प्रदेश.

[ताम्रचूड पहाऱ्यावर असतां पिंगलक प्रवेश करितो.]

पिंगलक : कोण तो तिकडे?

ताम्रचूड : थांब, आधीं तूंच कोण आहेस तें मला सांग.

पिंगलक : राजाला उदंड आयुष्य असो!

ताम्रचूड : कोण, पिंगलक?

पिंगलक : हो, मी तो.

ताम्रचूड : तूं अगदीं घंट्याबरोबर आलास बोवा.

पिंगलक : अरे, आतां बाराचा ठोका पडला; तूं नीज जा कसा.

ताम्रचूड : येऊन वेळच्या वेळीं सोडविलेंस, याबद्दल देव तुझें भलें करो. कोण थंडीचा कडाका! मला हिंव भरून आलें आहे!

पिंगलक : पहारा करीत असतां कांहीं कमी अधिक तुझ्या पाहण्यांत आलें नाहीं ना?

ताम्रचूड : छे, छे, चिटपांखरूंदेखील जाग्यावरून हाललें नाहीं.

पिंगलक : ठीक आहे; राम राम, माझ्या पाठीमागून प्रियाल आणि वत्सनाभ यांचा पहारा आहे, यासाठीं तुला ते कोठें भेटले तर त्यांना इकडे लवकर धाडून दे.

ताम्रचूड : अरे, ते आलेसे वाटतात;

[प्रियाल आणि वत्सनाभ प्रवेश करितात.]

उभे रहा; उभे रहा; कोण रे ते?

प्रियाल : देशाचे हितचिंतक.

वत्सनाभ : आणि राजाची रयत.

ताम्रचूड : राम राम, गड्यांनो, राम राम!

वत्सनाभ : भल्या शिपाया, भेटलास बरें झालें. तुझ्याकडून पहारा कोणीं घेतला?

ताम्रचूड : पिंगलकानें. गड्यानों, हा राम राम घ्या, आणि मला जाऊं द्या.

[ताम्रचूड जातो.]

वत्सनाभ : ए पिंगलका, ए पिंगलका, ओ दे की रे.

पिंगलक : कोण रे तो? प्रियाल काय रे?

प्रियाल : तोच म्हणायचा.

पिंगलक : प्रियाला, आलास फार छान झालें; वत्सनाभा, तूं तर बहार केलीस!

वत्सनाभ : का रे, आज रात्रीं आणखी तो दृष्टीस पडला का रे?

पिंगलक : मी तर बोवा कांहीं एक पाहिलें नाहीं.

वत्सनाभ : प्रियाल असें म्हणतो कीं त्यांत कांहीं हंशील नाही. ती शुद्ध कल्पनेची बाधा आहे. आपण तर तें भयंकर रूप दोनदां पाहिलें; पण याचा कोठें त्यांत भरंवसा बसतो आहे? मग मला असें वाटलें कीं, या राजश्रींची प्रत्यक्षच खात्री करावी. आणि म्हणून मी त्याला आपल्याबरोबर आज रात्रीं काय होतें तें पाहण्याकरितां घेऊन आलों. ते बोवा आज दृष्टीस पडले तर आमचे डोळे खरे ठरून हाही त्याच्याशीं कांही बोलेल.

प्रियाल. अं हः, तो दृष्टीस पडावयाचा नाहीं.

पिंगलक : पण जरा खालीं तर बसाल? का रे प्रियाला, आम्ही दोघांनीं दोन रात्रीं त्या समंधाला प्रत्यक्ष पाहिला असून तूं तिकडे अगदी कानच देत नाहींस याचा अर्थ काय?

प्रियाल : बरें, बसूं या; पिंगलका, बोल; तुझें काय म्हणणें आहे तें बाहेर पडूं दे.

पिंगलक : काल रात्रीं तर असें झालें. तो पाहिलास ना तो ध्रृवाच्या पश्चिमेकडला तारा क्षितिजापासून वर येऊन आतां चमकतो आहे, तेथें चमकूं लागला, एकाचा ठोका पडला, इतक्यांत गालवाच्या आणि माझ्या –

वत्सनाभ : गप्प बस! गप्प बस! तो पाहा तिकडे आलासा वाटतो!

[समंध प्रवेश करितो.].

पिंगलक : अरे, असला पेहराव आमचे मागले महाराज करीत असत!

वस्सनाभ : प्रियाला, तूं बडा पंडित आहेस; आतां त्याच्याशी दोन शब्द बोल पाहूं.

पिंगलक : तो मागल्या महाराजांसारखा दिसत नाहीं काय? प्रियाला, तूं पाहा बरें.

प्रियाल : अरे, फारच सारखा. आपल्याला तर बोवा भीतीनें आणि आश्चर्यानें कांपरें भरूं लागलें ।

पिंगलक : त्याच्याशीं बोललें पाहिजे.

वत्सनाभ : प्रियाला, आतां बोल कीं त्याच्याशी!

प्रियाल : अरे, तूं कोण आहेस तें सांग. बलभद्रदेशाचे महाराज जिवंत असतां जो सुंदर पेहराव करून कधीं कधीं बाहेर पडत, तो पेहराव करून अशा शिपायाच्या बाण्यानें या किल्ल्याच्या आसमंतात रात्रींचा संचार करणारा तूं कोण आहेस? तुला देवाची शपथ आहे; बोल.

वत्सनाभ : अरे, तो रागावला.

पिंगलक : पाहा, पाहा; तो निघून चालला.

प्रियाल. अरे थांब, अरे थांब; तुला शपथ आहे; बोलल्याशिवाय जाऊं नकोस.

[समंध नाहींसा होतो.]

वत्सनाभ : तो गेला; तो कुठला बोलायला?

पिंगलक : आतां कसें काय, प्रियाला? आपली पाचावर धारण बसून आपण अगदी पांढरे पडलांत! कसें काय बोवा? ही केवळ कल्पनेची बाधा आहे कीं त्यापेक्षां अधिक आहे? आतां आपलें कसें काय मत आहे?

प्रियाल : साक्षात् देव उतरला तरी असल्या गोष्टी प्रत्यक्ष अनुभवाला येऊन डोळ्याची खात्री झाल्याशिवाय त्यांत मी कधींही भरंवसा ठेवणार नाहीं.

वत्सनाभ : तो महाराजांसारखा नाहीं काय?

प्रियाल : तूं जितका तुझ्यासारखा आहेस, तितका तो महाराजांसारखा आहे. काय सांगावें; प्लवंगदेशच्या महत्त्वाकांक्षी मकरंद राजावर महाराज स्वारी करून गेले, त्या वेळेस त्यांनीं जें चिलखत घातलें होतें, तें अगदीं अस्से होतें. तसेंच एकदां रागाच्या आवेशांत पोलोमच्या राजाला रथावरून खालीं ओढून त्यांनीं धूळ चारिली, त्या वेळेस अशीच क्रुद्ध मुद्रा केली होती. काय विलक्षण प्रकार हा!

वत्सनाभ : याप्रमाणेंच गेल्या दोन रात्रीं या भयाण वेळेच्या सुमारास आम्ही पहारा करीत असतां शिपायासारखीं टप्‌टप्‌ पावलें टाकीत तो आमच्या पुढून निघून गेला.

प्रियाल : त्यावर काय तर्क बसवावा हें मला अगदीं सुचेंनासें झालें आहे. पण माझ्या मृत्पिंडबुद्धीला असें वाटतें की, आमच्या राज्याला पुढें मागे मोठा अपाय घडणार आहे.

वत्सनाभ : बरें, आतां खालीं बसा, आणि मी विचारतों या प्रश्नाचें उत्तर कोणी तरी मला सांगा. अलीकडे जेथें तेथें जबरदस्त पहारे ठेवून लोकांस रात्रीं फिरकूं न देण्याचा हुकूम झाला आहे याचा अर्थ काय? दररोज तोफा ओतण्याचें काम झपाट्यानें चाललें आहे तें कशासाठीं? सुतारांना जबरीनें धरून आणून गलबतें करण्यास लावण्याचा धडाका सुरू आहे, व त्यांना आठ दिवसांतून एक दिवस देखील सुट्टी देत नाहींत, हें काय म्हणून? अशी अहोरात्र मारामार घरून काय करण्याचा बेत आहे? तुमच्यापैकीं आहे कोणाला यांतलें इंगित ठाऊक?

प्रियाल : मला तें थोडेंसें माहीत आहे; निदान लोकवार्ता तरी अशी आहे. तुला ठाऊक असेल कीं, पूर्वी एकदा प्लवंगदेशच्या माजी राजांत आणि आतांच तूं ज्याची प्रतिमा पाहिलीस त्या आमच्या महाराजांत अभिमानामुळें तंट्याचें कारण उपस्थित होऊन दोघांचें द्वंद्व झालें; त्यांत प्लवंगच्या राजाला आमच्या महाराजांनीं परलोकास पाठविलें. द्वंद्वास उभें राहण्यापूर्वीं दोघांत असा ठराव झाला होता कीं, प्लवंगाधिपति हरला तर त्यानें आपल्या सर्व जमिनी बलभद्राधिपतीस द्याव्या. बलभद्राधिपति हरला तर त्यानें आपल्या अर्ध्या जमिनी प्लवंगाधिपतीस द्याव्या. सुदैवानें द्वंद्वाचा परिणाम आमच्या महाराजांस अनुकूल झाला; व द्वंद्वयुद्धाच्या ठरावाप्रमाणें त्याच्या सर्व जमिनी आमच्या महाराजांकडे आल्या. प्लवंगाधिपतीच्या मागें त्याचा नुकताच वयांत आलेला मकरंद नांवाचा मुलगा आहे, त्याचा स्वभाव उल्लू, हट्टी आणि पराकाष्ठेचा छांदिष्ट आहे. त्याच्या बापाकडून आमच्याकडे आलेल्या जमिनी त्याच्या मनांत रात्रंदिवस डांचत आहेत. बलभद्र आणि प्लवंग यांच्या सीमेवरील अन्नान्नदशेस आलेल्या दरवडेखोर आणि लुटारू लोकांस दंगेधोपे आणि बंडें करण्यास फूस देणारा तरी तोच. त्याचा असा हेतु आहे कीं, या साहसी दांडगेश्वर लोकांच्या साहाय्यानें आमच्या राज्यावर स्वारी करावी, आणि आम्हांस चोहोंकडून घेरून पेंचांत पाडावें, व आमच्याकडून आपल्या जमिनी परत घ्याव्या. तेव्हां आतां चहूंकडे देशांत जी धामधूम दृष्टीस पडते ती हें विघ्न टाळण्यासाठीं होय. निदान या अचाट तयारीचें आणि गडबडीचें मला तरी दुसरें कारण ठाऊक नाहीं.

पिंगलक : मला देखील तेंच कारण असेलसे वाटतें. अशा प्रसंगी आमच्या गतमहाराजांचें पिशाच शिपायाचा वेश धारण करून आम्ही पहारा करीत असतां आमच्या पुढून निघून जातें हें ठीकच; कारण प्लवंग आणि बलभद्र यांत आजपर्यंत ज्या लढाया झाल्या त्यांना कारण हेंच व आतां होणारीला तरी हेंच.

प्रियाल : मनाला उद्विग्नता उत्पन्न करण्यास अगदीं स्वल्प कारण पुरें आहे. रोमकपट्टणाच्या ऐन सद्दीच्या आणि भरभराटीच्या दिवसांत महापराक्रमी राजा सर्वंजय घातकी मित्रांच्या कट्यारीला बळी पडण्यापूर्वीं तेथील थडग्यांतले मुडदे नाहींसे झाले, आणि चादरीनें गुंडाळलेली प्रेतें कर्कश किंकाळ्या मारून रस्त्यांत वावरूं लागलीं! तसेंच, विस्तवाच्या लोळांप्रमाणें ज्यांचीं शेंपटें, अशीं प्रचंड शेंडेंनक्षत्रें, रक्ताचें दहिंवर आणि सूर्यांत विलक्षण कल्होळ हीं दिसून लोकांचीं धाबीं गडबडून गेलीं. अमृतस्त्रावी आणि सागरक्षोभी जो चंद्र तो तर ग्रहणांनीं इतका बेजार होऊन गेला कीं, आतां हा अगदी मालवतो आणि याच्या उदयाची पुनः आशा राहिली नाही अशी सर्वांस भीती उत्पन्न झाली. तशा प्रकारचे अरिष्टसूचक उत्पात आमच्या देशात होऊं लागले आहेत, व पृथ्वीवर आणि आकाशांत घडून आलेल्या अनर्थांवरून आमच्या देशाच्या आणि लोकांच्या डोक्यावर कांहीं तरी विलक्षण कहर येऊन ठेपला आहे असें वाटतें.

[समंध पुनः प्रवेश करितो.]

अरे, पण हो, हळू; पाहा पाहा, तो तिकडे पुनः आल्यासारखा दिसतो! काय होईल तें होवो, आतां मी त्याला आडवतोंच! थांब, पिशाचा. तुला कोणताही ध्वनि करतां येत असेल किंवा तूं एकादी भाषा जाणत असशील तर माझ्याशी बोल. ज्याच्या योगानें तुला आराम पडून मला भूषण होईल असें कांहीं चांगलें काम करावयाचें असेल तर सांग; कांहीं इष्ट हेतु अपूर्ण राहिला असल्यास कळूं दे; तुझ्या राष्ट्राचें भाकीत तुला समजलें असल्यास तें मला कळीव, म्हणजे तें टाळण्याचा वेळच्या वेळीं उपाय करूं. किंवा जिवंत असतां अन्यायानें दडपलेला पैसा जमिनींत कोठें पुरून ठेविला होतास, त्यावर मरतांना वासना राहिल्यामुळें, लोक सांगतात त्याप्रमाणें, समंध होऊन त्याच्या पाठीमागें भटकतो आहेस किंवा काय आहे तें सांग. (कोंबडा आरवतो.) थांब; हालूं नको. वत्सनाभा, पकड त्याला.

वत्सनाभ : टोंचूं का त्याला हा भाला?

प्रियाल : तो उभा नाही राहिला तर टोंचच.

पिंगलक : तो तिकडे गेला.

प्रियाल : अरे, ए, हा इकडे आला!

[समंध जातो.]

वत्सनाभ : तो गेला! असल्या भव्य आकृतीशीं आपण मारामारी करण्याचा घाट घातला हें चांगलें केलें नाहीं. भुतें म्हणजे हवेसारखीं अभेद्य; त्यांच्यावर आमच्या फुसक्या घावांचें काय चालणार आहे? उलट आमचा मात्र खोडसळपणा दिसणार!

पिंगलक : कोंबडा आरवला तेव्हां तो बोलायच्या बेतांत होता.

प्रियाल : त्याच्या शब्दाबरोबर मात्र तो एखाद्या गुन्हेगारासारखा पळत सुटला. मी असें ऐकत होतों की, सूर्योदयाच्या सुमारास कोंबडा आरवूं लागला कीं आपआपल्या जागा सोडून भटकत फिरणारीं भुतें जेथल्या तेथें परत येऊन लपून बसतात. आज त्या गोष्टीचा मला प्रत्यक्ष अनुभव आला.

वत्सनाभ : कोंबडा आरवल्याबरोबर तो एकदम नाहींसा झाला. कोणी असें म्हणतात कीं, निरभ्र आणि प्रशांत अशा पौष मासाच्या शुक्ल पक्षांत कोंबडा रात्रभर आरवतो; त्यामुळें भुतांखेतांची बाहेर पडण्याची छाती होत नाहीं; ताऱ्यावर तारे सडकत नाहींत; करणी करून परी भारूं शकत नाहीत; व चेटक्यांचें चेटूक चालत नाहीं.

प्रियाल : हो, मींही असेंच ऐकलें आहे; आणि माझाही त्यावर थोडाबहुत भरंवसा आहे. पण हें पाहा, अरुणोदय होऊन दिशा फांकल्या आणि पूर्वेकडील क्षितिजापासून भगवान् सूर्यनारायणाचें रक्तबिंब वर येऊन त्याच्या रक्तकांतीनें पर्वतांचीं शिखरें नाहल्यासारखीं झालीं आहेत. याकरितां पहारा आटपून किल्ल्यांत जाऊं या, आणि माझें ऐकशील तर, झालेली हकीकत आपल्या तरुण चंद्रसेनास सांगूं या. तो समंध त्याच्याशीं बोलेल. प्रेमाखातर म्हण किंवा कर्तव्य म्हणून म्हण, ही गोष्ट त्याच्यापासून आपण लपवून ठेवतां कामा नये.

वत्सनाभ : चला, त्याला सांगू या. आज तो स्वस्थपणें कुठें भेटेल तें मला ठाऊक आहे.

[सगळे निघून जातात.]

प्रवेश २ रा

स्थळ : कुंजपूर राजवाड्यांतील एक दिवाणखाना.

(राजा, राणी, चंद्रसेन, शालेय, तीव्रजव, मेघवाहन, सरदार लोक आणि हुजरे प्रदेश करितात.)

राजा : सरदार हो, आमच्या अंतःकरणाला चटका लावून आमचा प्रिय बंधु परलोकवासी झाला, त्याची स्मृति अद्यापि जागृत असल्यामुळें आम्हांलाचसा काय पण सगळ्या राष्ट्राला अत्यंत खेद होत आहे, तथापि जन्मास म्हणून जो प्राणी आला त्याच्या पाठीमागें मरण हें लागलेंच आहे असा विचार करून, दुःखाचा परिहार करण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे. ज्यांच्यावर राज्याचा जबरदस्त भार आहे त्यांनीं तरी प्रजेच्या सांत्वनासाठीं शोकाकुल राहून उपयोग नाहीं. प्रजाकल्याण हा राजांचा शास्त्रप्रणीत धर्म होय. तदनुसार वर्तन करण्यासाठीं त्यांनीं सर्व दुःख गिळून टाकिलें पाहिजे. हा राज्यशकट एकट्यानेंच ओढणें फार कठीण आहे. म्हणून या आमच्या भातृजायेला आज आम्ही गृहिणीपदाप्रत चढवितों. इतउत्तर ही तुमची राज्ञी व बलाढ्य राष्ट्राची अर्धस्वामिनी. आजच हा सोहळा घडवून आणणें भाग पडल्यामुळें हृदयसंपुटांत आनंद व खेद यांचें समतोलन होऊन मनाची जी शोचनीय अवस्था झाली आहे ती सागतां पुरवत नाहीं. भ्रातृवियोगामुळें एका नेत्रानें दुःखाश्रु; पत्नीपाणिग्रहणामुळें दुसऱ्यानें आनंदाश्रु! एकीकडे श्राद्धक्रिया, दुसरीकडे विवाहोत्सव! हें सुखदुःखाचें अश्रुतपूर्व संमिश्रण आम्ही आपल्याच बुद्धीनें केलें आहे असें नाहीं. याला आपल्यासारख्या बुद्धिवान्‌ पोक्त आणि समंजस पुरुषांचें अनुमोदन आहेच.

असो; अलीकडे प्लवंगदेशच्या राजपुत्र मकरंदानें जो प्रकार चालविला आहे तो तुमच्या ऐकण्यांत आलाच असेल. आमचा बंधु वारल्यापासून त्याला असें वाटूं लागलें आहे कीं, आमच्या राज्यांत फुटाफूट होऊन त्यांत कांहीं जीव नाहींसा झाला आहे. या भ्रांतीनें बेफाम होऊन त्याजकडून आम्हांस निरोपावर निरोप येत आहेत कीं, तुमच्या भावाकडे गेलेल्या आमच्या जमिनी आम्हांस परत द्या. आतां तुम्हांस माहीत असेल कीं, या जमिनी आमच्या शूर बंधूनें द्वंद्वांत त्याच्या बापाला जिंकून मिळविल्या होत्या; यासाठीं द्वंद्वयुद्धाच्या ठरावाप्रमाणें त्याचा त्यांजवर कोणत्याही प्रकारचा हक्क राहिलेला नाहीं. हें एक याच्यासंबंधानें झालें.

आतां आमच्यासंबंधानें प्रस्तुत एकत्र जमण्याचें कारण सांगितलें म्हणजे काम उरकलें. तुम्हांला ठाऊक असेल कीं, मकरंदाचा चुलता म्हातारपणामुळें अगदीं थकून जाऊन त्याचें जमिनीस तोंड टेकलें आहे. त्याच्या पुतण्याची वागणूक त्याच्या कानावरसुद्धां येत नाहीं. पण मकरंदानें हे जे ढंग चालविले आहेत ते सगळे आपल्या काकाच्या दौलतीच्या आणि शिपायांच्या जोरावर; आणि म्हणून त्यास आम्हीं या पत्रांत असें लिहिलें आहे कीं, तुम्ही आपल्या पुतण्याचे चाळे न थांबवाल तर त्याबद्दल तुम्हांस जाब द्यावा लागेल. (सेवकांकडे पाहून) तेव्हां हें पत्र घेऊन प्लवंगास जा. त्याचा खुलासा करण्यास लागेल त्यापेक्षां अधिक मजकूर बोलूं नका. विलंब न लावतां निघा, आणि काम फत्ते करून लवकर परत या.

class="table_5">

मेघवाहन

पाशक

}

— महाराजांच्या हुकुमास सेवकांची तयारी आहे.

राजा : तिची आम्हांस कधींच शंका आली नाहीं. या तर मग आतां.

[मेघवाहन आणि पाशक जातात.]

तीव्रजवा, आतां तुझें काय मागणें आहे तें सांग. याबद्दल भद्रदेशांतील पाहिजे त्या मनुष्यावर त्याला झेंपण्याजोगा शब्द टाक, तो म्हणून त्याला खालीं पडूं देणार नाहीं. तुला हवीशी वाटून मला देववणार नाहीं व तुला मागवणार नाहीं अशी कोणती वस्तु आहे? तुला पाहिजे असेल तें माग.

तीव्रजव : भाग्यशाली प्रभो, मेहेरबानी करून दासाला उत्तालाला परत जाण्याची आज्ञा द्यावी. महाराजांचा राज्याभिषेक पाहण्यासाठीं मी बलभद्रास आनंदानें आलों खरा; पण आतां तो समारंभ होऊन बरेच दिवस झाले; व माझे मन आणि कामें ही उत्तालांत गुंतून राहिलीं आहेत. याकरितां तिकडे परत जाण्यास आज्ञा मिळण्याची स्वामिचरणापाशीं विनंति करीत आहें.

राजा : तुझ्या बापानें तुला जाण्यास रुकार दिला काय? शालेया, तुमचें कसें काय म्हणणें आहे?

शालेय : मी जातों जातों म्हणून त्यानें एकसारखी माझी पाठ पुरविली. सरते शेवटीं निरुपाय होऊन मी त्याला एकदांचा ‘जा’ म्हटलें. खावंदांसही अशी सविनय विनंती आहे कीं त्यांनींहि याला संमति द्यावी.

राजा : बरें आहे तर मग; तीव्रजवा, तुझ्या सोईला पडेल त्या वेळेस निघण्याची तयारी कर. आतां आमच्या चंद्रसेनाचें काय म्हणणें आहे तें ऐकूं.

चंद्रसेन : (एकीकडे) काका आहेस म्हणून एक कानाच अधिक; नाहीं तर पक्का काक होतास.

राजा : चंद्रसेना, अजूनही तुझी मुखश्री खिन्न आणि म्लान कां बरें?

चंद्रसेन : नाहीं काका, मला खिन्न असण्याचें कांहीं कारण नाहीं. मी आनंदांत आहें.

राणी : बाळा, आता खेद करणें सोड, आणि या बलभद्राच्या अनाथ प्रजेकडे करुणार्द्र दृष्टीनें पाहा. तूंच असा शोक करीत बसलास तर त्या बिचारीनें कोणाकडे पाहावें? कितीहि शोक केलास तरी तुझे वडील आतां परत येणार आहेत काय? अश्रूंनीं जमीन भिजविलीस तरी ती त्यांना थोडीच परत आणणार आहे! मरण हें ज्याच्या त्याच्या पाठींस लागलेंच आहे. जन्म आणि मृत्यु यांची शुद्ध सांगड आहे. हें रहाटगाडगें अक्षय चालायाचेंच.

चंद्रसेन : खरें आहे आईसाहेब, आपण म्हणतां तें अक्षरशः खरें!

राणी : हें जर तूं कबूल करतोस, तर मग असा कष्टी कां दिसतोस?

चंद्रसेन : हो दिसतों खरा; पण दिसतों तरी कां? खरोखरीच मी कष्टी आहें. जवळचा आप्त गेला म्हणजे सुतक धरणें, अंगरखा-पागोटें न घालणें, कोणी भेटावयास आला कीं तोंडाला पदर लावून दीर्घ श्वास टाकणें, डोळ्यांतून भरपूर अश्रू काढणें, मागच्या गोष्टी आठवून रडूं लागणें, गेलेल्याचे पुनः पुनः गुण गात बसणें, सारांश अंगव्यापार, शब्द आणि मुद्रा यांवरून आपणांस अत्यंत दुःख झालें आहे असें दाखविणें, ही जगाची रूढि आहे. इच्यावरून माझ्या दुःखाची खरी कल्पना कशी येणार? पोटांत दुःखाचा लवलेश नसतांही मनुष्याला असलें सोग आणतां येईल. पण माझ्या अंतःकरणांत जी कालवाकालव होत आहे ती असल्या बतावणीच्या पलीकडे आहे. तिचा अनुभव माझा मलाच.

राजा : चंद्रसेना, बापासाठीं तुला असें दुःख व्हावें, हें तुझ्या पराकाष्ठेच्या प्रेमळ स्वभावाला फारच योग्य आहे. पण तूंच असा विचार कर की, तुझा बाप गेला ही कांहीं मोठी अपूर्व गोष्ट झाली नाहीं; तुझ्या बापाच्या बापाची तीच गति; त्या बापाच्या बापाची फिरून तीच वाट. सारांश, एकानें मरावे आणि मागें राहील त्यानें काहीं वेळ शोक करावा ही चालच आते. पण कोणी कोणाविषयींही एकसारखा हेका धरून बसणें हें निव्वळ वेडेपण होय. धीराचा पुरुषाला तें अगदीं शोभत नाहीं. शिवाय, प्राणी जातात ते परमेश्वराच्या आज्ञेवरून; तेव्हां ते गेल्याबद्दल विशेष खेद करणें म्हणजे परमेश्वराच्या योजकतेला दोष देण्यासारखें आहे, जो या जगांत आला तो येथून परता गेलाच पाहिजे, या गोष्टीचा प्रत्यय दर घडीला आपणांला येत असतां, व अगदीं अडाणी मनुष्याला देखील ही गोष्ट पुरतेपणीं ठाऊक असतां, असल्या अनिवार्य आणि अपरिहार्य गोष्टीच्या संबंधानें मन घट्ट करून शोक न आवरणें, यानें शोक करणाराचें अंतःकरण अधीर, मन मृदु, आणि बुद्धि अपक्व आणि आकुंचित, येवढें मात्र दिसून येतें. “आज आजा गेला, उद्यां काका गेला, परवां मामा गेला, याप्रमाणें जो आला तो गेलाच पाहिजे.” अशा प्रकारची ओरड जगाच्या रहाटीचा विचार आमच्या कानांशीं नित्य करीत असतां, आम्ही वेड्यासारखें रडत बसणें म्हणजे आपल्या मूर्खपणानें गेल्या जिवाला शिणविणें, आणि जगदीशाच्या करणीस नांव ठेवणें यासारखें होय. याकरिता तुला आमचें असें सांगणें आहे कीं, हा निरर्थक शोक पुरे कर, आणि आम्हांला पितृस्थानीं आजपासून मान. आम्हीं तुला कांही कमी करीत नाहीं. आमच्या राज्याचा आणि दौलतीचा तूं सर्वस्वों मालक आहेस हें आम्ही आपल्या सर्व सरदारांना आणि प्रजेला विदित केलें आहे. आम्हांला तरी मूल कोठें आहे? आमचा पुतण्या, आमचा मुलगा, आमचें सर्व कांहीं तूं आहेस. मंगलापूरच्या शाळेला परत जाण्याचा जो तुझा विचार आहे तो मात्र आम्हाला बिलकुल आवडत नाही, आणि म्हणून आमचें तुला फिरून फिरून असें सांगणें आहे कीं, तूं येथें आमच्या डोळपासमोर राहण्याचा निश्चय कर; आम्हांला वारंवार तुझ्याकडे पाहिल्यावांचून कसें चैन पडेल?

राणी : चंद्रसेना, तुझ्या आईचा तरी शब्द खालीं पाडूं नको; बाळा, मंगलापुराला जाण्याचा हेका सोड; येवढी जोड मी तुझ्यापासून मागून घेतें.

चंद्रसेन : आई, होतां होईल तो तुझा शब्द मोडणार नाहीं.

राजा : वाः चंद्रसेना, फार चांगलें उत्तर दिलेंस. तूं आणि आम्ही कुंजपुरांत आनंदानें राहूं. (राणीस) मदनिके, चल आतां. चंद्रसेनानें आपण होऊन येथें राहण्याचें कबूल केलें हें ऐकून मला फार समाधान वाटलें. याच्या या ‘हो’ नें आम्हांलाचसा काय, पण कुंजपुरांतील एकूणएक मनुष्यांना आनंद होईल. उठा, चला आतां.

[चंद्रसेनाखेरीज सगळे निघून जातात.]

चंद्रसेन : काय करावें? हें कठोर मांस आपोआप झडून जाईल, किंवा याचें पाणी पाणी होईल तर किती बरें होईल! अथवा शास्त्रकर्त्यांनीं आत्महत्या सदोष मानिली नसती तरी फार बरें झालें असतें! नको, नको हा जीव परमेश्वरा! या जगांतल्या वस्तुन्‌वस्तुचा मला वीट आला आहे व कांहीं एक नकोसें झालें आहे! धिक्कार असो, धिक्कार असो या जगाला! जिच्यावर वारंवार हात न फिरल्यामुळें जिकडे तिकडे हवें तसें रान माजून तें बिंयाला आलें आहे अशा बागेप्रमाणे हें जग मला भासूं लागलें आहे! जात्या अमंगळ आणि घाणेरड्या चिजेखेरीज दुसरी चीजच यांत नाहीं असें वाटतें! त्याचा असा परिणाम व्हावा ना! मरून दोन महिने काय ते झाले! छे, दोन तरी कुठले? दोहोंपेक्षां कमीच! आ, हा! असा सर्वोत्कृष्ट राजा! तो भास्कर कोणीकडे आणि हा काजवा कोणीकडे! आईवर तरी त्याची कोण ममता असे! प्रेमानें वेडावून जाऊन एकेकदां त्यानें असें म्हणावें की, “बा मारुता, अशा तीव्र वेगानें वाहूं नको; त्यामूळें माझ्या प्रियेचे ओठ आणि आंग फुटून तिला वेदना होतात. “शिव शिव! कोण ममता ही आणि अशीनें त्या हिऱ्याला सोडून या कोळशाच्या गळ्याला मिठ्या माराव्या! काय म्हणावें या कामवासनेला! नवऱ्याच्या मरणानें ती समूळ विझावी का दुप्पट जोरानें पेटावी! आणि हा सगळा निंद्य प्रकार एका महिन्याच्या आंत! असो, कशाला त्याचा विचार — स्त्रीजात म्हणून तेवढी सारी बेहराम! — एक महिना झाला असेल नसेल, हें हेंच लुंगडें नेसून मोठ्यानें आक्रोश करीत माझ्या बापाला स्मशानांत पोहोंचविण्यास ती गेली— हो हो; हीच, ती हीच! देवा, सद्‌सद्विचार, ज्याला नाहीं अशा पशूनें देखील थोडे अधिक दिवस जाऊं दिले असते! माझ्या चुलत्याशीं, माझ्या बापाच्या भावाशीं पाट लावणारी तीच ही! येवढी घाई करण्यांत इनें त्याचें काय पाहिलें ईश्वर जाणे! एका महिन्याच्या आंत! त्या चांडाळणीच्या डोळ्यांतील तें कपटाचें पाणीदेखील पुरतें खळलें नाही तोंच तिनें लग्न लाविलें! नवऱ्याच्या भावाशीं — सख्ख्या दिराशी राजरोस जारकर्म करण्यास सांपडावें म्हणून ही अधमपणाची घाई! हें चांगलें नाहीं. आणि याचा परिणामही चांगला होणें नाहीं. पण करायचें काय? आंतल्या आत चूर होऊन मेलें पाहिजे. तोंडावाटें एक ब्र काढण्याची सोय नाही.

[प्रियाल, वत्सनाभ आणि पिंगलक प्रवेश करितात.]

प्रियाल : महाराजांचा जयजयकार असो.

चंद्रसेन : तुम्ही सगळे खुशाल आहां, हें पासून मला बरें वाटतें. प्रियाला — अथवा मी चुकत तर नाहीं ना?

प्रियाल : नाहीं महाराज, आपण बरोबर आहां. मीच तो आपला गरीब नोकर प्रियाल.

चंद्रसेन : प्रिय मित्रा, आजपासून तूं आपल्याला नोकर म्हणत जाऊं नको. मीं तें नांव बदलून ठेविलें आहे. बरें प्रियाला, वत्सनाभा, मंगलापुराहून येथे रे कां आलांत?

वत्सनाभ : महाराज, धनीसाहेब —

चंद्रसेन : वत्सनाभा, तूं भेटलास यामुळें मला फार संतोष झाला. पण मित्रा, मंगलापुराला तूं कां सोडिलेंस तें सांग.

प्रियाल : महाराज, आलों फिरत फिरत झालें.

चंद्रसेन : तुझ्या वैऱ्यानें देखील अशी गोष्ट सांगितली तरी ती मी ऐकणार नाहीं. तूं होऊन आपल्याविषयी अशा गप्पा ठोकूं लागलास तर त्या कोण ऐकेल? उगीच भटकत फिरणारा मनुष्य तूं आहेस काय? तूं या कुंजपुरास कशासाठीं आलास? मित्रा, तूं परत जाण्यापूर्वी तुमची-आमची एकवार पंगत व्हावयाची आहे, बरें का?

प्रियाल : महाराज, मी आपल्या वडिलांची और्ध्वदेहिक क्रिया पाहण्यास आलों.

चंद्रसेन : मित्रा, मला असें फसवूं नफी. खरेंच सांग, माझ्या आईचा लग्नसमारंभ पाहण्याम तूं आला नाहीस बरें?

प्रियाल : महाराज, माझ्या मतें त्या कामांत फार घाई झाली.

चंद्रसेन : वेड्या, घाई कसची? कामांत काम उरकून खर्च वांचविला! श्राद्धाचे ब्राह्मण लग्नाला आणि लग्नाचे श्राद्धाला! साटेंलोटें केलें नि काय? प्रियाला, काय सांगू? तसले दिवस या डोळ्यांनीं पाहण्यापेक्षां मुळींच मी जन्माला आलों नसतों किंवा आधींच मरून गेलों तर फार बरें होतें. माझे बाबा, काय सांगूं, डोळ्यांपुढून हालत नाहींत.

प्रियाल : कोठून महाराज?

चंद्रसेन : अरे, अंतःकरणांतून; ज्ञानचक्षूं पुढून प्रियाला.

प्रियाल : महाराज, मीं मात्र त्यांना एकदां पाहिलें. असा चांगला राजा विरळा असेल.

चंद्रसेन : तें कशाला नांव घेतोस? एकंदरीनें असा मनुष्य मिळणें नाहीं.

प्रियाल : महाराज, मी त्यांना काल रात्रीं पांहिलें.

चंद्रसेन : पाहिलेंस? अरे कोणाला?

प्रियाल : महाराज, आपल्या वडिलांना.

चंद्रसेन : माझ्या बापाला!

प्रियाल : महाराज, क्षणभर आश्चर्य करणें एकीकडे ठेवून या दोघांसमक्ष मी जो चमत्कार पाहिला तो मी सांगत आहें, तिकडे लक्ष द्या.

चंद्रसेन : सांग, सांग, आधीं सांग कसा.

प्रियाल : हे दोघेजण पहारा करीत असतां गेल्या दोन रात्री ऐन मध्यान्हींच्या सुमारास असा प्रकार घडला. —आपल्या वडिलांसारखी एक भव्य आकृति, शिपायाचा पेहराव करून मोठ्या थाटानें धबधब पावलें टाकीत यांच्यापासून एका हातावरून गेली. तिला पाहताच भयानें यांची अगदी गाळण होऊन जाऊन बोबडी वळली, व तोंडें काळीं पडलीं. तिसऱ्या दिवशीं मला एकीकडे नेऊन त्यानी ही गोष्ट मजपाशीं सांगितली. मी त्याच दिवशी आपल्या मनाची खात्री करून घेण्याकरितां तेथें गेलों. जिकडे तिकडे सामसूम होऊन बाराचा टोका पडल्याबरोबर एका दिशेकडून धबधब अस बारीक शब्द येऊं लागला. बोलतां बोलतां थेट त्यांनीं सांगितल्यासारखी आकृति आमच्याकडे येताना दिसली. आपल्या वडिलांना मी चांगल्या रीतीनें जाणत असल्यामुळें ती जवळ आल्याबरोबर मीं त्यांना ओळखिलें. या दोन हातांत तरी कांहीं फरक असेल, पण त्या—

चंद्रसेन : पण हें सर्व झालें कोठें?

वत्सनाभ : महाराज, किल्ल्यासमोरच्या सपाट मैदानावर आम्ही पहारा करीत होतों तेथें.

चंद्रसेन : तूं तिच्याशीं बोलला नाहींस काय?

प्रियाल : महाराज, मीं आपल्याकडून खटपट केली, पण तिनें कांहीं एक उत्तर दिलें नाहीं. परंतु एकदां मात्र तिनें डोकें वर केलें, आणि अशा प्रकारची हालचाल केली कीं, त्यावरून ही बोलतेच कीं काय असा भास झाला. पण इतक्यांत सकाळचा कोंबडा मोठ्यानें आरवला, त्याच्या शब्दाबरोबर ती घाईनें चालती झाली आणि म्हणतां म्हणतां दिसेनाशी झाली.

चंद्रसेन : हा मोठाच चमत्कार!

प्रियाल : आणि तो सर्व खरा आहे अशी आमच्या दिलाची बालंबाल खात्री झाली, म्हणून तो महाराजांच्या चरणापाशीं सांगण्यासाठीं ताबडतोब निघून आलों.

चंद्रसेन : मित्रांनो, तें सगळें खरे, पण तें ऐकल्यापासून माझ्या मनाची जी स्थिति झाली आहे ती तुम्हाला काय सांगू? —अरे, आज रात्रीं तुमचा पहारा आहे काय?

वत्सनाभ

पिंगलक

}

— आहे महाराज.

चंद्रसेन : काय म्हटलेंत, ती हत्यारबंद होती काय?

वत्सनाभ

पिंगलक

}

— होय महाराज.

चंद्रसेन : नखशिखान्त?

वत्सनाभ

पिंगलक

}

— महाराज डोक्यापासून पायापर्यंत.

चंद्रसेन : तुम्ही तिचा चेहरा पाहिला नाहीं काय?

प्रियाल : हो हो महाराज, तिनें तोंडावरचा बुरखा वर केला होता.

चंद्रसेन : ती रागांत दिसली काय?

प्रियाल : तिची चर्या रागावल्यापेक्षां दुःखीच दिसत होती.

चंद्रसेन : पांढरी कीं तांबडी?

प्रियाल : छे, फारच पांढरी.

चंद्रसेन : आणि तिनें तुझ्यावर डोळे लावले होते काय?

प्रियाल : एकसारखे.

चंद्रसेन : मी तेथें असतों तर फार बरें झालें असतें.

प्रियाल : आपणांस फारच अचंबा वाटला असता.

चंद्रसेन : असें झाले असतें खरें, बहुतकरून असेंच झालें असतें. ती फार वेळ होती का?

प्रियाल : सुमारें शंभर अंक म्हणेपर्यंत.

class="table_5">

वत्सनाभ

पिंगलक

}

— नाहीं, नाहीं, त्यापेक्षा अधिक.

प्रियाल : निदान मी पाहिली त्या वेळेस तरी नाहीं.

चंद्रसेन : मी आज रात्री जागत बसणार. कदाचित् ती पुनः आज रात्रीं येईल.

प्रियाल : ती येईलच, हें मी खात्रीनें सांगतों.

चंद्रसेन : खरोखर ती माझ्या बापाची आकृति असेल तर साक्षात्‌ यमानें जरी सांगितलें कीं तूं तिच्याशी बोलूं नकोस, तरी देखील मी बोलण्याला सोडणार नाहीं. आतां माझी तुम्हांला येवढीच विनंती आहे कीं, अद्यापपावेतों ही गोष्ट तुम्ही कोठें फोडली नसल्यास ती तुमच्या तोंडांतल्या तोंडांत राहूं द्या; आणि आज रात्रीं जें जें घडेल तें निमूटपणीं पाहा; पण बाहेर जाऊं देऊं नका. त्याबद्दल मी तुमचे उपकार फेडीन. चला आतां. आज रात्रीं अकरापासून बाराच्या आंत मी मैदानांत तुम्हांपाशीं येऊन दाखल होतों.

सर्वजण : महाराजांच्या सेवेला तयार आहों. घेतो तर मग आता महाराजांचा निरोप.

चंद्रसेन : कांहीं काळजी करूं नका, या बरें.

[चंद्रसेनाखेरीज सगळे निघून जातात.]

चंद्रसेन : हत्यारबंद माझ्या बापाचें पिशाच! हें कांहीं ठीक दिसत नाहीं. कांहीं दगा असेल कीं काय अशी मला भीति वाटते. आतांच रात्र असती तर किती मजा झाली असती! जिवा, आतां व्यर्थ कां धडपडतोस? ती येईपर्यंत निमूटपणें वाट पहां.

प्रवेश ३ रा

स्थल—शालेयाच्या वाड्यातील दिवाणखाना.

[तीव्रजव आणि मल्लिका प्रवेश करितात.]

तीव्रजव : माझें सामानसुमान पुढें गलबतावर जाऊन चढलें. आता मला निरोप दे, ताई, तुला एक सांगून ठेवितों, सध्यां वारा अनुकूल आहे व समुद्रावरही कोठें गडबड नाही. याकरितां मी गेलों कीं आपली निजून राहूं नको; वरचेवर पत्रबित्र धडित जा.

मल्लिका : दादा, असा काय संशय घ्यावा?

तीव्रजव : ताई, तुला आणखी एक पोटांतील गोष्ट सांगून ठेवितों, ती ध्यानांत धर. तुला असें वाटूं लागलें आहे कीं, चंद्रसेनाचें प्रेम माझ्यावर दृढ बसलें आहे. पण हा तुला भ्रम आहे. तारुण्याच्या भरांत तरुणांनीं तरुणीवर प्रेम दाखविणें हें साहजिक आहे. कित्येक कुलांत तर अशा रीतीनें वागण्याची चालच पडून गेली आहे. पण असल्या क्षणिक प्रेमांत कांहीं स्थिरता असते असें समजूं नको. वसंत ऋतु आला म्हणजे ज्या त्या झाडास कोवळी कोवळी पालवी फुटून तें नाजूक आणि आल्हादकारक दिसतें. पण त्याची ती रमणीयता महिना दोन महिने टिकणारी असते. वयांत येऊन मदनाचा शर लागूं लागला की, जी रुपवती स्त्री दृष्टिगोचर होईल ती माझी प्राणवल्लभा असें तरुण पुरुषाला वाटूं लागतें. अशा स्थितींत त्यानें ठेविलेलें प्रेम अत्यंत मधुर असतें; पण पराकाष्ठेचें चंचल; त्यांत दृढतेचा अंश देखील असत नाहीं. तर असल्या क्षणिक प्रेमगंधाला मोहून जाऊं नको, एवढेंच सांगणें आहे.

मल्लिका : दादा, त्याची तूं काळजी करूं नको.

तीव्रजव : चंद्रसेनाच्या प्रेमाचा विचार सुद्धां पुनः मनांत आणूं नको. कारण तूं असें पाहा कीं, मनुष्याच्या मनोवृत्तीचे व्यापार कांहीं अढळ असत नाहींत. त्याचा अनुभव जसजसा वाढत जातो, तसतसा त्यांत तो बदल करितो. रात्रभर कमलोदरांत राहून बुभुक्षित झालेला मधुकर प्रातःकालीं पहिल्याप्रथम जी मंजरी दृष्टीस पडेल तीच उत्तम मानून तिच्याशी बराच वेळ रमतो. थोडेंसें मधुपान होऊन तृषा शांत झाल्यावर ती त्याला बरी वाटेनाशी होते, मग चालला दुसरीवर, मग तिसरीवर, मग चौथीवर—याप्रमाणें तो कितीकांवर उतरेल त्याचा नेम नाही. पुढलीवर गेला की, मागलीचा विसर. त्यासारखी तरुणाची स्थिति आहे. नवीन नवीन धनसंपन्न, कुलसंपन्न, गुणसंपन्न, रूपसंपन्न प्रिया नजरेपुढे येऊं लागल्या म्हणजे पहिल्यांची आठवणही राहत नाही. दुसरी अशी गोष्ट आहे कीं, चंद्रसेनाची तुझ्यावर खरी प्रीति आहे असें मानिलें, तरी त्याला आपल्या मनाप्रमाणें कोठें लग्न करितां येणार आहे? तो या बलाढ्य राज्याचा पुढे—मागें राजा होणार. तेव्हां त्याचा विवाह होणें तो राजकारणास पटेल अशा तऱ्हेनें झाला पाहिजे, व त्याला सगळ्या राष्ट्राचें संमत असलें पाहिजे. राजे लोकांना आपली आवडनावड एकीकडे ठेवून राष्ट्रास हितकारक असा संबंध करावा लागतो. चंद्रसेनाचें कुल केवढें? राजघराण्यापुढें आम्हां गरिबांचा काय पाड? त्याच्या—तुझ्या लग्नाला लोक कधींही अनुमोदन देणार नाहीत. बरें, इतकेंअसूनही तो असें म्हणूं लागला कीं, मल्लिके, तुझ्यावर माझें दृढ प्रेम आहे, तर चारचौघांत त्याला तें जितकें दाखवितां येईल तितकेंच आहे असें मान. त्याच्यापलीकडे आपल्या मनाची धांव जाऊं देऊं नको. नाही तर पाहा, भाबडे पोरी, त्याच्या मधुर शब्दांच्या जाळ्यांत सापडून बापाच्या निष्कलंक कुलाला आणि आपल्या कुमारीपणाला बट्टा येण्याजोगें काम करशील! नाहीं नाहीं त्या थापा देऊन आपला मतलब साधला म्हणजे तो दुष्यन्ताप्रमाणें तुला तोंडघशीं देईल, याचा नीट विचार कर. कांहीं झालें तरी वासनाधीन होऊन मन उच्छुंखल होऊं देऊं नको. तरुण आणि रूपसंपन्न मुलीनीं फार जपून वागलें पाहिजे. मित हास्य, मित भाषण, मित संघट्टण, सारांश त्यांचें सगळें मित असलें पाहिजे. चांगल्यांना सुद्धां लोकापवादानें सोडिलें नाहीं. एखादे वेळेस कळी उमलली नाहीं तोंच तिला किडा लागलेला असतो. या तारुण्यकुसुमाला कोण केव्हां पीडा करील याचा भरवसा नाहीं; यासाठीं, ताई, सावध राहा; भिऊन चालशील तर बचावशील तारुण्याची उसळी फार जबरदस्त आहे. म्हणून पुनः एकदां सांगतों कीं, ताई, संभाळ, बेसावध असूं नको.

मल्लिका : दादा, या तुझ्या सदुपदेशाची मी आपल्या मनाशी पक्की गांठ घालून ठेवीन. पण असें मात्र करूं नको कीं, एखाद्या भोंदू साधूप्रमाणें लोकांना ब्रह्मज्ञानाच्या लांबलचक अवघड बाता सांगून आपण मात्र मन मानेल तशी चैनबाजी आणि उधळपट्टी करावयाची.

तीव्रजव : छे, छे, माझ्याविषयीं बिलकुल भीति बाळगूं नको. बरें, आतां फार वेळ बोलत बसलों, जाऊं तर मग? पण बाबाच इकडे आलेसे वाटतें.

[शालेय प्रवेश करितो]

बाबाही येथेंच भेटले ही फार बहार झाली! दोघांचा आशीर्वाद मिळाल्यावर कशाची वाण?

शालेय : अरे, अजून तूं येथेंच का? काय म्हाणावें तुला? नीघ नीघ लवकर. असा अनुकूल वारा सुटला असून तूं आपला येथेंच! हा माझा तुझ्या डोकींवर हात, तुला कांहीं एक कमी पडायाचें नाहीं. मात्र एवढे दोन शब्द मी सांगतों हे कधींही विसरूं नको. आपल्या मनांतले विचार बोलत सुटूं नये, व कांही मनांत आलें कीं, तें करूं लागू नये. कोणाशींहि झाली तरी घसट ठेवावी, पण अतिप्रसंग करूं नये. एका-दोनच मित्र का होईनात, पण त्यांच्या लायकीविषयीं मनाची पूर्ण खात्री झाली म्हणजे त्यांच्या जिवास जीव देण्यास तयार असावें; पण ज्या त्या उपटसुंबळ्याला दे मेजवान्या आणि घाल गिळायाला, असें करूं नये. अगोदर तंट्यांत पडूं नये, आणि एकदां पडल्यावर प्रतिपक्ष्याला चांगलाच हात दाखविल्याशिवाय राहूं नये. पाहिजे त्याला कान द्यावा, पण शब्द मात्र अगदी मोजक्यांना. ज्याचें त्याचें व्यंग काढून घ्यावें, पण ‘अमूक असाच’ म्हणून ग्रह करून टाकूं नये. आद्याप्रमाणें खर्चाचा थाट ठेवावा, पण उगीच पैसा उधळीत सुटूं नये. पोशाख हव्या तितक्या मोलाचा असावा, पण भडकीचा असूं नये. कारण पुष्कळ वेळां पोशाखावरूनच मनुष्याची किंमत होते. आणि उत्तालांतील मोठ्या पदवीचे लोक तर या कामात भारी खर्चिक आणि चौकस आहेत. कोणाचें कर्ज काढू नये, आणि कोणाला कर्ज देऊं नये. कारण उसनवार दिलेल्या पैशाचा वारंवार असा परिणाम होतो की, पैशाचा पैसा जाऊन वर आणखी मित्र तुटतो, आणि उसनें घेण्यानें काटकसरीची संवय मोडते. सर्वांत ही गोष्ट लक्षांत ठेव कीं, कांही झाले तरी आपण आपला सरळ मार्ग सोडायाचा नाहीं, आणि अशा नेमानें चाललास म्हणजे दुसऱ्याचें वांकडें तुझ्या हातून व्हावयाचेंच नाहीं. आतां माझ्या आशीर्वादानें तुला कांहीं एक कमी पडायाचें नाहीं. जा.

तीव्रजव : येऊं बाबा? (पायावर डोकें ठेवतो.)

शालेय : जा आतां. या वेळेस अमृतसिद्धियोग आहे. नीघ, नीघ. चाकरमाणसें वाट पाहात उभीं आहेत.

तीव्रजव : ताई, येतो बरें. मीं तुला जें जें सांगितले आहे तें पक्कें ध्यानांत ठेव.

मल्लिका : त्याची तुला शंका नको; मात्र तूं संभाळ म्हणजे झालें.

तीव्रजव : येतो.

(तीव्रजव निघून जातो.)

शालेय : मल्लिके, तीव्रजवानें तुला काय ग सांगून ठेविलें आहे?

मल्लिका : सांगितलें आहेन्‌ चंद्रसेनाविषयीं दोन शब्द.

शालेय : आं, बरी आठवण झाली. अलीकडे माझ्या कानावर असें आलें आहे कीं, तो तुझ्याकडे नित्य नित्य येत असतो, व तूंही त्याची वारंवार एकीकडे गांठ घेण्यास ना म्हणत नाहींस. हें खरें असेल तर मी खचितच तुला सांगून ठेवतों कीं, तूं माझी पोर असून तुला कसें वागावें हें कळत नाहीं. कसलीं ग खलबतें करीत असतां? सांग मला काय खरे आहे तें.

मल्लिका : बाबा, माझ्यावर त्याचें प्रेम बसलें आहे; आणि अलीकडे माझ्याशी लग्न लावण्याचें त्यानें बोलणें लाविलें आहे.

शालेय : प्रेम म्हणतेस? अं:, तूं अजून कच्ची पोर आहेस. अशा कामाचा तुला अद्यापि अनुभव नाहीं. तो म्हणतो तें तूं खरें मानतेस का?

मल्लिका : काय मानावें हें मला समजत नाहीं.

शालेय : बरें, तुला नाही समजत तर मी सांगतों. तूं अजून लहान आहेस हे ध्यानांत ठेव. तुझ्यावर जें प्रेम आहे म्हणून तो म्हणतो आहे तें खरें नाणें नाहीं. आजपासून तूं त्याच्याशीं बेतानें नाहीं वागलीस तर एखादे दिवशीं माझ्या पदरीं मूर्खपणा आणशील.

मल्लिका : बाबा, फिरून फिरून माझी विनवणी करून त्यानें माझी खातरी केली आहे. त्याच्या बोलण्याची शंका घेणें मला बरोबर दिसत नाहीं. खरोखरींच त्याचें प्रेम माझ्यावर जडलें आहे.

शालेय : खरोखरी जडलें आहे म्हणतेस? केवळ मूर्ख आहेस.

मल्लिका : काय सांगूं, बाबा? त्यानें शपथा आणा देखील घेतल्या आहेत. मला सोडून दुसरीवर त्याचें मन जाणार नाहीं, अशी माझी पक्की खात्री आहे.

शालेय : अरेरे, रानांतील पांखरांना धरण्याकरितां पसरलेल्या जाळ्याप्रमाणें यानें इला अगदीं घेरून टाकलें आहे! अंतःकरणांत विषयवासना प्रबल झाली म्हणजे कोणीं कांहीं सांगितलें तरी मन त्याच्यावर विश्वास ठेवण्यास तेव्हांच तयार होतें. मल्लिके, चंद्रसेनाच्या या वाचालतेंत कांहीं हाशील नाहीं. ती शुद्ध फोल आहे. कितीहि खटपट केली तरी तींतून गुंजभर देखील सत्त्व निष्पन्न होणार नाहीं. तूं त्याच्या बोलण्याच्या भपक्यावर जाऊं नको. आजपासून त्याच्या दृष्टीस फारशी पडूं नको, आणि — तो आला कीं चालली त्याच्याशीं एकान्त करायला — हे आतां सोडून दे. चंद्रसेन अजून अजाण तरुण पोर आहे, हें ध्यानांत ठेव. तो थोडा मोठा झाला कीं, तुझ्यापेक्षां मोठमोठ्या कुळांतल्या शेंकडों मुलींच्या त्याच्यावर उड्या पडतील. सारांश, मल्लिके, त्याच्या वचनावर भरवसा ठेवूं नको. त्याचें तें सगळे पैठणी प्रेम आहे. त्याचा रंग पक्का नाहीं. चार दिवस गेले कीं, तो फिक्का पडणार. त्याच्या भपकेदारपणावर जाऊं नको; जाशील तर ठार बुडशील. इतका पडदा तरी कशाला — तुला स्पष्टपणें सांगून ठेवतों कीं, येथून पुढें चंद्रसेनाशी बोलायाला-चालायाला किंवा एकीकडे कसलाही बेत करायाला मी तुला संधि सांपडूं देणार नाहीं. मी सांगत आहें त्याप्रमाणें तुला वागलें पाहिजे. खबरदार हूं चूं करशील तर.

मल्लिका : बाबा, मी आपल्या शब्दाबाहेर कधींही पाऊल टाकणार नाहीं.

[निघून जातात.]

प्रवेश ४ था

स्थल—किल्ल्यासमोरचें सपाटीचें मैदान.

[चंद्रसेन, प्रियाल आणि वत्सनाभ प्रवेश करितात.]

चंद्रसेन : हवा काय अंगाला झोंबत आहे! फारच थंडीचा कडाका बोवा!

प्रियाल : असल्या थंडीनें झाडाची कळीन्‌कळी जळून जाईल आणि पांखरें बधिर होऊन पडतील असें वाटतें.

चंद्रसेन : किती वाजले असतील बरें!

प्रियाल : मला वाटतें, बाराला थोडा अवकाश आहे.

वत्सनाभ : छे, सारा वाजून गेले सुद्धां.

प्रियाल : खरें कीं काय? मीं नाहीं ऐकले, तर मग त्या समंधाची नित्याची यायची वेळ झाली. (पडद्याच्या आंत वाद्यांचा आणि तोफांचा आवाज होतो.) महाराज, हें काय प्रकरण आहे?

चंद्रसेन : प्रियाला, हा आमच्या काकाच्या मेजवानीचा धडाका उडत आहे. आज किती हांडे पालथे होणार आहेत कोण जाणें! अलीकडे यासंबंधानें बेताल काम झालें आहे. ऐकलासना धांगडधिंगा?

प्रियाल : अशा प्रसंगीं असें करण्याची चालच पडली आहे कीं काय?

चंद्रसेन : चाल म्हणतोस? असेल बापडी. मी इथला राहणारा, आणि येथल्या एकूण एक चालीरीती मला माहीत. पण अशा प्रकाराला कोणीं कधीं नांवाजलें आहें, असें मला नाहीं ठाऊक. हा बेसुमार दारू पिण्याचा जो प्रघात आमच्या लोकांत पडू लागला आहे, त्यानें दुसऱ्या राष्ट्रांत आमची नाचक्की मात्र होत आहे. तीं आम्हांला दारूबाज असे म्हणतात, आणि आमच्या मोठेपणाला न शोभणारी अशी नांवें ठेवितात. आणि खरोखरच, आजपर्यंत मोठमोठे पराक्रम करून आमच्या पूर्वजांनीं संपादिलेलें जें निष्कलंक यश त्याला हे बेशरम लोक आपल्या दुर्गुणांनीं कालिमा आणीत आहेत. असें नाही का वारंवार होत की, एखाद्या मनुष्याला जन्मापासूनच कांहीं वाईट खोड असल्यामुळें किंवा कळूं लागल्यावर दुसऱ्याच्या संगतीनें तो वाईट नादास लागल्यामुळें त्याच्या चांगल्या गुणावर सपशेल पाणी पडून, तो अगदीं कवडीच्या मोलाचा होतो. दुर्दैवाने कोण केव्हां व्यसनाच्या फेऱ्यांत सांपडेल हें सांगता येत नाहीं. पण त्याची एकदां छाप बसली की, विचाराचें काहीं न चालतां सगळ्या गुणांची माती होते. मनुष्य कितीही सद्‌गुणी आणि अब्रूचा असला म्हणून काय झालें? एकदां व्यसनाच्या झपाट्यांत सांपडला कीं ठार बुडाला म्हणून समजावें. दारुच्या एका पेल्याचा असा पराक्रम आहे कीं, क्षणांत तो जन्माच्या पुण्याईचा नाश करून लोकांकडून ‘छी थू’ करून घेण्याचा प्रसंग आणील.

[समंध प्रवेश करितो.]

प्रियाल : महाराज, महाराज, तो पाहा आला!

चंद्रसेन : मनुष्यांचें कल्याण चिंतणारे सर्व देव आणि गंधर्व आमचें संरक्षण करोत! हे समंधा, जन्मातरीं केलेल्या पुण्यसंचयामुळें उत्तम गतीला पावलेला तूं महात्मा अस, किंवा पापाचरणानें पिशाचयोनीला गेलेला अधमात्मा अस; देवाज्ञेनें मनुष्यमात्राचें हित करण्यासाठीं स्वर्गांहून अवतरलेला अस, किंवा त्यांच्यावर दुःखाचे डोंगर कोसळण्याकरितां पातालांतून वर चढलेला अस; तुझे विचार दुष्ट असोत किंवा परोपकाराकडे लागलेले असोत; तूं असा वेश धरून आला आहेस कीं, तुझ्याशी बोलल्याखेरीज माझ्यानें राहवत नाहीं. मी तुला माझ्या बापाच्या नांवानें हाका मारितों त्याला ‘ओ’ म्हण, आणि संशयानें व्याकूल झालेल्या माझ्या अंतःकरणाला दुभंगूं देऊं नको. हे बाबा, हे बलभद्राधिपते, तुझें प्राणोत्क्रमण झाल्यावर तुझ्या अस्थि समाधींत संस्कारयुक्त पुरल्या असतां तिच्या मुखावरील प्रचंड शिला एकीकडे झुगारून देऊन तुं बाहेर कशासाठीं पडलास? एकदां तूं जीवलोक मोडूत् गेला असतां शिपायाच्या वेषाने पुनः पृथ्वीवर फिरूं लागलास याचा अर्थ काय? मध्यरात्रीं मेघाच्छादित चंद्राच्या अंधुक प्रकाशांत मैदानांत सचार करून आम्हांस भीति उत्पन्न करितोस, हें कशासाठीं? ज्या आमचें ज्ञान आणि विचार प्रस्तुत जन्माच्या पलीकडे जात नाहींत, त्या आम्हांला भ्रांतींत आणि गोंधळांत कशासाठीं पाडतोस? आमच्या अकला तर अगदी गुंग होऊन गेल्या; आमच्या मती थकल्या. सांग, सांग, असें कां करतोस तें सांग.

प्रियाल : पाहा, पाहा; तो तुम्हांला एकीकडे बोलावीत आहे असें दिसतें; जणूं काय त्याच्या मनांत तुम्हांला कांही सांगावयाचें आहे.

वत्सनाभ : तो तुम्हांला मोठ्या नम्रतेनें एका बाजूला बोलावीत आहे, पण तुम्ही जाऊं नका.

प्रियाल : छे, छे, जातां नाहींच कामा.

चंद्रसेन : तो बोलत नाहीं तर मी त्याच्या पाठीमागून जाईन.

प्रियाल : नका, महाराज.

चंद्रसेन : कशासाठी बरें? मला कोठें माझ्या शरिराची पर्वा आहे? मी त्याला कसपटाप्रमाणे मानितों. आणि माझ्या आत्म्याविषयी म्हणशील तर तो अविनाशी आहे. त्याला हा समंध काय करणार आहे? तो पाहा मला आणखी बोलावूं लागला; — मी त्याच्या पाठीमागून जातों.

प्रियाल : महाराज, असा वेडेपणा करूं नका. या समंधाच्या नादीं काय लागतां? हा डोंगर पाहिलांत ना, किती उंच आहे? त्याचा तुटलेला पायथ्याचा कडा समुद्रावर आला आहे. त्यावर चढून खालीं समुद्राकडे पाहिलें तर एखाद्याला घेरी यायाची. त्या पाहा त्याच्या पायथ्याशीं लाटा कशा आपटताहेत! या समंधानें त्यावर तुम्हांला धुलवीत धुलवीत नेलें, आणि तेथे गेल्यावर त्याने एखादें अक्राळविक्राळ रूप धारण केलें तर तुमची बोबडी वळून जाईल व तुम्हांला कांहीं सुचेनासें होईल याचा विचार करा आणि जाणूनबुजून संकटांत पडूं नका.

चंद्रसेन : अरे, तो अजून मला बोलावतो आहे—

वत्सनाभ : महाराज, आम्ही तुम्हांला जाऊं देणार नाहीं.

[हात धरतात]

चंद्रसेन : सोडा रे तुम्ही आपले हात.

प्रियाल : महाराज, आमचें ऐका, आम्ही तुम्हांला जाऊं देणार नाहीं.

चंद्रसेन : तुम्ही असा अडथळा करूं नका. माझ्या आंगाचा संताप झाला आहे, मी असल्या शंभर समंधांना दाद द्यायाचा नाहीं.

[समंध बोलायतो.]

अरे, अजून तो बोलावतो आहे; (संतापून जाऊन) मित्रांनो, सोडा माझा हात.

[त्यांच्यापासून आपला हात हिसकून घेऊन]

आतां जो मला अडवील त्याचा मी मुडदाच पाडीन; — मी सांगतों, बऱ्या गोष्टीनें तुम्ही येथून चालते व्हा; — चल, समंधा, चल; हा मी तुझ्या पाठोपाठ आलों.

[समंध आणि चंद्रसेन निघून जातात.]

प्रियाल : वत्सनाभा, हा अगदीं बेफाम झाला आहे.

वत्सनाभ : चल, चल त्याच्या पाठीमागें; अशा कामांत त्याचें ऐकून उपयोग नाही.

प्रियाल : चलाच तर मग — याचा काय परिणाम होणार आहे कोण जाणे?

वत्सनाभ : या बलभद्र राष्ट्रांत कांही तरी जबरदस्त बिघाड झाला आहे.

प्रियाल : परमेश्वर त्याला नीट थराला लावणार आहे.

वत्सनाभ : बोलत बसून फायदा नाहीं; चला त्याच्या पाठीमागें जाऊं या.

[निघून जातात.]

——

प्रवेश ५ वा

स्थल — सपाट मैदानाचा दूरचा प्रदेश.

[चंद्रसेन आणि समंध प्रवेश करितात.]

चंद्रसेन : आतां तूं मला कोठे नेणार? बोल; मी पुढें येणार नाहीं.

समंध : ऐक तर.

चंद्रसेन : ऐकतो.

समंध : हा पाहा वेळ अगदीं थोडा राहिला आहे. तेवढ्यांत तुला जें सांगावयाचें आहे तें सांगून फिरून त्या गंधकाच्या होरपळणाऱ्या जाळांत मला जाऊन पडलें पाहिजे.

चंद्रसेन : अरेरे, काय हे हाल!

समंध : माझ्यासाठी हळहळण्याचा हा प्रसंग नव्हे. मी जें गुह्य सांगणार तिकडे नीट लक्ष दे.

चंद्रसेन : बोल, मला तें दिलेंच पाहिजे.

समंध : मी सांगितल्यावर त्याचा सूडही तुला घेतलाच पाहिजे.

चंद्रसेन : काय?

समंध : मी तुझ्या बापाचा समंध जन्मांतरीं केलेलीं पापें जळून खाक होऊन जाईपर्यंत दिवसां कांहीं न खातां विस्तवांत गढून असावें व रात्रीं बाहेर पडावें अशी मला शिक्षा झाली आहे! या पिशाचयोनीतील यमयातना काय काय म्हणून सांगूं! अनवाणी तापल्या तव्यावरून तर चालवितात; पाण्यांतून, कांट्यांतून, फोपाट्यांतून फरफरां ओढीत नेतात, इंगळासारख्या लाल झालेल्या लोखंडाच्या खांबाला मिठ्या मारिवतात. पाठीला मिठाचें पाणी लावून कोरडे ओढतात. आणि तिचें धिरडें होऊन त्यांतून रक्ताच्या चिपळ्या उडूं लागल्या म्हणजे त्यावर उकळी फुटलेले तेल ओततात. लिदींत पुरतात, विष्ठा कालवितात. नाही त्याचें कुजलेलें मूत पाजतात, आणि दोनदानशें कोस ज्याचा वास करणारा दुर्गंध जातो असें घाणेरड्या जनावरांचें सडके मांस खाऊं घालतात. वास्तविक आम्हांस ज्या अन्य यातना सोसाव्या लागतात, त्यांपुढें तर या कांहीचं नाहींत. त्यांपैकी एक-दोन मासलेवाईक सांगतां येत्या तर त्या ऐकल्याबरोबर तुझ्या काळिजांत चर्र होऊन भीतीनें तुझें कोंवळें रक्त जेथल्या तेथें गोंठून गेलें असतें. डोळ्यांची बुबुळें पिचून जाऊन त्यांच्या खाचा झाल्या असत्या, शेंडीची गांठ तट्‌कन् तुटून जाऊन साळुंकीच्या काट्याप्रमाणें एकेक केस ताठ उभा राहिला असता. परंतु या कारागृहांतील एक गोष्ट देखील मांसशरीरी मनुष्याच्या कानावर जातां कामा नये, अशी आम्हांस सक्त ताकीद आहे! असो, आजपर्यंत तूं आपल्या बापावर कधीं प्रीति केली असलीस तर मी जे सांगत आहें त्याच्याकडे चांगलें लक्ष दे.

चंद्रसेन : हे देवा!

समंध : त्याच्या अत्यंत घोर आणि अत्यंत दुष्ट खुनाबद्दल सूड घे.

चंद्रसेन : खून?

समंध : अरे, कसलाहि खून असला तरी वाईटच; पण हा खून अत्यंत घोर आणि राक्षसी आहे!

चंद्रसेन : लवकर सांग तो मला, म्हणजे ज्या अधमाधमानें तो केला असेल त्याच्यावर विजेच्या वेगाने जाऊन त्याच्या नरडीचा घोंट घेतों.

समंध : या तुझ्या बोलण्यावरून तुझ्या हातून कांहीं होईलसें वाटतें. ही कामगिरी तुंझ्या हातुन झाली नाहीं तर तुला मी आपल्या पोटचा समजणार नाहीं. असो, चंद्रसेना, आता ऐक. त्या चोरानें अशी कंडी पसरून दिली आहे कीं, मी आपल्या, बागेत निजलों असता साप चावून मेलों, निदान सगळपा बलभद्राच्या लोकांचा तरी माझ्या मरणासंबंधानें असा खोटा समज झाला आहे. परंतु ज्या सर्पानें तुझ्या बापाचा जीव घेतला तो सर्प सध्यां बलभद्राच्या गादीचा मालक आहे.

चंद्रसेन : तरी मला वाटलेंच! — काका!

समंध : त्या नीतिपराङ्‌मुख कपटपटू जाराधम नरपशूनें माझ्या सत्यव्रत आणि सद्‌गुणी राणीस आपल्या कौटिल्यानें आणि वाक्चातुर्यानें जारकर्म करण्यास प्रवृत्त केले, चंद्रसेना, असें नीचकर्म तिच्यानें करवलें तरी कसें? विवाहसमयीं वाहिलेल्या “नातिचरामि नातिचरामि” या शपथेचें कधीच ज्यानें उल्लंघन केलें नाहीं अशा मला सोडून मजपेक्षां प्रत्येक गुणांत शंभरपटीनें कमी अशा त्या नीचाला ती भाळली यांत तिनें त्याचें काय पाहिलें? परंतु खरी जी साध्वी आहे तिच्या पातिव्रत्याचा भंग करण्यास साक्षात्‌ इंद्र जरी आला तरी त्याच्यानें तें जसें ढवळणार नाहीं, त्याप्रमाणें स्वभावतः जारकर्माकडे जिची प्रवृत्ति, अशीचा गंधर्वाशीं जरी विवाह झाला असला तरी ती स्वर्गांत देखील व्यभिचार केल्याशिवाय राहणार नाहीं. पण थांब, थांब, मला अरुणोदय झाल्याचा वास आल्यासारखे वाटतें. आतां मला आपलें बोलणें आटपतें घेऊं दे. नित्याप्रमाणें मी आपल्या बागेंत निजलों असतां तुझा दुष्ट काका एका कुपींत कांहीं विषारी वेलींचा रस घेऊन आला, आणि मला गाढ निद्रा लागली आहे असें पाहून तें कालकूट द्रव्य त्यानें माझ्या कानांत ओतलें. थोडा वेळ झाला नाहीं तों तें माझ्या सर्वांगांत भिनलें, आणि ज्याप्रमाणें तापलेल्या दुधांत ताकाचा शिंतोडा टाकल्याबरोबर तें तत्काळ नासून जाऊन त्याच्या गठळ्या बनतात, त्याप्रमाणें विषानें माझें स्वच्छ रक्त जागच्या जागी गोंठून जाऊन त्याच्या गांठी झाल्या आणि माझ्या एकूण एक शिरेंतला चिवटपणा नाहींसा होऊन आंग ताठरलें आणि त्यावरील नेहमीच्या तुळतुळीत कातड्याला चिरा पडून त्यावर एक घाणेरडा पापोद्रा आला.

याप्रमाणें मी निजलों असतां माझ्या भावाच्या हातानें मी आपल्या जीविताला राज्याला आणि राणीला अंतरलों. अरे, मरतेंसमयीं पापक्षालनासाठीं तीर्थोदक घेण्याला देखील त्यानें मला अवकाश मिळूं दिला नाहीं! हरएक वस्तू जेथल्या तेथें टाकून मला जावें लागलें. किती घोर कृत्य हें? केवढी निर्घृण महत्त्वाकांक्षा? कोण राक्षसी कामवासना? तूं खरोखरीच माझ्या बीजाचा असशील तर बलभद्राच्या राजशय्येवर असा निंद्य व्यभिचार होऊं देणार नाहींस. इतकें झालें तरी चंद्रसेना तुला एक गोष्ट सांगून ठेवतों ती ही कीं, तूं आपल्या आईचा सूड घेण्यासाठीं कांहीं एक करूं नको. तिचें मन तिला खाऊन खाऊन ती मरू दे. तूं तिच्यावर आपला हात उचलूं नको. घेतों तर मग आतां मी तुझा निरोप. काजव्यांचा प्रकाश फिक्का दिसूं लागला यावरून सूर्य क्षितिजाच्या निकट आला आहे यांत संशय नाहीं. र्इश्वर तुझें कल्याण करो, जातो. मला विसरूं नको.

[समंध जातो.]

चंद्रसेन : हे आकाशस्थ, पातालस्थ, आणि भूतलस्थ! अनंत जीवांनो, काय अनर्थ हा! — हृदया, असें कातर होऊं नको; थोडा धीर धर. स्नायूंनो, एका क्षणांत असे जीर्ण आणि दुर्बल होऊं नका, क्षणभर मला सांवरून धरा. तुला विसरूं नको? गरीब पिशाचा, हें डोकें जाग्यावर आहे तोंपर्यंत तुला विसरेन काय? तुझी आठवण ठेवूं? लहानपणापासून अभ्यासानें आणि परिश्रमानें या मेंदूंत सांठविलेली एकूण एक गोष्ट काढून टाकून तुला जागा करीन! कोण क्रूर हडळी ही! केवढा अधम निर्लज्ज दुष्ट चाण्डाळ हा! वरून गोगलगाईसारखी गरीबी दाखवून पोटात लोक रामोशी कसें असतात हें आज चांगलें प्रत्ययास आलें. निदान बलभद्र देशांत तरी अशा चोरांची वाण नाहीं. काकासाहेब ठीक आहे. काय तें? “देव कल्याण करो, मला विसरूं नको”? हं! ही शपथ घेतों. घेणारच घेणार.

प्रियाल : (आंत) महाराज, महाराज —

वत्सनाभ : (आंत) चंद्रसेन महाराज.

प्रियाल : (आंत) देवा, त्यांना सुरक्षित ठेव!

चंद्रसेन : तथास्तु!

वत्सनाभ : (आंत) हो, हो, हो, महाराज.

चंद्रसेन : हो, हो, लो, तो, पांखरांनो या, या, या.

[प्रियाल आणि वस्सनाभ प्रवेश करितात]

वत्सनाभ : कसें काय आहे महाराज?

प्रियाल : कशी काय वार्ता आहे, महाराज?

चंद्रसेन : अरे, फारच आश्चर्यकारक.

प्रियाल : महाराज, कृपा करून ती सांगा.

चंद्रसेन : छे, तुम्ही ती फोडाल —

प्रियाल : देवाशपथ मी नाहीं फोडायाचा.

वात्सनाभ : मी देखील नाहीं महाराज.

चंद्रसेन : काय, सांगूं म्हणतां? —अरे, असें होईलसें कोणाला स्वप्नांत तरी वाटलें होतें काय? पण बाबानों, तुम्ही गुप्त ठेवाल काय?

प्रियाल : देवाशपथ महाराज, ठेवूं.

चंद्रसेन : आमच्या काकासारखा या पृथ्वीवर दुसरा चाण्डाळ नसेल.

प्रियाल : महाराज, हें सांगायला थडग्यांतून समंध उठून यायला नको कांहीं.

चंद्रसेन : हां, ठीक बोललांत. तुमचे म्हणणें बरोबर आहे. झालें तर मग आतां. अधिक बोलण्याची गरजच उरली नाही. घेतों तर मग तुमची रजा. तुम्ही आपल्या वाटेनें जा आणि आपला उद्योग करा; मी आपल्या वाटेनें जाऊन मी आपला विचार पाहतों. ठीक आहे, जातों तर मग.

प्रियाल : महाराज, असें रागाचें बोलणें बोलूं नका.

चंद्रसेन : माझ्या बोलण्याचा तुम्हांला राग आलां होय? गरीबाला क्षमा करा. हात जोडून, मनापासून माफी मागतों.

प्रियाल : राग कशाचा महाराज?

चंद्रसेन : कां नाहीं? आहे; खरोखरीच रागवायाला कारण आहे. असो; या समंधाची आणि माझी गांठ पडल्यापासून जो प्रकार झाला, त्याची तुम्हांला वाटेल तशी कल्पना करा. आतां विद्वान्, शूर, आणि विश्वासू मित्रांनो, तुम्हांला पदर पसरून येवढेंच मागणें आहे कीं, आज रात्रीं जें जें तुम्हीं पाहिलें आहे, तें बाहेर फोडूं नका.

class="table_5">

वत्सनाभ

पिगलक

}

— महाराज, आमच्या हातून तसें व्हायाचें नाहीं.

चंद्रसेन : तसें नुसतें म्हणून चालायाचें नाहीं. शपथ वहा.

class="table_5">

वत्सनाभ

पिगलक

}

—नाहीं, नाहीं, महाराज.

चंद्रसेन : द्या माझ्या तरवारीवर हात.

समंध : (खालीं) शपथ द्या.

चंद्रसेन : (समंधास) अरे, तूं, तूं आलास का इकडे? जबरदस्त वाटकाढ्या आहेस रे. (मित्रांस) वहा तर मग माझ्या तरवारीची अशीं शपथ कीं, आज आम्ही जें पाहिलें आहें तें कोठेंही सांगणार नाहीं.

समंध : (खाली) शपथ वहा.

class="table_5">

वत्सनाभ

प्रियाल

}

— वाहिली महाराज.

चंद्रसेन : तरवारीची शपथ वहा.

समंध : (खालीं) तरवारीची शपथ वहा.

प्रियाल : काय चमत्कार हा!

चंद्रसेन : प्रियाला, या पृथ्वीच्या पाठीवर व साऱ्या ब्रह्मांडामध्यें अशा कित्येक वस्तू आहेत कीं, त्या तुमच्या तत्त्वज्ञानाला स्वप्नांतही आढळणार नाहींत. पण त्यांचें असो—आजपर्यंत ज्याप्रमाणें तुम्ही मजवर लोभ ठेवून वागत आहांत त्याप्रमाणें आजही मजसाठीं येवढी गोष्ट करा. येथून पुढें कांहीं कारणास्तव मला वेड्याचें सोंग घ्यावें लागणार आहे. तेव्हां मी जाणूनबुजून पाहिजे तसा भकेन, पाहिजे तें बोलेन, हवा तसा बडबडेन किंवा वागेन, अशा प्रसंगीं तुम्हांला फार खबरदारीनें वागलें पाहिजे. नाहीं तरी एखाद्या वेळेस “हो हो, आहे आम्हांला ठाऊक; आमच्या मनांत आलें तर करूंच करूं; आम्हाला सांगावेंसें मात्र वाटलें पाहिजे, —अथवा अशा प्रकारचे वेडे असतात, पण—” अशी संदिग्ध आणि द्वैधी भाषणें बोलून माझा सगळा व्यूह ढासळून टाकाल. तर असें न करण्याविषयीं फार जपा. आम्ही असें करणार नाहीं अशी वहा तर मग शपथ.

समंध : (खालीं) शपथ द्या.

चंद्रसेन : हे त्रस्तं समंधा, शांत राहा! मित्रहो, कृपा करून येवढा माझ्यावर उपकार करा. या उपकाराबद्दल हा तुमचा मित्र चंद्रसेन कितीही गरीब असला तरी त्याबद्दल तुमची उतराई करण्यास असमर्थ नाहीं. चला तर मग आतां बरोबरच जाऊं या. आणखी एकवार सांगतों, मेहरबानी करून तोंड मात्र संभाळा. दिवस कठिण आले आहेत; मला सुचिन्ह दिसत नाहीं. काय दुष्ट द्वेष हा! आणि त्याबद्दल सूड घेणें माझ्या कपाळीं यावें ना! असो, चला बरोबरच जाऊं या.

[सगळे निघून जातात.]

❀❀❀

अंक दुसरा

प्रवेश १ ला

स्थल—शालेयाच्या वाड्यांतील एक दिवाणखाना.

[शालेय आणि वंजुल प्रवेश करितात.]

शालेय : हे पैसे आणि या हुंड्या त्याला दे.

वंजुल. होय महाराज.

शालेय : वंजुला, हें पाहा, त्याची भेट घेण्यापूर्वी तो कसा काय वागता याची चौकशी करशील तर फार बरें होईल.

वंजुल : माझ्या मनांत तसेंच होतें महाराज.

शालेय : प्रथम आपल्या इकडचे कोण कोण लोक तेथें आहेत, राहतात कोठें, कसे राहतात, काय खर्च करितात, कोणत्या प्रकारच्या मंडळींत वागतात वगेरे गोष्टींचा तपास कर. या रीतीनें वरवर चौकशी करून त्याचा तपास लागला म्हणजे त्यांच्यापासूनच त्याच्याविषयीं बारीक माहिती काढून घ्यावी. ती काढतांना थोडी वस्तादगिरी केली पाहिजे. असें म्हणावें कीं, त्याच्याविषयीं मला उगीच उडत उडत माहिती आहे. तो नाहीं पण त्याचा बाप आणि त्याचे मित्र आणि थोडा बहुत तो देखील ओळखीचा आहे. — आलें ना कसें बोलायचें तें ध्यानांत?

वंजुल : त्याविषयीं काळजी करूं नका.

शालेय : थोडा बहुत तो देखील—ध्यानांत ठेव—तो चांगल्या ओळखीचा आहे असें नाहीं म्हणायचें. परंतु “मी समजतो आहें तोच तो असेल तर तो पराकाष्ठेचा उनाड आहे व त्याला नाटकाचा छंद लागला आहे असें मला ठाऊक आहे.” असें म्हणतांना फारच खबरदारी ठेविली पाहिजे. तो ज्या व्यसनाच्या नादीं लागला आहे असें तूं म्हणशील तें व्यसन त्याच्या किंवा माझ्या नांवाला फारसें बट्टा लावणारे नसलें पाहिजे, या गोष्टीकडे विशेष लक्ष दे. साधारण रीतीनें स्वतंत्रपणें राहणाऱ्या तरुण लोकांना जीं व्यसनें जडतात, त्यांपैकीं एखादें ठोकून दे म्हणजे झालें.

वंजुल : उदाहरणार्थ जुगार—

शालेय : हो, जुगार, किंवा दारू पिणें, किंवा दांडपट्टा. थोडक्यांत सांगतों, खोट्या शपथा, मारामारी किंवा रंडीबाजी, इतका गेलास तरी हरकत नाहीं.

वंजुल : रंडीबाजी म्हणून कसें चालेल महाराज? तिनें त्यांच्या नावाला बट्टा लागणार आहे.

शालेय : हो, तेंही खरें. वंजुला, त्यांत धोरण इतकेंच ठेवायचें कीं, जशी वेळ पडेल तशी गप्प झोंकायची. अमुकच बोल असें मी तुला कसें सांगूं? तो बाहेरख्याली आहे असें पाहिजे तर नको म्हणूं. सारांश काय कीं, हूड तरुण मुलें दुसऱ्या ठिकाणी ठेविलीं, व त्यांच्यावर देखरेख ठेवण्यास कोणी नसलें म्हणजे स्वभावतः ज्या खोड्या त्यांस लागतात, त्यांपैकीं एखादी पुढें करावयाची; आहे काय आणि नाहीं काय?

वंजुल : परंतु हे पाहा महाराज, —

शालेय : आतां तूं म्हणशील कीं, असें कशासाठीं करायचें?

वंजूल. हो, तें सांगाल तर बरें होईल.

शालेय : असली कोटी लढविण्याचें कारण इतकेंच कीं, सहज दगड टाकून तो कसा काय वागतो आहे याचा तपास निघाला पाहिजे तर खुबी. तूं ज्याच्यापाशीं असें बोलशील त्यानें जर त्याला कधीं एखाद्या वाईट कामांत पडतांना पाहिलें असेल तर तो लागलेंच तुला असें म्हणेल, — “रावसाहेब”—किंवा साधारणपणें त्या देशांत परक्याला हाक मारण्याचा जो रियाज असेल त्याप्रमाणें हाक मारून—

वंजुल : ठीक, ठीक.

शालेय : मग तो असें म्हणेल, हं, कसें बरें? काय रे मी आतां म्हणत होतो तें? तुझें देव भले करो; मी कायसेंसें म्हणायाच्या बेतांत होतों; काय रे, आमचें घोडें कुठें थबकलें?

वंजुल : तो लागलेंच तुला म्हणेल; —“रावसाहेब” वगैरे येथें.

शालेय : “तो लागलेंच तुला असें म्हणेल” येथें का? ठीक; जुळलें आतां. तो तुला असें म्हणेल— “तो गृहस्थ ना? तो मला पक्का ठाऊक आहे. त्याला मी काल का परवां कोठेंसें पाहिलें. त्या वेळेस राजश्री मोठ्या गर्दीत होते. पेला झोंकून जुगारखान्यांत किंवा तालीमखान्यांत जात होते की काय तें मी नीट पाहिलें नाहीं. तुम्ही म्हणतां त्याप्रमाणें त्या इष्कबाज गड्यानें अलीकडे एक माषुक पांखरूं ठेविलें आहे म्हणून ऐकतों. खरें काय असेल तें ईश्वर जाणें.” आलें ना आतां कसें बोलायाचें तें तुझ्या ध्यानांत? त्यांत कोटी एवढीच कीं, थोडें खोटे बोलून पुष्कळ खरें काढून घ्यावयाचें. जगांत अशी युक्ति लढविल्याशिवाय तथ्य बाहेर पडत नाहीं. बाबा, कांट्यानें कांटा आणि पिळानें पीळ काढला पाहिजे. अनुभवाशिवाय असलें शहाणपण येत नाहीं. त्याला पुष्कळ टक्केटोणपे खावे लागतात. असो; मीं जें जें तुला सांगितलें आहे तेवढ्यावरून तूं तरी आमच्या मुलाची परीक्षा करून ये, मग पुढें पाहू. पाहा, समजलास ना माझा मतलब? नाही तर पुनः समजून घे.

वजुल : नको नको महाराज, तो मला चांगला समजला आहे.

शालेय : बरें तर मग, जा आतां. जपून जा बरें.

वंजुल : ठीक आहे, महाराज.

शालेय : हें पाहा त्याचा झोंक पाहून त्याप्रमाणें वाग.

वंजुल : हें काय सांगायाला पाहिजे?

शालेय : त्याला म्हणावें सतारीचा नाद सोडूं नको.

वंजुल : होय, महाराज.

[वंजूल निघून जातो व मल्लिका प्रवेश करिते.]

शालेय : मल्लिके, बरी भेटलीस. कसें काय आहे?

मल्लिका : बाबा, बाबा, हें चांगलें का त्याचें लक्षण? मला तर बाई फार भीति वाटूं लागली आहे.

शालेय : अग, झालें काय?

मल्लिका : बाबा, हें बघा, मीं आपल्या दिवाणखान्यांत कशिदा काढीत होतें. इतक्यांत दारापाशीं कोणाची चाहुल झाल्यासारखें वाटलें म्हणून जागची उठून दाराशीं आलें. तो हिरमुसलेला चंद्रसेन दृष्टीस पडला. आंगरख्याचे बंद सुटलेले, नाही डोक्याला पागोटें, नेसायाचें धोतर आपले पायांत अडखळतेंच आहे, तोंड अगदी फिक्कें पडून गेलें आहें, चालतांना गुडघ्याला गुडघा लागतोच आहे —अशी त्याची ती खिन्न आणि भयाण मुद्रा पाहुन मला तर बाई रडूं येऊं लागलें. आणि असें वाटलें कीं, याच्या पाठीमागें कोणी ब्रह्मराक्षस लागल्यामुळे तर हा थाऱ्यासाठीं असा अस्ताव्यस्त होऊन भटकत नसेल ना?

शालेय : मल्लिके, तुझ्यासाठीं तर असा वेडावला नाहीं ना?

मल्लिका : (लाजल्यासारखें करून) इश्श, मला काय ठाऊक बाई? काय सांगावे? असेल, तसें असेल कदाचित्‌.

शालेय : तो तुला म्हणाला तरी काय?

मल्लिका : म्हणणें कसलें आणि काय कसलें? तो माझ्या दिवाणखान्याकडे येत आहे असे पाहिल्यावर मी आंत गेलें; तोहि पाठोपाठ आंत शिरला, आणि माझ्यापाशीं आला. मी चपापून जराशीं मागें सरलें. तो घाबरल्यासारखा होऊन क्षणभर जेथल्या तेथें थबकला. मग पुनः धैर्य केल्यासारखें करून मजजवळ आला, आणि माझें मनगट एका हातानें घट्ट धरून कांहीं वेळपर्यंत माझ्या तोंडाकडे एकसारखी टक लावून न्याहाळीत उभा राहिला. मग तीन वेळ खालीं-वर पाहिल्यावर त्यानें एक दुःखाचा असा मोठा सुस्कारा टाकिला कीं, त्यासरशी त्याचें पंचप्राण अगदी गोळा झाल्यासारखे झाले. असा प्रकार झाल्यावर त्यानें माझें मनगट सोडिलें आणि माझ्याकडे पाहात पाहात तो दाराबाहेर पडला.

शालेय : चल माझ्याबरोबर; आपण राजाकडे जाऊं या. यालाच म्हणतात प्रेमातिरेक. ही कामवासना एकदां प्रबल झाली म्हणजे काय अनर्थ करील याचा नेम नाहीं. मनुष्याला जर्जर करणारे जे षड्रिपु मानिले आहेत त्यांपैकीं अत्यंत प्रखर हा काम होय. मला फार वाईट वाटतें — अग पण तूं त्याला लागण्यासारखे कांहीं बोलली नाहींस ना?

मल्लिका : छे:, तें कांही नाहीं. बाबा, पण तुम्ही सांगितल्याप्रमाणें त्याजकडून आलेली पत्रें परत लाविली, आणि त्यानें पुष्कळ खटपट केली पण त्याला भेटलें म्हणून नाहीं.

शालेय : त्यानेंच तो भ्रमिष्टासारखा झाला आहे. शिव शिव! मी त्याची गोष्ट तुझ्यापाशी मुळीच काढली नसती तर बरें झालें असतें! पण त्या वेळेस मला असें वाटलें की, तो तुला भुलथापी देऊन शेवटीं तोंडघशीं पाडील. धिक्कार असो त्या शंकेखोरपणाला! आम्हां म्हातारड्यांना जेथें तेथें शंका घेतल्याशिवाय राहावयाचेंच नाहीं. जसा तरुण लोकांच्या हातून सारासार विचार व्हावयाचा नाहीं, तसा म्हाताऱ्यांच्या हातून धाडसपणा व्हावयाचा नाहीं. असो, झालें तें झालें. चल, आतां राजाकडे जाऊं, आणि ही हकीकत त्याच्या कानावर घालूं. हें मन्मथप्रकरण त्याच्यापाशीं उघडपणें सांगण्यानें तो रागावला तरी बेहेत्तर आहे. पण तें त्याच्यापासून लपवून ठेविलें आणि पुढें-मागें तें त्याच्या नजरेला आलें म्हणजे फार वाईट परिणाम होणार आहे.

[निघून जातात.]

प्रवेश २ रा

स्थळ-किल्ल्यांतील एक दिवाणखाना.

[राजा, राणी, जुंग, भृंग, आणि नोकरलोक प्रवेश करितात.]

राजा : मित्र हो, तुम्ही आलांत हें पाहून आम्हांस फार समाधान वाटत आहे, कांही नडीचें काम आल्यामुळें तुम्हांला इतक्या घाईनें बोलावणें पाठविलें. अलीकडे चंद्रसेनाच्या प्रकृतींत थोडासा बदल झाला आहे हें तुमच्या कानावर आलेंच असेल. निदान आम्हांस तरी असें वाटतें, कारण त्याच्या पूर्वीच्या व आतांच्या अन्तर्बाह्य वर्तनांत बिलकुल मेळ राहिला नाहीं. त्याला आपल्या बापाचा जो निदिध्यास लागला आहे त्यामुळेंच तो असा बावरल्यासारखा झाला असावा. आम्ही पुष्कळ विचार करून पाहिला, पण बापाच्या वेडाखेरीज त्याच्या बुद्धिभ्रंशाला दुसरें कारण दिसत नाहीं. म्हणून आमचें तुम्हांला असें सांगणें आहे कीं, चंद्रसेन आणि तुम्ही बरोबर वाढलेले, त्याच्या स्वभावाची तुम्हांला चांगली अटकळ, यासाठी तुम्ही कांहीं दिवस राजवाड्यांत येऊन राहा, आणि त्याला कसल्या तरी नादाला लावून त्याच्या दुःखाचा विसर पाडा. न जाणों, रात्रंदिवस त्याच्या बरोबर असल्यानें तो जें कांहीं बोलेल-चालेल त्यापासून तुम्हाला त्याच्या अस्थिरतेचें खरें कारण काढून घेतां येईल व तें आम्हांला कळल्यानें कदाचित् आमच्या हातून त्याचा परिहार होण्याजोगा असेल.

राणी : हें पाहा, तो पुनः पुन्हा तुमच्या आठवणी काढतो, आणि तुमच्याविषयीं मजजवळ तो पुष्कळ बोलला आहे. त्यावरून मला असें वाटतें कीं, तुमच्यापरतें विशेष आवडतें दुसरें त्याला कांही नाही. यासाठीं कृपा करून आमच्यापाशीं कांही दिवस येऊन राहाल, आणि याची भकलेली प्रक्रति ताळ्यावर आणल्याचें श्रेय घ्याल तर राजकुलाना शोभेल अशा रीतीनें आम्ही तुमचे उपकार फेडूं.

जुंग : राणीसाहेब, आम्ही दोघेही आपल्या उभयतांच्या चरणाचे दास आहों. जो हुकूम होईल तो आम्हांस शिरसावंद्य आहे. आईसाहेब, कृपा असें आपण काय म्हणतां? हुकूम असें म्हणा.

भृंग : राणीसाहेब, आम्हाकडून होईल ती सेवा करण्यास आम्ही हात जोडून उभें आहों, दासांकडून चाकरी करून घेण्याची मेहेरबानी व्हावी म्हणजे झालें.

राणी : ही तुमची मधुर वाणी ऐकून मला अत्यंत संतोष होत आहे. कृपा करा, आणि आणि आतांच्या आतां माझ्या चंद्रसेनाची गांठ घ्या. जा रे कोणी तरी, चंद्रसेन असेल तेथें यांना घेऊन जा.

भृंग : परमेश्वर करो, आणि आमच्या सान्निध्यामुळें चंद्रसेनाच्या प्रकृतींत उतार पडून ती ताळ्यावर येवो.

राणी : देव करो आणि तुमच्या तोंडांत साखर पडो.

[जुंग, भृंग आणि कांहीं नोकर निघून जातात.]

[शालेय प्रवेश करितो.]

शालेय : सरकार, प्लवंगाला धाडलेले वकील आपलें काम फत्ते करून परत आले आहेत.

राजा : तुम्ही आपणे नेहमीं आनंदाची खबर आणणारे खरे!

शालेय : आहे आपल्या सरकारच्या पायांच्या कृपेनें! महाराज, मी आपल्याला खात्रीनें सांगतों कीं, नृपसेवा ही मी आपल्या प्राणाइतकें प्यारें कर्तव्य समजतों आणि प्रसंगविशेषीं एखादी शक्कल काढण्यांत हें डोकें किती वस्ताद आहे हें प्रभूंना विदित आहेच. असो, सरकारापाशीं येवढेंच सांगावयाचें आहे कीं, गादीच्या या वृद्ध व अनुभवी चाकरानें चंद्रसेनाच्या वेडेपणाचें इंगित शोधून काढिलें आहे. आणि त्याची त्याबद्दल अशी खातरी आहे कीं, तें खरें नसल्यास तो ही पिकलेली मिशी उतरून ठेवील.

राजा : बोला, बोला, तें लवकर; आम्ही तें ऐकण्यासाठीं अत्यंत उत्कंठित झालों आहों.

शालेय : महाराज, प्रथम वकिलांना आत बोलावून त्यांचें म्हणणें ऐकून घ्या. मागून मी आपली हकीकत सांगेन, म्हणजे दुधांत साखर टाकल्यासारखें होईल.

राजा : तुम्हीच जाऊन त्यांना आंत घेऊन या.

[शालेय जातो.]

प्रिये, आतां तो काय सांगत होता तें ऐकलेंस ना? चंद्रसेनाच्या खुळेपणाचें निदान शोधून काढलें आहे, असें तो म्हणतो.

राणी : मला वाटतें, त्याबद्दल त्याला फारसें चातुर्य खर्च करावें लागलें असेल असें नाही. तें अगदीं उघड उघड आहे. वडिलाचा मृत्यु आणि आमचा घाईचा विवाह यांखेरीज दुसरें निदान तें तो काय करणार आहे?

[मेघवाहन आणि पाशक यांना घेऊन शालेय पुनः प्रवेश करितो.]

राजा : बरें बरें, तो काय म्हणतो तें आपण लवकरच पाहूं मित्र हो, यशस्वी होऊन लवकर परत आलांत हे फार नामी झालें. मेघवाहना, आमचा प्लवंगाधिपति काय म्हणाला तें सांग पाहूं.

मेघवाहन : आपल्या मनांत होतें त्याप्रमाणें सर्व झालें. प्लवंगाधिपतीची आणि आमची भेट झाल्यावर आम्ही त्याला कच्ची हकीकत कळविली. त्याबरोबर आपल्या पुतण्याच्या खटपटीचें खरें स्वरूप त्याच्या लक्षांत आलें. त्याला असें वाटत होतें कीं, पोलोमावर स्वारी करण्याकरितां त्यानें तयारी चालविली आहे. पण आमच्याकडून खरी स्थिति समजतांच त्याची लबाडी त्याच्या लक्षांत आली, आणि आपण वयोवृद्ध होऊन आजारीपणामुळें आंथरुणास खिळून गेलो, त्यामुळें त्यानें असे खेळ चालविले आहेत असें त्याच्या लक्षांत आलें. मग त्यानें मकरंदास सांगून पाठविलें कीं, बलभद्राशी वाद करण्याचा नाद तुम्ही सोडून द्या; तसें न कराल तर तुमचें कल्याण होणार नाहीं. चुलत्याकडून असा खरमरीत निरोप आल्याबरोबर मकरंदाने आम्हांवर स्वारी करण्याचा बेत सोडिला, आणि बलभद्राधिपतीशीं मी कधींही वैर करणार नाहीं, अशी आपल्या काकापाशीं त्यानें शपथ वाहिली. त्यामुळें प्लवंगाधिपतीला फार संतोष झाला, आणि त्यानें आपल्या पुतण्याला वर्षाची तीन लाखांची नेमणूक करून दिली, आणि आमच्याशीं लढाई करण्याकरितां शिकवून तयार केलेले लोक घेऊन पोलोमावर चालून जा असें त्यास सांगितलें. व आमच्या मुलखांतून तिकडे जाण्याचा परवाना मिळण्यासाठीं आपणाकडे ही थैली दिली आहे. (थैली देतो.) या थैलीत परवान्याच्या सर्व शर्ती लिहिल्या आहेत, व त्या सर्व आपल्याला फारच अनुकूल आहेत.

राजा : झालें तें फार चांगले झालें. आतां फुरसतीअंतीं ही थैली आम्ही वाचून पाहूं, आणि त्यांतील शर्तींचा विचार करून प्लवंगाधिपतीला उलट थैली पाठवूं. तुम्ही ही कामगिरी फार छानदार रीतीनें बजाविल्याबद्दल आम्ही तुमचे फार आभारी आहों. जा, तुम्ही स्वस्थपणें कांहीं दिवस विश्रांति घ्या. आज रात्रीं वाड्यांत जेवायाला यायचें बरें. यावें तर मग आतां.

[मेघवाहक आणि पाशक मुजरा करून निघून जातात.]

शालेय : या कामाचा शेवट चांगलाच झाला. असो, प्रभो, स्वामिनी, राजा म्हणजे काय, कर्तव्यकर्म म्हणजे काय, दिवस म्हणजे दिवस, रात्र म्हणजे रात्र, आणि वेळ म्हणजे वेळ, या गोष्टींचें उद्‌घाटन करीत बसणें म्हणजे दिवस रात्र आणि वेळ यांचा दुरुपयोग करणें होय. अल्पतेनें वाणीला स्वारस्य येतें व विस्तारानें ती कंटाळवाणी होते; यासाठीं मला जें सांगावयाचें आहे तें मी थोडक्यांत सांगतों. आपला मुलगा वेडा नाहीं का झाला? मी तरी त्याला वेडा म्हणतों; कारण खऱ्या वेडेपणाची व्याख्या करणें म्हणजे वेड्याला वेडा म्हणणे याशिवाय दुसरें काय आहे? परंतु जाऊं दे तें.

राणी : असले आढेवेढे नकोत, जें बोलावयाचें असेल तें सरळ बोला.

शालेय : बाईसाहेब, मी आढेवेढे कधीच घेत नाहीं. तो वेडा आहे हें खरें आहे. हें खरें असावें ही दुःखाची गोष्ट होय. आणि दुःखाची गोष्ट ही कीं, तें खरें आहे. अशा तऱ्हेने बोलणें हें चांगले नाहीं व आपणांस तें रुचत नाहीं म्हणून तें सोडून देतों, पण आपणांस असें घेऊन चाललें पाहिजे कीं तो वेडा आहे. तो वेडा आहे इतकें मानिलें म्हणजे बाकी राहिलें काय, कीं अशा कार्याला काय कारण झाले असावें, किंवा या भ्रंशाला काय कारण झालें असावें? या दुष्ट परिणामाला कांहीं तरी कारण असलेंच पाहिजे. तात्पर्य काय की, कार्याचें कारण काढायाचें राहिलें आहे. असो, मला एक मुलगी आहे. तिजवर माझी सत्ता चालत आहे तोंपर्यंत माझीच म्हटली तरी काय हरकत आहे? तिनें कन्याधर्माला स्मरून माझ्या आज्ञेप्रमाणें हें पत्र माझ्यापाशीं दिलें. हें पहा आणि काय तो तर्क करा.

class="table_6">

“सततहृत्‌करंडकनिवासिनि, मदात्मार्चिते, अद्वितीय

लावण्यखाणी, स्वर्गांगने, दिव्य मल्लिके” —

हें लिहिणें कांहीं चांगलें नाही, खरोखरीच चांगले नाही, “लावण्यखाणी” हा समास तर अगदीं बेढब दिसतो. जाऊं हे, ही टीका करण्याची वेळ नव्हे. बाकीचें पत्र तुमच्याकडून ऐकविलें पाहिजे. हें ऐका:—

class="table_6">

“तुझ्या निर्मळ आणि विशुद्ध अंतःकरणात—”

राणी : हें चंद्रसेनाकडून आलें काय?

शालेय : बाईसाहेब, अंमळ धीर धरा. आहे त्याच्या बाहेर एक अक्षर वाचीत नाहीं:—

class="table_7">

“स्वर्गस्थ तारे तेजोमय आहेत किंवा नाहींत याची शंका घे, आकाशपंथानें भगवान् उष्णदीधिति भ्रमण करितो कीं नाहीं याची शंका घे; साक्षात् सत्यमूर्ति नेहमीं सत्य सांगेल कीं नाहीं याची शंका घे, पण तुझ्यावर माझे अढळ प्रेम आहे कीं नाहीं याची शंका कधींही घेऊं नको. प्रिये मल्लिके, पद्यें जुळेनात, म्हणून हा गद्यात्मक लेख लिहिला आहे. तुझ्याकडे मन लागून गेल्यामुळें ऱ्हस्व-दीर्घ पहाणें सुचेनासें झालें आहे. असो, या कुडींत प्राण आहे तोंपर्यंत हा चंद्रसेन तुजवर एकनिष्टेनें प्रेम ठेवील असें अभिवचन देऊन हें पत्र पुरे करितों.”

हे पत्र माझ्या मुलीनें माझ्या सांगण्यावरून मजपाशीं आणून दिलें. इतकेंच नाहीं, तर वेळोवेळी संधि साधून तो जें जें म्हणून तिजपाशी येऊन बोलला तें सर्व तिनें मला सांगितलें आहे.

राजा : अरें, चंद्रसेनाविषयीं तिचें मन कसें काय आहे?

शालेय : माझ्याविषयीं आपला समज कसा आहे?

राजा : आम्हांला असें वाटतें कीं, तुम्ही विश्वासूक आणि इमानी मनुष्य आहांत.

शालेय : येवढें महाराजांच्या नजरेस येवो म्हणजे झालें. चंद्रसेनाचें मन मल्लिकेवर बसलें आहे हें तिनें सांगण्यापूर्वीच मला कळलें होतें. तरी तिच्याकडून ती गोष्ट बाहेर पडेपर्यंत मी कांहीं एक बोललों नाहीं. पण असें समजा की, प्रत्यक्ष तिच्याकडून या उत्कट प्रेमाची गोष्ट मला कळल्यावरही मी घुम्यासारखा स्वस्थ बसलों असतों, तर मजबद्दल धनीमाहेब, आपणांस किंवा राणीसाहेब, आपणांस काय वाटलें असतें? पण मीं तसें केलें नाहीं. मला ती गोष्ट कळतांच मी एकसारखा उद्योगाला लागलों. माझ्या मुलीला जवळ बोलावून आणून मी असें सांगितले कीं, मल्लिके, चंद्रसेन हा राजपुत्र असल्यानें आपल्या आहाराबाहेर आहे. तूं त्याचा अभिलाष धरूं नको. त्यानें-तुझें लग्न कधीही जमायाचें नाहीं. याकरितां तूं याउप्पर घरांतल्या घरांत असत जा. फारशी त्याच्या दृष्टीस पडत जाऊं नको. आणि त्यानें कांहीं चीज पाठवून दिली तर ती परत धाड्‌न दे. याप्रमाणें माझ्याकडून सूचना मिळतांच तिनें तात्काळ उचलली आणि ती तदनुसार वागुं लागली. इकडे चंद्रसेनाची निराशा होऊन प्रथम तो उदास झाल्यासारखा झाला; मग त्यानें अन्न टाकलें, पुढें त्याला झोंप लागेनाशी झाली. शेवटी त्याच्या अंगीं क्षीणता आली. क्षीणता आल्यावर भारदस्तपणा नाहींसा झाला. याप्रमाणें उत्तरोत्तर तो वेडेपणाच्या स्थितीला येऊन ठेपला. आतां या शोचनीय अवस्थेंत त्याला किती दिवस राहावें लागणार आहे कोण जाणें. आपल्या भरतानेंही कामीजनांची अशीच स्थिति वर्णिली आहे: —

अप्राप्तरतिभोगस्य नवस्त्रीरागजन्मनः।

दश स्थानानि कामस्य काममन्तर्विसर्पतः।।

अभिलाषोऽत्र प्रथमे द्वितीये चिंतनं तथा।

अनुस्मृतिस्तृतीये च चतुर्थे गुणकीर्तनम्‌ ।।

उद्वेगः पत्र्चमे ज्ञेयो विलापः षष्ठ उच्यते ।

उन्मादः सप्तमे प्रोक्ता भवेद्वयाधिस्तथाऽष्टमे।।

नवमे जडता प्रोक्ता दशमे मरणं भवेत्‌ ।। इति ।।

राजा : (राणीस) तुला हेंच कारण असेलसें वाटतें काय?

राणी : तेंच असेल; बहुशा तेंच असेल.

शालेय : तसें नको, अमुक एक गोष्ट अशी आहे असें मी म्हटलें असतां ती तशी प्रत्ययास आली नाहीं असें कधीं झालें असल्यास तसें मला कळूं द्या. मला तरी तें समजायाला पाहिजेच आहे.

राजा : आपल्या तर स्मरणांत नाहीं.

शालेय : तसें नाही झालें तर हें याच्यापासून (डोक्याला आणि खांद्याला बोट दाखवून) उतरून देईन. सर्व गोष्टींची अनुकूलता मात्र पाहिजे; मग सत्य सप्तपातालाच्या पलीकडे जरी लपवून ठेविलें असलें तरी तें हुडकून काढीन.

राजा : बरें, आतां याची पुढें वाट काय करावी?

शालेय : तो या सज्जावर कधीं कधीं कित्येक तासपर्यंत फिरत असतो हें आपणांला ठाऊक असेल.

राणी : हो, तो फिरतो खरा.

शालेय : अशा रीतीनें एकादे वेळेस तो फिरत असतां मल्लिकेला सहज येथें धाडून द्यावें, आणि आपण आड राहून त्याचें काय बोलणें-चालणें होते तें पहावे आणि असें केल्यावर तो तिच्यामुळे वेडावून गेला आहे असें जर आपल्या नजरेस नाहीं आलें तर त्या क्षणी लेखणी ठेवून नांगर धरीन.

राजा : बरें, तें करून पाहूं.

राणी : तो पाहिलांत ना, तो तिकडे खिन्न होऊन कायसेंसें वाचीत येत आहे?

[चंद्रसेन वाचीत प्रवेश करितो.]

शालेय : उठा उठा, महाराज, कृपा करून आपण क्षणभर आड व्हा. मी आतांच्या आताच त्याला बोलावून पहातों. येवढें माझें म्हणणें ऐकून घ्यावें.

[राजा-राणी आणि नोकरलोक जातात.]

कसें काय चाललें आहे महाराज?

चंद्रसेन : परमेश्वराच्या कृपेनें बरेंच आहे.

शालेय : महाराज, आपण मला ओळखलेंत का?

चंद्रसेन : हो हो, हें काय सागावें? आपण मासेविक्ये आहां.

शालेय : मी नव्हें महाराज.

चंद्रसेन : तर मग तुम्ही प्रामाणिक मनुष्य असतां तर बरें होतें.

शालेय : प्रामाणिक, महाराज?

चंद्रसेन : हो, हो, प्रामाणिक. हें जग इतकें पाजी झालें आहे कीं, दहा हजारांत एक प्रामाणिक मनुष्य भेटण्याची मारामार पडूं लागली आहे.

शालेय : खरें आहे आपलें म्हणणें, महाराज.

चंद्रसेन : मरून सडत पडलेल्या कुत्र्याचें सूर्यकिरणांनी चुंबन केलें म्हणजे त्यांत आळ्या होतात, म्हणून हलकट स्त्रीच्या चुंबनानें — कां हो, तुम्हाला एक मुलगी आहे ना?

शालेय : होय, आहे महाराज.

चंद्रसेन : तर मग तिला सूर्यकिरण दाखवूं नका. नाहीं तर पटकन जड व्हावयाचें! तसें होणें चांगलें आहे; पण, — पहा बोवा आपला विचार —

शालेय : याचा अर्थ काय महाराज? (एकीकडे) अजून ती याच्या मनात घोळते आहे. तरी प्रथम त्यानें मला ओळखिलें नाहीं. मला तो मासेविक्या म्हणाला. हा अगदींच बहकून गेला आहे. यालाच कशाला दोष लावायाला पाहिजे? या वयांत माझी देखील कामज्वरानें अशीच अवस्था झाली होती. आणखी एकदां त्याच्याशी बोलून पहातों. (उघड) महाराज, आपण काय वाचतां आहां?

चंद्रसेन : शब्द! शब्द! शब्द!

शालेय : महाराज, त्यांत मतलब काय आहे?

चंद्रसेन : कोणांत?

शालेय : महाराज, मी म्हणतों कीं जो कागद आपण वाचीत आहां, त्यांत काय मजकूर लिहिला आहे?

चंद्रसेन : चहाड्या, आणि दुसरें काय? ज्या टीकाखोर पाजी मनुष्यानें हें लिहिलें आहे, तो असें म्हणतो की, म्हाताऱ्या लोकांची दाढी पांढरी होऊन गेलेली असते; त्यांच्या तोंडावर सुरकुत्या पडलेल्या असतात; त्यांच्या पिचक्या डोळ्यांतून पिवळा चिकट डिंक निघत असतो, व त्यांची मति भ्रष्ट झाल्यामुळें घरीं त्यांना कोणी पुसत नाहीं. म्हणून ते भारी वटवट करितात. मला वाटतें की, लिहिणारानें थेरड्यांची ही तसबीर बरोबर उठवून दिली आहे; आणि खरें पुसाल तर तसेंच माझेंहि मत आहे. आतां आपल्याविषयी मला असें वाटतें कीं, खेकड्यासारखें आपण मागे सरूं शकतां तर माझ्यासारखे तरुण खुषीनें बनला असतां.

शालेय : (एकीकडे) हें वेड तर खरेंच; पण यांत नाहीं शिस्त आहे, (मोठ्यानें) महाराज, बाहेर हवा खायाला चलतां का?

चंद्रसेन : थडग्यांत माती खायाला चलतों.

शालेय : महाराज, असले बोलणें चांगलें नाही. असली अभद्र भाषणें बोलूं नये. (एकीकडे) एखादे वेळेस हा कशी मार्मिक उत्तरें देतो! खूळ लागलें म्हणून काय झालें? खुळेपणांतच एकेकदां अशा कोट्या सुचतात की, शहाण्यानें हवी तितकी खटपट केली तरी त्या सुचायाच्या नाहींत. आतां याला येथेंच सोडून जातों, आणि मल्लिकेची आणि याची गांठ पडण्याचा कांहीं उपाय करितों. (मोठ्यानें) धनीसाहेब, आपली रजा घेतों.

चंद्रसेन : जिवाखेरीज काय पाहिजे तें ध्या. आपण येथून केव्हां टळाल याचीच वाट पाहतों आहे!

शालेय : असें काय बोलतां, महाराज? आपण चिरकाल सुखी राहावें हेंच देवापाशीं मागणें आहे!

चंद्रसेन : (एकीकडे) कोण थेरड्याची कटकट ही!

[जुंग आणि भृंग प्रवेश करितात.]

शालेय : तुम्ही चंद्रसेनमहाराजांच्या शोधांत आहां ना? ते, ते पहा तिकडे आहेत.

जुंग : आपली फार मेहेरबानी झाली! देव तुमचें भलें करो!

[शालेय निघून जातो.]

भृंग : महाराज!

जुंग : सरकार!

चंद्रसेन : मित्र हो तुमचें कसें काय चाललें आहे! का रे भृंगा, ए जूंगा, कशी काय हालहवाल आहे!

जुंग : गरिबांचें काय घेऊन बसलां आहांत, महाराज?

भृंग : लक्ष्मीची आम्हांवर फाजील कृपा नाहीं यांतच आम्ही आपणांस सुखी मानतों.

चंद्रसेन : तिची अगदीच अवकृपा नाहीं यांतही तुम्हांस आपणाला सुखी मानून घेतलें पाहिजे!

जुंग : तो, तेंही खरें.

चंद्रसेन : तर मग ज्या अर्थी लक्ष्मीने तुम्हांस डोक्यावर घेतलें नाहीं, व ती तुम्हांला पायानें एकीकडे सारीतही नाहीं, त्या अर्थी तिनें आपल्या मध्याशीं म्हणजे कमरेशीं तुम्हांला धरिलें आहे असें झालें! यापेक्षां तुम्हांला तरी आणखी काय पाहिजे!

भृंग : आम्ही तिचे दास आहो!

चंद्रसेन : तुमच्याकडे तिनें मोठी नाजूक कामगिरी सोंपविली आहे. तेव्हां तुम्ही तिचे मोठे लाडके चाकर दिसतां! बरें असो, कसें काय वर्तमान आहे?

जुंग : लोक आपापलें कर्तव्य नीट बजावीत असल्यामुळें सर्वत्र आबादानी आहे महाराज.

चंद्रसेन : तर मग प्रलयकाल जवळ आला म्हणायचा! लबाडा, अशा गप्पा मारूं नको! मी तुला विचारतों याचें उत्तर दे. राजश्री, आपण नशिबाचें काय घोडें मारिलें होतें कीं त्याबद्दल त्यानें तुम्हांला या तुरुंगांत पाठविलें!

भृंग : तुरुंग, महाराज!

चंद्रसेन : हो हो तुरुंग; बलभद्र अलीकडे जंगी तुरुंग झाला आहे.

जुंग : असें असेल तर, महाराज, बलभद्रावरच आपला एवढा कटाक्ष कशासाठीं? आपण म्हणतां त्या रीतीनें सगळें जग कां नाहीं तुरुंग होणार?

चंद्रसेन : हो हो, तें आहेच तसें. या जगाच्या तुरुंगांत नाहीं तसलीं अंबारें, बळदें, भुयारें, लादण्या, काळ्या कोठड्या, अंधारीं तळघरें आहेत. त्यांपैकीं बलभद्र हें वाईटांतलें वाईट.

जुंग : आम्हांला नाहीं तसें वाटत, महाराज.

चंद्रसेन : तुम्हांला तसे नाहीं वाटत तर कसलेंही वाटतां कामा नये. कारण या जगांत अमुक एक गोष्ट स्वभावसिद्ध वाईट किंवा अमुक चांगली असा निर्बंध करितां येत नाहीं. जो भेद दिसतो तो सगळा बुद्धीचा खेळ. निदान मला तरी हा बलभद्र तुरुंगासारखा वाटूं लागला आहे.

जुंग : आपल्या महत्त्वाकांक्षेमुळें तो आपणांस असा वाटतो. हा एवढासा बलभद्र देश आणि आपले महत्त्वाकांक्षी अंतःकरण या दोघांचें पटत नाहीं हें ठीकच आहे.

चंद्रसेन : छे, छे, तें कांहीं नाहीं. मला अलीकडे वाईट स्वप्नें पडूं लागलीं आहेत, तीं न पडतीं तर उंबरांतल्या किड्याप्रमाणें उंबरांएवढ्या जागेंत समाधान मानून राहिलों असतों, व सगळ्या ब्रह्मांडाचा आपणांस स्वामी समजलों असतों.

भृंग : हं हं, आतां ठीक जुळलें. आपणांस वाईट स्वप्नें पडतात ना? खरेंच जें मनीं वसें तें स्वप्नीं दिसे. मोठेपणाचा विचार आपल्या मनांत घोळूं लागल्यापासून आपणांस हीं स्वप्नें पडूं लागली असतील. पण आपणांस सांगून ठेवतों कीं, मोठेपणाचा हृद्रोग लावून घेणें म्हणजे स्वप्नांत पाहिलेल्या गोष्टींच्या मागें लागण्यासारखें होय.

चंद्रसेन : अरे, स्वप्नेंच जर मुळीं झूट, तर त्यांत पाहिलेल्या वस्तुंच्या नादी कोण लागेल?

जुंग : माझें म्हणणें तरी तेंच आहे, आणि म्हणूनच मला असें वाटतें कीं, मोठेपणाचा नाद स्वप्नाच्या नादापेक्षांही अधिक भिकार होय.

चंद्रसेन : तर मग तुमच्या न्यायशास्त्राप्रमाणें मोठमोठे राजे, नामांकित वीर ही सगळी भिकार मंडळी! अरे, पण वाड्यांत चलतां का? हा तंटा येथें तुटेलसें मला वाटत नाहीं!

class="table_5">

जुंग

भृंग

}

आपण निघालां कीं, आपल्या पाठीमागें आम्ही आहोंच.

चंद्रसेन : नकोरे बाबांनो तुम्ही माझ्या पाठीमागें! अलीकडे माझ्या पाठींशी असले नोकर लागलें आहेत कीं, त्यांच्यामुळें माझी चांदीच उडत आहे. पण गड्या, तुला मैत्रीच्या नात्यानें विचारतों, तुम्ही येथे कशासाठीं आलांत?

जुंग : तुम्हांला भेटायाला महाराज; दुसरें कांहीं कारण नाहीं.

चंद्रसेन : या तुमच्या उपकाराची फेड करण्यास मजपाशीं कांहीं नाहीं, इतका मी भिकारी झालों आहें. तरी एक गोष्ट मजपाशीं आहे. ती मजपासून माझ्या जिवांत जीव आहे तोंपर्यंत कोणीही घेऊं शकणार नाहीं. तुमच्या प्रेमाबद्दल मी तुमचा अत्यंत आभारी आहें. पण तुम्हांला वास्तविक पुसतों, तुम्ही जें आलांत तें अगदीं आपल्या आपण आलांत? तुम्हाला कोणांकडून कांहीं एक सूचना आली नव्हती? हें पहा, माझ्याशीं अशी लबाडी करूं नका, खरें काय असेल तें बोला.

भृंग : आतां आपल्यापुढें काय बोलावें, महाराज?

चंद्रसेन : कां? येवढ्या पंचायतींत कां पडतां? मनास वाटेल तें बोला. तुम्ही येथें यावें म्हणून तुम्हांला निरोप गेला नव्हता बरें? अरे, तुम्ही लपवाल किती? तुम्ह आपल्याकडून लपविण्याची खूप खटपट करीत आहां; पण ती लबाडी साधते आहे कोठें? तुमची उतरलेली चर्याच खऱ्याची साक्ष देत आहे. का, तुम्हांला आईनें आणि काकानें निघून येण्याबद्दल निरोप पाठविला नव्हता?

जुंग : कशासाठी महाराज?

चंद्रसेन : मला शिकविण्यासाठीं. तें असो, पण तुम्हांला माझ्या गळ्याची शपथ आहे, मी तुम्हांला विचारीत आहें त्या प्रश्नाचें सरळ उत्तर द्या. आईनें आणि काकानें निघून येण्याबद्दल तुम्हांला सूचना केली होती किंवा नाहीं?

जुंग : (एकीकडे भृंगास) कसें काय उत्तर द्यायचें, बोवा?

चंद्रसेन : (एकीकडे) बरें आहे, बच्चाजींनों; तुम्ही इतके आढेवेढे घेतलेत तरी गबरूने खरा प्रकार तर ताडलाच! (मोठ्यानें) हें पहा, मजबद्दल जर तुम्हांला कांही वाटत असेल तर अशी आळंटाळं करूं नका. खरें काय तें बाहेर पडू द्या.

भृंग : येण्याबद्दल महाराज, आम्हांस सूचना आली होती खरी.

चंद्रसेन : मी सांगतों तुम्हांस कशासाठीं बोलाविलें तें. कारण मींच तें हेरलें म्हणजे तुमचा त्रास चुकला, आणि राजा-राणीनें तुम्हांवर जो भरंवसा टाकिला आहे, त्याला पंखही फुटायला नकोत! काय कारण झालें असेल तें असो, मला अलीकडे कशांतही आनंद वाटेनासा झाला आहे; ज्या त्या गोष्टीचा कंटाळा, कोठें जायला नको, कोठें यायला नको; फार काय सांगूं, रम्य असे नद्यांचे प्रवाह आणि पर्वतांची शिखरें यांनी शोभणारा हा बलभद्र देश निर्जन आणि शुष्क अशा अरण्याप्रमाणें भासत आहे, व देदीप्यमान तारकारत्नांनीं खचित असा हा तेजोमय खगोलार्ध निस्तेज वाटत आहे, व सर्व पृथ्वीसभोंवती पर्यटन करून वनस्पति आणि प्राणी यांना संतोष उत्पन्न करणारा हा मंद सुगंध वायु रोगजनक व दुर्गंधि अशा बाप्पसंचसारखा लागत आहे! सारांश, या घटकेस माझ्या स्थूल शरीराची व मनाची जी शोचनीय स्थिति झाली आहे ती सांगतां पुरवत नाही. आ, हा! मनुष्य ही किती अमोलिक चीज आहे! म्हण आहे—”नर करणी करे तो नरका नारायण हो जाय.” त्याच्या बुद्धीची केवढी प्रौढी! त्याच्या कल्पना कोण अचाट! आकृति काय, चलनवलनादि व्यापार काय! सगळेच मनोरम आणि आश्चर्योत्पादक! बोलणें-चालणें गंधर्वासारखें! ग्राहक शक्ति साक्षात् ईश्वरासारखी! सारांश, ब्रह्मदेवानें जी अनंत सृष्टि निर्माण केली तिचा हा सर्वोत्कृष्ट मासला होय! आणि असें आहे तरी, पंचमहाभूतांच्या एकीकृत या सारतत्त्वाकडे पाहून मला कांहींच आल्हाद होत नाहीं! मनुष्य जातीत स्वभावनिर्मित भेद दोन, स्त्री आणि पुरुष; पण यांपैकी एकाकडे देखील पाहून माझे समाधान होत नाहीं. आतां तुम्ही हंसतां आहां यावरून हे तुम्हांला खोटें वाटत असल्यास माझा नाइलाज आहे.

जुंग : छे, छे, असला विचार माझ्या मनांत मुळीच आला नाहीं.

चंद्रसेन : तर मग मी जेव्हां म्हणालों कीं, ‘मनुष्याकडे पाहून मला आल्हाद होत नाही,’ त्या वेळेस तूं कां रे हंसलास?

जुंग : महाराज, माझ्या मनांत असा विचार आला की, जर ‘मनुष्याकडे पाहून आपणांला आल्हाद होईनासा झाला आहे, तर नाटककारांना आपण कसला आश्रय देणार? आम्हांला ते वाटेंत भेटले, व आपल्या पायांची दोन दिवस सेवा करण्यासाठीं ते इकडेच येत आहेत.

चंद्रसेन : अरे, ही कोठली मंडळी?

जुंग : आपण जिला नेहमीं वाखाणीत असां, व दुःखपर्यवसायी प्रयोग करण्यांत जिनें चांगलें नांव मिळविलें आहे अशी ही येथलीच मंडळी.

चंद्रसेन : ही मंडळी यंदां बाहेर कशासाठीं पडली? म्हटलें म्हणजे लौकिक आणि फायदा हीं दोन्हींही त्यांना येथें मिळावी तशीं मिळत होतीं.

जुंग : मला वाटतें नाटकांत अलीकडे जी एक नवीन टूम निघली आहे, त्यामुळें त्यांना बाहेर जावें लागलें असेल.

चंद्रसेन : मी मागें येथें असतां त्यांचा जो लौकिक असे तसाच अजूनही आहे काय? पूर्वीप्रमाणे त्यांच्या खेळाला आतांशा गर्दी होत असते का?

जुंग : नाहीं; पूर्वीसारखी तर खचितच नाहीं.

चंद्रसेन : असें कां बरें झालें? यांना गंज चढला वाटतें?

जुंग : छे, तसें कांहीं नाहीं; तांबेरा चढूं न देण्याविषयी ते आपल्याकडून होईल तितकी खटपट करीत असतात. पण अलीकडे संगीताचे जिकडे तिकडे खूळ माजलें आहे! बारा-बारा पंधरा-पंधरा वर्षांचीं दिखाऊ पोरें रंगभूमीवर येऊन त्यांनी तोंड उघडलें कीं झाली टाळ्यांला सुरुवात! सूर-बेसूर पाहतो कोण? श्राव्यापेक्षां दृश्य काव्याचेंच वेड फार माजलें आहे! ज्या नाटकगृहांत पहावें त्यांत असल्या चटोर पोरांच्या संगीताची झंगड झडत असते.

चंद्रसेन : असल्या मुलांना संभाळतो कोण? त्यांचा चरितार्थ चालतो कसा? घर सोडून तीं बाहेर पडतात कशीं? घरांतून त्यांना बाहेर काढतो कोण? एकदा आवाज फुटल्यावर त्यांचे पोट कसें चालणार? दाढी-मिशी येऊन चेहऱ्यावरचें मार्दव नाहीसें झालें म्हणजे त्यांना कोण विचारणार? पोरपणांतील हूड स्वभावामुळें त्यांना आतां कांहीं वाटत नाही. खायाला चमचमीत अन्न, वापरायला इष्कीचीं जाकिटें, नेसायाला रेशीमकाठीं धोतरें, हातांत एखादें कडें, मानेवर पडणारा घेरा, हवें तिकडे भटकण्याची मोकळीक, आणि कार्यसाधू, आपमतलबी, लंपट झालेल्या हलकट लोकांची अहोरात्र संगति!! कां नाहीं पोरांना भुरळ पडणार? दोन दिवस तोंडावर पाणी असतें तोंपर्यंत चावट लोक अज्ञान पोरांना नादीं लावितात, आणि आपल्या कामास तीं निरुपयोगी झाली म्हणजे त्यांना फशीं पाडतात, ही मोठी शरमेची गोष्ट आहे. अशा रीतीनें वेडावलेलीं पुष्कळ पोरें पुढें पश्चात्ताप करितांना मी पाहिलीं आहेत.

जुंग : या प्रश्नाला दुसरीही एक दिशा आहे. दोन्ही पक्षांकडे थोडेंबहुत चांगलेवाईटपण आहेच आहे. आज किती दिवस या प्रश्नाची वाटाघाट चालू आहे. एकदा तर दोघांचे दोन तट बनून अन्योन्यसंग्रामाची सिद्धता झाल्याची वार्ता होती.

चंद्रसेन : हा प्रकार खरा आहे का?

भृंग : हें काय सांगावें? दुसरीं कामें टाकून शहाणे लोक या कामाकडे आपल्या बुद्धीचा खर्च करूं लागले आहेत.

चंद्रसेन : पण बिघडणारी पोरें या वादापासून आपलें कांही हित करून घेत आहेत काय?

[आंत तुताऱ्यांचा ध्वनि होतो.]

भृंग : हे नाटकवाले आले वाटतें.

चंद्रसेन : मित्र हो, तुम्ही येथें आलांत, हें फार चांगलें केलेंत. त्याबद्दल मी शिरस्त्याप्रमाणें तुमचे आभार मानितों. पण तुम्हांला येवढें सांगून ठेवतों कीं, आमचे चुलतबाप आणि चुलतआई हीं मात्र चुकलीं.

भृंग : कशांत महाराज?

चंद्रसेन : मी तर तऱ्हेवाईक वेडाच, पण वारा फिरला कीं शिडांची तोंडें कशी फिरतात, हें मला चांगलें कळतें.

[शालेय प्रवेश करितो.]

शालेय : गृहस्थ हो, ठीक आहे ना?

चंद्रसेन : भृंगा, ऐकलेंस ना? जुंगा, तूं देखील? त्या बुढ्‌ढ्या बाळाची बाळंतीं अजून सुटलीं नाहींत!

जुंग : सुदैवानें तीं पुनः लपेटून घेण्याचा त्याला काळ आला आहे, मग तो कां कमी करील? कारण वार्धक्य म्हणजे बाल्यावस्थाच कीं नाहीं!

चंद्रसेन : तुम्ही उगीच ऐकून ठेवा, तो मला नाटकवाले आल्याची खबर द्यायला येत आहे हें पहा — (शालेयाला उद्देशून) तुम्ही सकाळी सोमवारी आले म्हणतां काय? हो हो, बरोबर आहे, तेव्हांच; तेव्हांच.

शालेय : महाराज, तुम्हांला एक वर्तमान सांगावयाचें आहे.

चंद्रसेन : महाराज, तुम्हांला एक वर्तमान सांगावयाचें आहे. कलावतींत चित्रवर्ण नाटक करीत असे तेव्हां—

शालेय : महाराज, नाटकवाले येथें आले आहेत.

चंद्रसेन : अगदी झूट; पक्की लबाडी.

शालेय : नाहीं महाराज, आपल्या गळ्याशपथ.

चंद्रसेन : आमच्या गळ्याची तुम्हांला पर्वा आहेच, हें आम्हांला ठाऊक आहे.

शालेय : असली अद्वितीय नाटककार मंडळी आपण कोठें पाहिली नाहीं. आनंदपर्यवसायी, शोकपर्यवसायी, ऐतिहासिक, सृष्टिविषयक—आनंदपर्यवसायी, ऐतिहासिक, सृष्टिविषयक, शोकपर्यवसायी —एतिहासिक, शोकपर्यवसायी—आनंद—पर्यवसायी—ऐतिहासिक—सृष्टिविशयक, अविभक्त प्रवेश, किंवा अखंड कविता… सारांश नाटकाचा पाहिजे तो प्रकार घ्या; त्यांत या मंडळीचें अगदीं हातखण्डें काम; स्वाऱ्या कधीं कोणाला हार जाणार नाहींत. कालिदासाच्या वाणींचें सुरस मार्दव आणि भवभूतीच्या वाणीचें मधुर काठिण्य यांना एकसारखें वठवितां येतें.

चंद्रसेन : त्या म्हाताऱ्या कण्वाजवळ केवढी बरें अलौकिक चीज होती?

शालेय : काय ती महाराज?

चंद्रसेन : कां बरें? त्याला एक सुंदर रूपवती कन्या नव्हती का? जिच्यावर त्याचें अत्यंत प्रेम असे.

शालेय : (एकीकडे) अजून याच्या मनांतून मल्लिकेचा विचार गेला नाहीं.

चंद्रसेन : कां बुढ्‌ढेबोवा. मी म्हटलें तें बरोबर नाही का?

शालेय : मला मुलगी आहे म्हणून मला आपण वृद्ध कण्वाची उपमा दिलीत. आहे मुलगी ती कबूल केलीच पाहिजे.

चंद्रसेन : त्याची काय गरज आहे?

शालेय : तर मग महाराज, कशाची आहे?

चंद्रसेन : तें कां? असें आहे—“आलें देवाजीच्या मना तेथें कोणाचें चालेना.” जसें नशिबी असेल तसें घडून येतें, त्यांत तुमच्याकडे तरी काय आणि आमच्याकडे तरी काय? जिकडे जात तिकडे हीच दशा. अहो इकडे हे कोण?

[चार-पांच नाटकवाले प्रवेश करितात.]

तुम्ही आलांत, फार चांगलें केलेंत, फार नामी गोष्ट झाली. तुम्ही आलांत हें पाहून मला फार बरें वाटतें. मित्र हो, ए गड्या, तुमच्या आमच्या गेल्या मुलाखतीपासून तुझ्या ओठावर व हनुवटीवर ही मजेदार कोंवळी कोंवळी झालर की रे दिसूं लागली! आणि तुम्ही बाईसाहेब, मी तुम्हांला गेल्या वर्षी भेटलो तेव्हां तुमच्यांत आणि स्वर्गांत दोन बोटें अंतर होतें, पण आतां एकच राहिल्यासारखें दिसतें. एका वर्षांत बरीच मजल हाणिलीत! वाः वाः वा! बंद रुपयाप्रमाणें तुमचा आवाज फुटून बदबदूं तर लागला नाहीं ना? तोही आम्हांस आवडत नाही असें नाहीं. समुद्राप्रमाणें जें पाहिजे तें आम्हांस खपतें, बरें, कांकूं केल्याशिवाय आम्हाला एक नक्कल म्हणून दाखवा; पाहूं दे अलीकडे काय सुधारणा केली आहेत तीं. म्हणा, मनाला द्रव येण्यासारखी एखादी फक्कड नक्कल म्हणा.

एक नाटकवाला : कोणती नक्कल, महाराज?

चंद्रसेन : एकदां ती मीं तुमच्याकडून म्हणीविली होती, पण रंगभूमीवर ती कधीं आली नाहीं, अथवा आलीच असली तर फक्त एक वेळ आली असेल. कारण तो खेळ साधारण लोकांना रुचला नाहीं, हें मला स्मरतें. कुणबटांना साखरभाताची चव काय? परंतु मला, आणि माझ्यापेक्षांही अशा बाबतींत ज्यांच्या मताला विशेष वजन अशांना, तो खेळ फार पसंत पडला. त्यांतील प्रवेशपरंपरा, त्याचें चतुर संविधानक आणि त्याची सुरेस भाषा पाहून सर्व रसिकांनीं माना डोलविल्या. त्या वेळेस एकजण असें म्हणाला कीं, या नाटकांत झणझणीत व चटकदार पद्यें नाहींत किंवा नखरेदार घडीव शब्दरचना नाहीं हें खरें. तरी सगळी भाषा प्रौढ आणि गोड असून चोचले नसतां ती सुरेख साधली आहे. त्यांतलें एक भाषण मला फारच आवडलें. द्रोणाचार्यानें अश्वत्थाम्याच्या मृत्यूची वार्ता ऐकिली त्या सुमारास तें आहे. विशेषेंकरून दृष्टद्युम्नानें द्रोणाचार्याचा शिरच्छेद केला त्या प्रसंगाचें वर्णन फारच मनोवेधक झालें आहे. तें तुला आठवत असेल तर म्हणून दाखीव पाहूं. मघांपासून आठवतों आहें, पण त्याचा आरंभ कोठे झाला आहे तें ध्यानांत येत नाहीं.

मेला अश्वत्थामा ऐशी वार्ता —

छे:, असें नाहीं; ‘अश्वत्थामा’ येथून त्याचा आरंभ झाला आहे.

पद

class="table_8">

अश्वत्थामा मेला ऐशी वार्ता द्रोणाचार्याला

कळोनि आल्यावरचा तुम्हां कथितों प्रकार जो घडला

तद्‌हृदयानें अर्थ घेतला चिरंजीव कीं मम मेला,

आश्चर्य गमे चिरंजीविपण गेलें कैसें विलयाला!

अश्वत्थामा हत्ती मेला ठाउक नव्हतें हे त्याला,

याच्या योगें पुढें केवढा अनर्थ परिसा हो झाला!

मोहें भरली बुद्धी, मनिंचें धैर्य सर्वही तें खचलें,

समाधि लावुनि शोध करावा ऐसें तद्‌हृदया गमलें.

पलितमौलि त्या वीरवरानें धनुष्य करिंचें टाकियलें

प्राणायामा करुनि समाधी योगज्ञें मग लावियला.

इतुक्यामध्यें द्रुपदनृपाच्या पुत्रें धृष्टद्युम्नानें

हृदयीं खिळलें वैर पूर्विचें आठवूनिया, अवमानें

द्रोणाचा तो अवनत मस्तक छेदियला निज शस्त्रानें,

ऐशापरि तो त्रैलोक्यगुरू ब्राह्मण नाशातें गेला.

।।धृ०।।

१

२

३

हं, यापुढचं म्हण पाहूं?

शालेय : वाहवा, वाहवा! महाराज! आपण खचित हें गंधर्वाप्रमाणें गायलें.

class="table_1">

नाटकवाला :

पद

[उद्धवा, शांतवन कर जा या चालीवर]

ऐकुनिया द्रोणवधवार्ता, शोकाकुल तत्सुत झाला ।।ध्रु०।।

हा ताता! हा गुरुवर्या! वत्सलतापारावारा!

सोडोनी मजला जाशी, मी करितों तव अनुकारा!

जीवन हें व्यर्थ मज वाटे । व्यर्थचि हा सर्व पसारा!

चाल —

तातहीन जातां सदनीं

मम दुर्मुख पाहुनि जननी

नभ करील आकांतांनीं

कैसा मी साहूं त्याला! १

हा ताता! एकधन्वीशा! कुरुसैन्याच्या आधारा,

मजसाठीं वीरवरें त्वां, केलें कां या अविचारा?

सोडुनियां रणकर्मातें, कां शोका दिधला थारा?

चाल —

टाकुनी वृत्ति वीराची

आदरिली कां विप्राची?

गोष्ट ती शत्रुदंडाची,

आठवली कां नच तुजला २

अधमें त्या धृष्टद्युम्नें, पाहुनि तुज मूर्छित वीरा!

क्लीबापरि साधिलि संधी, पूर्वीच्या स्मरुनी वैरा!

अपमाना पात्र अशाला परि केलें कां निजशरिरा?

चाल —

मरता जरि अश्वत्थामा,

तरि करिता योधनकर्मा

मृति गांठी त्या, या शर्मा

वाटविलें कां न चित्ताला? ३

शालेय : हें गाणें फार लांबलचक वाटतें बोवा!

चंद्रसेन : चिंता नाहीं. न्हावी आला म्हणजे तुमच्या या मिशा न् हें सगळे छाटून टाकूं म्हणजे झालें— हं चालूं दे. पुढें काय झालें? अश्वत्थाम्याचें समाधान कृपाचार्यांनी केलें, परंतु घरी अश्वत्थाम्याची वृद्ध आई कृपी होती, तिला पति मेल्याचें कळलें, तेव्हांचें तें पद म्हण पाहूं?

नाटक० : ‘धनुराकारा वृद्ध माउली पलितशिरा ती तशी’

शालेय : वाः जी बहार! वाः जी बहार! ‘धनुराकारा’ ‘पलितशिरा’ ‘पलितशिरा’ ‘धनुराकारा!’ वाः एकूण कवीची वाणी रसाळ यांत संशय नाहीं.

class="table_">

नाटकवाला :

पद

[राग पिलू-बलसागर तुम्ही वीर० या चालीवर]

धनुराकारा वृद्ध माउली पलितशिरा ती तशी

यष्टि करीं घेऊनि निघाली याया रणभूमिशीं ।।ध्रु०।।

वार्धक्याच्यामुळें कष्टली, पाउल नुचले जरी,

वात्याप्रेरित जीर्ण लताशीं लोटिलि शोकें तरी,

हपटत हपटत लोळत धृष्टद्युम्नाच्या शीबिरीं

आली, मार्गी आक्रंद तिचा भरे नभोविवरीं.

पतिघाती तो पाहुनि शापा अश्रुजला घे करीं,

परी अतिश्रमवशें प्राण तिज सोडी त्या अवसरीं

अवनत आधिंच, जीर्ण लांकडापरि पडली भूवरी,

तिची ही स्थिती हे अनुतापा धृष्टद्युम्नाशीं. १

शालेय : पहा, पहा, महाराज, त्याचें तोंड अगदीं उतरून जाऊन त्याचे डोळे पाण्यानें भरून आले आहेत. —बाबा आतां, आता पुरें कर, पुरे कर.

चंद्रसेन : छान म्हटलेंस; थोड्या वेळानें मी बाकीचें तुझ्याकडून म्हणून घेईन — कारभारीबाहेब, जा आणि या नाटकवाल्यांची नीट व्यवस्था लावा. अहो ऐकलेंत ना वृद्धकपी, यांची चांगली बरदास्त ठेवायची. हे नाटकवाले म्हणजे कांहीं अंशीं दवंडील्यासाखे आहेत. म्हणून कारभारीसाहेब, तुम्ही मेल्यावर तुमच्या थडग्यावरच्या शिलालेखांत तुमच्यासंबंधानें कांहीं वेडेवांकडें लिहिलें तरी हरकत नाहीं, पण जिवंत असतां यांच्या तोंडून आपला दुर्लौकिक करून घेऊं नका.

शालेय : महाराज, त्यांच्या योग्यतेप्रमाणें त्यांची व्यवस्था ठेवितों.

चंद्रसेन : प्रत्येक मनुष्याला त्याच्या योग्यतेप्रमाणें वागवायाचें म्हटलें तर चाबकाच्या तडाख्यांतून कोणी तरी सुटेल कीं नाहीं याचा संशय आहे. आपल्या पदवीप्रमाणें आणि योग्यतेप्रमाणें त्यांची व्यवस्था ठेवा. त्यांची पात्रता जितकी कमी तितकें तुमचें औदार्य अधिक दिसणार. त्यांना घेऊन चला.

शालेय : चला मंडळी.

चंद्रसेन : मित्र हो, जा त्याच्यामागून. उद्यां तुमचा खेळ करवूं.

[पहिल्या नाटकवाल्याशिवाय बाकीच्यांसह शालेय जातो.]

हे पहा, गड्या, तुला मातंग राजाचा खून करून दाखवितां येईल काय?

नाटकवाला : होय, महाराज.

चंद्रसेन : तर मग तो आपण उद्यां रात्रीं करवूं. मूळच्या भाषणांत मी दहा-बारा ओळी घातल्या तर त्या तुला म्हणतां येतील कीं नाहीं?

नाटकवाला : न यायला काय झालें महाराज?

चंद्रसेन : ठीक आहे. —जा कारभाऱ्याच्या पाठीमागून; आणि हें पहा, त्याची थट्टाबिट्टा करूं नका. [पहिला नाटकवाला जातो. जुंग व भृंग यांस उद्देशून] मित्र हो, आपण रात्रीं फिरून भेटूं. तुम्ही येथें आलांत हें फार चांगलें केलेंत.

जुंग : आज्ञा घेतों, महाराज. [भृंग व जुंग जातात.]

चंद्रसेन : देव तुमचें कल्याण करो! आतां मी एकटा आहें. अरेरे, काय माझी ही दशा! माझ्या पोटांतल्या पोटांत जे कड येताहेत त्यांची कल्पना मजखेरीज इतरांस कशी करतां येणार? मी किती दुष्ट! किती अधम! श्वानांत आणि माझ्यांत भेद काय! हा अद्‌भुत चमत्कार नव्हे का? या पोरानें कल्पित कथेंतील पात्रांच्या भाषणाला सुरुवात केल्याबरोबर आपली मनोवृत्ति अशा रीतीनें पालटून टाकावी कीं अश्रू म्हटले कीं अश्रू, ग्लानि म्हटली कीं ग्लानि, गहिवर म्हटला की गहिंवर; सारांश, अर्थान्तराप्रमाणें कपाळ, डोळे, भिवया, नाक, तोंड आणि आवाज हीं याला वाटेल तशीं फिरावीं!! आणि हें इतकें कशासाठीं म्हणाल तर त्यांत कांहीं अर्थ नाहीं! त्या कृपीसाठीं! कृपी याची कोण आणि हा तिचें काय लागतो? माझ्याप्रमाणें त्याच्या मनःसंतापाला खरोखर कारणें असतीं तर त्यानें कोण कहर करून सोडिला असतां? मला असें वाटतें कीं, रडून रडून यानें अश्रूंनीं सर्व रंगभूमि भिजवून सोडली असती, आणि असें भाषण करिता कीं तें ऐकून चांगल्या चांगल्यांची देखील अंतःकरणें भेदून गेलीं असतीं, मग पाप्यांची कथा काय? त्यांची तर भीतीनें पांचावर धारण बसली असती. अल्लड लोक थक्क होऊन गेले असते आणि अडाण्यांचा एकच गोंधळ होऊन गेला असता! फार तर काय, पण डोळ्यांना आणि कानांना यानें पराकाष्ठेच्या विस्मयांत पाडिलें असतें. असें असतां मी पहिल्या प्रतीचा ढिला, मूर्ख आणि मठ्ठ मनुष्य, वेळ-अवेळ न पाहतां व आपल्या कामाकडे दृष्टि न देतां भ्रांतिष्टासारखा स्वस्थ बसलों आहें. साक्षात् माझ्या बापाचें वित्त आणि प्रिय प्राण यांचा नाश झाला तरी माझा गाढवाचा घुमेपणा सुटत नाही! हा, नीचा, भेकडा! या अधमाला कोणी पाजी असें म्हणेल काय? याचे हे कान कोणी उपटील, याचें हें टाळकें कोणी सडकील काय? याच्या कंबरेंत दोन लाथा कोणी मारील काय? याच्या तोंडावर कोणी थुंकेल काय? आणि याचा कृतघ्नपना लोकांपुढे कोणी आणील काय? हे सुजन हो, सदय व्हा, आणि यांपैकी एक तरी शिक्षा मला बरीचशी करा; हा हा! ती मी आनंदानें सोशीन. बकऱ्याच्या काळजापेक्षां देखील माझें काळीज भेकड अं? अजागळा, तुला राग तरी येणार कधीं? लोकांनी तुझ्या अंगाची प्रत्यक्ष चमडी उडविल्याखेरीज त्यांचा सूड घेण्याची बुद्धि तुला व्हायची नाहीं, नाहीं तर दुसरा एखादा असता तर त्यानें केव्हाच त्या चोराचे तुकडे तुकडे करून कुत्र्यापुढें किंवा गिधाडापुढें घातले असते! सख्ख्या भावजईशीं जारकर्म करणाऱ्या नीचाधमा, भ्रातृघातका, चाण्डाळा! तुझा सूड उगविल्यांवाचून मी राहीन काय?

आ हा हा! काय माझें शहाणपण! काय माझी अक्कल! काय माझे शौर्य! वैऱ्यानें प्रत्यक्ष बापाचा जीव घेतला हें ठाऊक असून व त्याचा सूड घेण्याबद्दल आकाश-पाताल अनुमोदन देत असून मी एखाद्या बाजारच्या हलकट वेश्येसारखा त्याला शिव्या देत बसलों आहें! आहा रे षण्ढा!!

हं, हं, हं, छे; त्यांत कांहीं हंशील नाहीं. पुनः कदाचित्‌ बडबडायाला लागेन. (डोक्यावरून हात फिरवून) यांतून कांहीं बाहेर पडेल काय? (सुचल्यासारखें करून) हो, मी असें ऐकलें आहे कीं, ज्यांच्या हातून खून झाला असतो असे लोक नाटकास गेले असता तेथें त्यांनीं केलेल्या कृत्यासारखे कृत्य पाहण्यांत आलें तर लागलेच ते काळे पडतात, आणि आपला अपराध कबूल करितात; कारण खुनाला तोंड नसलें तरी एखादे वेळेस त्याला भलत्याच प्रकारानें वाचा फुटते. असें आहे तर मग या नाटकवाल्यांकडून माझ्या बापाच्या खुनासारखा खेळ काकाच्या पुढें करवितों, त्याच्या तोंडावर कशी काय चिन्हें दिसतात तीं पाहतों, मधून मधून त्याला चटका लागेल असें बोलतों, आणि जर का त्याचें तोंड उतरल्यासारखे दिसलें तर मग पुढें काय करावयाचें तें माझें मला ठाऊक आहे. मीं जें पिशाच्च पाहिलें आहे तें कदाजित विघ्नसंतोषी असेल. या पिशाच्चांना पाहिजे तीं रूपे घेतां येतात हें सर्वप्रसिद्धच आहे. तेव्हां ज्याला मी आपल्या बापाचा समंध म्हणून समजत आहें, त्यानेंच माझी खिन्न आणि भाबावलेली स्थिति पाहून मला छळण्याचा बेत कशावरून केला नसेल? असल्या पिशाच्चांच्या गप्पांवर भरंवसा ठेवून कांही उपयोग नाहीं. यापेक्षां चांगला पुरावा पाहिजे. राजाचें कर्म फोडण्याला खेळच करविला पाहिजे, त्याखेरीज तरणोपाय नाहीं.

❀❀❀

अंक तिसरा

प्रवेश १ ला

स्थळ : किल्ल्यातील एक दिवाणखाना.

[राजा, राणी, शालेय, मल्लिका, जुंग आणि भृंग हे प्रवेश करितात.]

राजा : त्याच्या अंतःकरणाचीं शांतता नाहींशी करणाऱ्या या भयंकर वेडेपणाचा तपास तुम्हांला कांहीं केल्या लावतां येईना का? मी तुम्हांस असें विचारतों कीं या खुळांत कांहीं तथ्य आहे, किंवा सगळेच सोंग? तुमच्या प्रयत्नांचें कांहींच चालेना? मोठाच चमत्कार!

जुंग : माझी प्रकृति बिघडली आहे एवढें तो कबूल करतो, पण त्याचें कारण काय तें बिलकुल सांगत नाहीं.

भृंग : बरें, आपण होऊन तो कांहीं सांगेल म्हणावें तर त्याचें नांवच नको. कारण आम्ही त्याला वेडेवांकडे प्रश्न करून पेंचांत आणलें की वेडेपणाचें सोंग करून हा निसटलाच त्यातून.

राणी : बरें, तुमची-त्याची भेट कशी झाली? तो तुमच्याशीं नीट रीतीनें वागला का?

जुंग : वा; फारच गरीबीनें आणि सभ्यपणानें.

भृंग : पण त्यांत पराकाष्ठेचा कृत्रिमपणा दिसे.

जुंग : आपण होऊन कांहीं एक प्रश्न करीत नसे; पण आम्हीं जें विचारू त्याचें उत्तर तेव्हांच देई.

राणी : त्याला एखाद्या खेळाच्या नादीं लावण्याचा प्रयत्न करून पाहिलांत का?

जुंग : आईसाहेब, असें झालें—आम्ही जातां जातां आम्हांला वाटेवर कांहीं नाटकवाले भेटले. ती बातमी आम्ही तेथें त्याला सांगितल्याबरोबर त्याला फार आनंद झाल्यासारखें दिसलें. ते नाटकवाले येथेंच आले आहेत, व आज रात्रीं त्याच्यासाठीं खेळ करण्याचा त्यांना हुकूम झाला आहे म्हणून ऐकतों.

शालेय : तुम्ही म्हणतां तें बरोबर आहे. आणि सरकार, उभयतांना तो पाहण्यास घेऊन येण्यासाठीं तो माझ्या पाठीमागें फार लागला होता.

राजा : त्यांत हो काय? मी मोठ्या आनंदानें येईन. आणि खरेंच पुसाल तर मित्र हो, हें वर्तमान ऐकून आम्हांला फार समाधान वाटत आहे. आतां माझें तुम्हांला इतकेंच सांगणें आहे कीं, हा त्याचा नाद सुटूं देऊं नका. होईल तितकें करून त्याचें मन त्यांत गढून जाऊं द्या.

जुंग : सरकार, आमच्याकडून होईल तितकी खटपट करितों.

[जुंग आणि भृंग निघून जातात.]

राजा : प्रिये, तूंही क्षणभर एकीकडे हो. कारण मल्लिलकेची आणि त्याची येथें सहज गांठ पडलीं असें घडून आणण्यासाठीं आम्ही त्याला ताबडतोब निघून येण्याविषयीं सांगून पाठिवलें आहे. शालेयांनी आणि मी असा बेत केला आहे की, आम्हांला तो दिसेल, पण आम्ही त्याला दिसणार नाहीं, अशा ठिकाणीं उभे राहून, मल्लिकेची आणि त्याची भेट झाल्यावर त्यांचा जो संवाद होईल, त्यावरून त्याच्या खुळेपणाचें कारण मल्लिकेवर त्याचें प्रेम आहे तेंच कीं काय, याचा निर्णय करावयाचा.

राणी : आपली मर्जी असेल त्याप्रमाणें. बाई मल्लिके, त्याला वाटेवर आणण्याला तुझ्याकडून होईल तितकी खटपट करण्यांत तूं अंतर करूं नको. तुझ्या रूपासाठीं तो वेडावला असला तर बरें होईल. त्याला पाहिल्याबरोबर भिऊन जाऊं नको; वेडेवांकडे दोन शब्द तो बोलला तर त्यासाठीं रागावूं नको. त्याने किंचित्‌ लगटपणा केला, तर त्याला झिटकारूं नको. तो आला म्हणजे त्याच्याशीं प्रेमानें वाग. गोड बोल. म्हणेल तें कबूल कर. सारांश, हव्या त्या रीतीनें तो ताळ्यावर येईल असें कर. तो चांगला झाला म्हणजे तुम्हांला काय कमी आहे?

मल्लिका : आईसाहेब, माझ्या हातून होर्इल तेवढें मी करून पाहतें.

[राणी निघून जाते.]

शालेय : मल्लिके, तूं येथें फिरत रहा. महाराज, आपण कशाच्या तरी आड उभें राहूं या. मल्लिके, तूं हें पुस्तक मधून मधून वाचीत जा, म्हणजे तूं येथें एकटी असल्याबद्दल त्याला संशय येणार नाहीं. आपण करतों आहों हें कांहीं चांगलें नाहीं. पण अनुभवावरून असें पक्कें सिद्ध झालें आहे कीं, साधूपणाचें व सालसपणाचें चांगलें ढोंग केलें, म्हणजे अट्टल सोद्यांना देखील जाळ्यांत पकडतां येतें.

राजा : (एकीकडे) बरोबर आहे बाबा; म्हणतोस तें अक्षरशः खरें आहे. याचें हें वाक्य माझ्या अंतःकरणाला कसें वज्रासारखें टोंचीत आहे! माझें भाषण आणि माझें आचरण! “करणी कसाबाची आणि बोलणीं मानभावाची” म्हणतात तें का मिथ्या आहे!! अहा रे पापात्म्या! तुझ्या बोलण्यांत आणि करण्यांत थोडें तरी साम्य असायाचें होतें! बाजारच्या एखाद्या थेरड्या अवदसेनें म्हातारपणा लपविण्यासाठीं गालांवरच्या सुरकुत्यांत भरलेला रंग बरा; पण आपली राक्षसी कृति लपविण्यासाठीं तीवर तूं ज्या लबाड्यांचें पांघरूण घालतोस त्या अत्यंत निंद्य होत. आतां हें अंतर्दुःख मी कसे साहूं?

शालेय : महाराज, तो आल्याची चाहूल होत आहे, चला, चला, आपण आड होऊं या.

[राजा आणि शालेय निघून जातात. चंद्रसेन प्रवेश करितो.]

चंद्रसेन : जगायाचें की मरायाचें येवढाच प्रश्न उरला आहे. कसें? दैवाच्या दारुण दुर्विलासामुळें होणाऱ्या अनंत यातना मनातल्या मनांत सोसाव्या हें बरें, किंवा जिवावर उदार होऊन त्यांचा समूळ प्रतिकार करण्यास उद्युक्त व्हावें हें बरें? मरणें—निजणें—हो, दोन्ही सारखींच! यांत काय अधिक आहे? आणि निजणें म्हणजे अंतःकरणाला आणि शरिराला सतत जाचणाऱ्या ज्या अनंत आधि व व्याधि त्यांचा क्षणभर विसर पाडणें. असें होईल तर किती इष्ट गोष्ट होईल! मरणें—निजणें—निजणें! पण त्यांत स्वप्न पडलें तर? हां, येथें पंचाईत आली खरी. कारण या नाशवंत कुडीचा त्याग करून ती महानिद्रा घेऊं लागल्यावर काय काय स्वप्नें पडतील याचा निश्चय करतां येत नसल्यामुळें साहस करण्यास धीर होत नाहीं; आणि म्हणूनच आम्ही आपलें सगळें आयुष्य दुःखांत काढितों; नाहीं तर निर्दय कालाचे तीव्र कोरडे कोण ओढून घेतो? जुलुमी लोकांचे अन्याय किंवा गर्विष्ट लोकांचा उद्दामपणा कोण साहता? प्रेमभंगामुळे मनात होणाऱ्या अनंत वेदना, न्याय मिळण्यास लागणारा उशीर, अधिकाऱ्यांचें उद्दाम आचरण, आणि बिचाऱ्या सहनशील गुणवान् लोकांना विचारशून्य अज्ञान लोकांचे जे लत्ताप्रहार घ्यावे लागतात, या सर्वांचा धारेच्या वीतभर पात्यानें शेवट करितां येता, तर तें कोण सोसता? हा दुर्वह प्रपंचभार डोकीवर घेऊन हें दुःसह्य आयुष्य कण्हत कण्हत कोण कंठिता? पण उपाय काय? ज्याच्या सरहद्दीवर पाय टाकलेला कोणीहि पांथ परत येऊं शकत नाहीं, अशा त्या यमलोकांत एकदा प्रवेश केल्यावर पुढें काय होईल या भीतीनें आमच्या बुद्धीचा निश्चय ढळतो, आणि आम्ही ज्या व्यथा सोशीत असतों त्याच सोसणें बरें, पण ज्या अदृष्ट व अननुभूत आहेत त्यांत उडी घालणें नको असे वाटूं लागतें. याप्रमाणें विचार करण्यानें आम्हा सर्वांच्या पदरीं भेकडपणा येतो, बुद्धीचा निश्चय झाल्याबरोबर मनास वाटणारा जो उल्हास तो ‘करूं कीं नको करूं’ असल्या विचारांनी तेव्हांच गलित होतो, आणि मोठमोठ्या साहसाच्या प्रचंड कल्पनांचा ओघ मागें फिरून त्या कधींच सिद्धीस न जातां जेथल्या तेथें लय पावतात. —पण हो; अरे, ही रमणीय मल्लिका! —चारुगात्री, तुझ्या स्तवानें माझ्याही पापांचें क्षालन होवो!

मल्लिका : महाराज, अलीकडे आपलें कसें काय चाललें आहे?

चंद्रसेन : ठीक आहे.

मल्लिका : महाराज, आपण मला कांहीं वस्तु प्रीतीनें नजर केल्या होत्या, त्या मी कित्येक दिवस परत करण्याच्या विचारांत होतें. आज त्या आपण परत घ्याव्या अशी विनंती आहे.

चंद्रसेन : छे:, मीं नाहीं. मी आपणांला कधीं कांहीं दिलें नाहीं.

मल्लिका : महाराज, आपण नीट आठवण करून पहाल तर त्या दिल्या होत्या असें आपल्या लक्षांत येईल. आणि त्या देतांना जी मधुर भाषणे केलींत तीं तर त्यांच्यापेक्षां अधिक मोलाचीं होतीं. आतां त्यांचा स्वाद गेला आहे. यासाठीं त्या परत घ्या. कारण दिलेल्या देणग्या, देणारा निष्ठुर झाला म्हणजे, उदार प्रकृतींना त्या नकोशा होतात. ह्या घ्या.

चंद्रसेन : हां, हां, आपण प्रामाणिक आहां का?

मल्लिका : कसें म्हणतां, महाराज?

चंद्रसेन : आपण रूपवती आहां का?

मल्लिका : आपलें म्हणणें तरी काय, महाराज?

चंद्रसेन : आपण जर प्रामाणिक आणि रूपवती असाल, तर आपल्या प्रामाणिकपणाचा रूपाशीं कांहीं एक संबंध ठेवूं नका.

मल्लिका : सौंदर्याला प्रामाणिकपणापेक्षां दुसरा कोण भला सोबती मिळणार?

चंद्रसेन : हो, तें खरें, कारण सौंदर्याच्या अंगीं असें सामर्थ्य आहे कीं, तें प्रामाणिकपणाला आपल्यासारखें तेव्हांच छिनाल करून सोडील, पण प्रामाणिकपणाच्यानें सौंदर्याला आपल्यासारखें लवकर करवणार नाहीं. कित्येक दिवसपर्यंत लोकांना हें मोठें गूढ कोडें वाटे. पण अलीकडे त्याची सत्यता सर्वांच्या प्रत्ययास आली आहे. होतें खरें माझें एकदां तुमच्यावर प्रेम.

मल्लिका : महाराज, आपण असें मला भासविले खरें.

चंद्रसेन : आपण माझ्यावर भरंवसा ठेवायाचा नव्हता. नवीन सद्‌गुण जोडल्यानें पहिला दुर्गुण समूळ नाहींसा झाला असें घडत नाहीं. मी आपल्यावर प्रीति ठेवलीच नाहीं.

मल्लिका : तर मग आपण मला फारच फसविलें.

चंद्रसेन : आतां आपण एखाद्या मठांत चालत्या व्हा. पाजी लोकांचें आईपण आपल्या शिरावर विनाकरण कशासाठीं घेतां? मी सरासरी प्रामाणिक आहें. तरी माझ्याही अंगांत असे कांहीं दुर्गुण आहेत कीं मला पाप्याला आईनें जन्म दिला नसता तरी बरें झालें असतें. मी फार गर्विष्ठ, खूनशी आणि महव्वाकांक्षी असा आहें. लोकांच्या खोड्या करण्याच्या कल्पना अहोरात्र माझ्या डोक्यांत ‘हूं’ म्हणून एकावर एक येत असतात; त्यामुळें कोणती आधीं करूं आणि कोणती मागून करूं असल्या अनिश्चयानें माझी अगदी त्रेधा उडून जाते. पृथ्वीला निव्वळ भार असे माझ्यासारखे निरुपयोगी जीव जन्माला येऊन जगाला काय फायदा? आम्ही सगळे पक्के दगलबाज हरामखोर आहों; आमच्यापैकी कोणावरही विश्वास ठेवूं नको. आपली एखाद्या मठाची वाट घर. आपले वडील कोठें आहेत?

मल्लिका : घरीं आहेत, महाराज.

चंद्रसेन : तर मग जा आणि त्यांना आतांच्या आतां कोंडून घाल, कारण त्यांच्या शहाणपणाचा प्रताप त्यांना आपल्या घरांतल्या घरांत उधळूं दे; त्याचा प्रभाव बाहेर यायाला नको. यावें तर.

मल्लिका : जगन्नाथ, या राजबिंड्याकडे करुणार्द्र दृष्टीनें पहा!

चंद्रसेन : तूं जर लग्न करीत असलीस तर तुला एका आशीर्वादाचें आंदण देतों; तें हें कीं, तूं परिटघडीसारखी पतिव्रता राहिलीस किंवा सफेतीसारखी निष्कलंक असलीस, तरी तुझ्यावरचा लोकापवाद म्हणून टळणार नाहीं. याकरितां जोगीण बन आणि एखाद्या मठांत चालती हो. ऊठ. अथवा लग्न करण्याविषयीं तुझा आग्रहच असला तर तें एखाद्या ठोंब्याशीं लाव; कारण तुमच्यामुळें आपल्या तोंडाला काळोखी कशी येते हें शहाण्या लोकांना पक्कें ठाऊक झालें आहे. तर मग गोसावीण हो आणि बिलंब न लावतां एखाद्या मठांत दडी दे. यावें! यावें!

मल्लिका : जगच्चालका, ब्रह्मांनायका! यांच्यावर कृपा कर आणि यांना ताळ्यावर आण.

चंद्रसेन : आपल्या चितारकामाची आख्याही माझ्या ऐकण्यांत आली आहे. ईश्वरानें आपणांस एक चेहरा दिला असून आपण आपल्याकरितां दुसरा उत्पन्न करितां! जाऊं दे कीं, त्याची पंचार्इत मला कशाला पाहिजे? मीं त्याचा नादच सोडला आहे. त्यानें माझें डोकें अगदी फिरवून सोडिलें. हें पहा, याउप्पर आपल्याला लग्नेंच नकोत. जे आधींच त्या पाशांत सांपडून चुकले आहेत त्यांपैकी एक मात्र सोडून बाकीचे आहेत तसे राहूं दे. पण अविवाहितांनीं ब्रह्मचर्यच आचरिलें पाहिजे. चल जा, एकदम मठाची वाट धर कशी!

[चंद्रसेन निघून जातो.]

मल्लिका : (सुस्कारा टाकून) परमेश्वरा, या उदार आत्म्याची काय दुर्दशा ही! दृष्टि राजपुरुषाची, वाणी पंडिताची, छाती शिपायाची—या सुंदर राष्ट्राचा सगळा जीव आणि सगळी शोभा—व्यवहार आणि आचार यात अनुकरण करण्यासाठीं ज्यानें त्यानें आपल्यापुढें ठेविलेला कित्ता, व सर्वाचें चित्त आकर्षणारा लोहचुंबक! अरेरे! सर्वस्वीं गेला, सर्वस्वीं गेला! आणि मी? छे.! माझ्या सारखी दुःखी आणि हतभागी स्त्री जन्मास कधींच आली नसेल. ज्या मला याचा प्रेमयुक्त भाषणमधु एकवार सेवितां आला त्या मला याच्या उदार आणि अद्वितीय बुद्धीला झालेला भ्रंश पहावा लागावा ना? शिव शिव! तडा गेला म्हणजे भांड्याचा नाद जसा राहत नाहीं, त्याप्रमाणें या वेडेपणामुळें याच्या बुद्धींतील स्थिरता नाहींशी होऊन याचें अनुपम रूप व प्ररूढ तारुण्य यांची माती माती झाली! ज्या मीं ते दिवस पाहिले त्या मला हे दिवस पहाण्याचें कपाळीं यावें ना! धिक्कार असो जीविताला!

[राजा आणि शालेय पुनः प्रवेश करितात.]

राजा : प्रेम? छे! तिकडे त्याच्या मनाचा कल मुळींच नाही. तसेंच तो जें थोडेंसें बोलला ते वेडेंवांकडें तर होतें, पण शुद्ध वेडेपणाचें होतें असें नाही. त्याच्या अंतःकरणाला कांहीं तरी खात आहे, व त्याचें पुनः पुन्हां चिंतन केल्यानें त्याच्या मनाला उद्विग्नता उत्पन्न झाली आहे. आणि मला अशी शंका वाटते की, तिचीं कारणें आपण बाहेर पडूं दिलीं तर पुढें-मागे मोठी भीति उत्पन्न होण्याचा संभव आहे. यासाठीं मीं झटदिशीं असें ठरवून टाकिलें आहे कीं फार दिवस मागें पडलेल्या खंडणीची मागणी करण्यासाठीं त्याला ताबतोब श्वेतद्वीपास पाठवून द्यावें. असें केल्यानें समुद्राची भव्य शोभा त्याच्या दृष्टीस पडेल, व निरनिराळे देश, व त्यांतील चमत्कारिक चमत्कारिक आणि तऱ्हेततऱ्हेचे देखावे पाहून त्याच्या अंतःकरणाला पीडणारी व्यथा कदाचित्‌ दूर होईल, व तसें झाल्यानें त्याची बुद्धि ताळयावर येईल. कां, तुमचें कसें काय म्हणणें आहे?

शालेय : हो, तेंही बरें आहे. पण मला असें वाटतें की, त्याच्या व्यथेला सुरुवात होण्यास पाहिलें कारण प्रेमखण्डन झालें आहे. मल्लिके, यावर तुझें काय म्हणणें आहे? तुझें आणि चंद्रसेनाचे जें बोलणे-चालणें झालें तें तू आम्हांला सांगायला पाहिजे आहेस असें नाहीं, आम्हीं तें सर्व ऐकलें आहे, महाराज, आपणास वाटेल तसें करावें, पण आपणांस पसंत पडलें तर—मला असें वाटतें कीं, येवढा आजच्या रात्रीचा खेळ झाल्यावर राणीसाहेबांनीं त्याची एकान्ती गांठ घ्यावी, आणि त्याजपासून त्याच्या अस्वस्थतेचे कारण काढून घेण्याची खटपट करून पाहावी. त्यांनीं त्याच्याशी बोलतांना कृत्रिम भाव अगदीं ठेवूं नये, त्याच्या पोटांत शिरून त्याचें काय म्हणणें आहे तें काढून घ्यावें. आणि आपण आज्ञा द्याल तर त्याचें भाषण समग्र ऐकून घेतां येईल अशा ठिकाणीं मी लपून बसतों. राणी साहेबांकडून त्याच्या अस्वस्थतेचें निदान नाहींच झालें तर त्याला श्वेतद्विपाला पाठवून द्या, किंवा येथें कोठें तरी अटकेंत ठेवा. तात्पर्य, ही युक्ति सफल नाहीं झाली तर आपणांस वाटेल तें करा.

राजा : बरें तर, अगोदर तुम्ही म्हणतां तसेंच करून पाहूं. थोरांच्या वेडासंबंधानें बेसावध राहून उपयोग नाहीं.

[सगळे निघून जातात.]

प्रवेश २ रा

स्थळ-किल्ल्यातील एक वाडा.

[चंद्रसेन आणि नाटकवाले प्रवेश करितात.]

चंद्रसेन : मीं तुला सांगितलें आहे त्याप्रमाणें हुबेहूब तें उठवून दे. बाकीच्या नाटकवाल्यांप्रमाणें हवा तसा ओरडत सुटूं नको. कारण तसें करणें मला पसंत पडतें तर तें तुझ्याकडे न देतां गावच्या दवंडीवाल्याकडे दिलें असते. दुसरें हें ध्यानात ठेव कीं, प्रसंगविशेषीं मात्र हात हालवायचें; नाहीं तर आपले एकसारखे पट्ट्याचे हात करीत बसशील! कारण मनोवृत्ति कितीही उच्छृंखल झाल्या असल्या तरी बोलण्यांत नेमस्तपणा ठेवला म्हणजे भाषण चित्तवेधक होतें. पुष्कळदां कर्कश पोरें ‘क्यें’ करून जेव्हां ओरडतात, तेव्हां माझ्या पायाची आग मस्तकास चढते. असल्या मूर्खपणानें रस उत्पन्न न होतां भाषणाच्या चिंधड्यान्‌ चिंधड्या होतात, व रंगभूमीजवळ बसणारांच्या कानठळ्या बसतात. असल्या गद्ध्याच्या पाठीचें मला चाबकाने धिरडें करून टाकावेंसें वाटतें! या राजश्रीनें एकदा तोंड उघडलें कीं, याच्यापुढें कैदाष्णीचेंसुद्धां तोंड बंद!

नाटकवाला : महाराज, माझ्या हातून असें व्हायाचें नाही हें खात्रीनें सांगतों.

चंद्रसेन : त्राटिकेचा सूर काढूं नको असें म्हटले म्हणून आपला तोंडांतल्या तोडांत मुळमुळ करीत बसशील; पण तेंही उपयोगाचें नाहीं. या कामांत ज्याची त्यानें अक्कल खर्चिली पाहिजे; पढवन किती येणार आहे? भाषण आणि अभिनय हीं एकमेकांना जुळून चाललीं पाहिजेत. फाजीलपणा बिलकुल कामाचा नाही. कारण नाटक म्हणजे काय तर स्वभावाचें यथोचित अनुकरण; म्हणून त्यांत एखादी वाजवीपेक्षां फाजील गोष्ट झाली, म्हणजे त्याचा तेव्हांच बेरंग होऊन जातो. सात्त्विकपणाची मुद्रा निराळी, तिरस्काराची मुद्रा निराळी. तात्पर्य काय कीं, रस आणि समय यांच्या अनुसंधानानें अभिनय झाला पाहिजे. याचा अतिक्रम झाला किंवा हा कमी पडला म्हणजें अज्ञ लोकांना मात्र हंसू येतें, पण सहृदय प्रेक्षकांना पराकाष्ठेचा खेद होतो. हजारों अरसिक प्रेक्षकांनीं टाळी दिली, पण अशांपैकी एकाने जरी नाक मुरडलें, तरी सर्व खेळावर पाणी पडलें असें तुम्ही मानिलें पाहिजे. माझ्या पहाण्यांत असे कित्येक नाटकवाले आले आहेत कीं, ज्यांची अरसिक व मूर्ख लोक पराकाष्ठेची वाखाणणी करीत असतात, पण त्यांच्यांत गुण म्हणाल तर काडीचा देखील नसतो. बोलणें काय, गाणें काय, पोशाख काय; त्याचें सगळें बकासुरी काम! असल्या नाटक्याना कोपरापासून नमस्कार असो! हे बेटे मनुष्यस्वभावाची इतकी खराब बतावणी करतात कीं, त्यामुळें मला कधीं कधीं वाटतें कीं, या लोकांना आमच्या नेहमींच्या ब्रह्मदेवानें घडविलेलें नसावें, तर त्याच्याकरिता कोणी तरी भाडोत्री ब्रह्मदेव धरून आणला असावा.

नाटकवाला : आम्ही त्या बाबतींत आपल्याकडून पुष्कळ सुधारणा केली आहे, महाराज.

चंद्रसेन : नुस्ती सुधारणा काय उपयोगी? तसल्या प्रकारची चुकीन्‌ चुकी काढून टाकली पाहिजे. तुमच्यांत जो विदूषकाचें सोंग घेणारा असेल त्यानें जेवढें पुस्तकांत लिहिलें असेल तेवढेंच बोलावें. नाहीं तर कांहीं कांहीं असे फाजील विदूषक असतात कीं दुसऱ्यांस हंसविण्यासाठी ते आपले दांत अगोदर विचकतात. यांनीं बत्तीशीं काढून लोकांना खो खो करायला लावलें म्हणजे बाकीच्या पात्रांचे श्रम फुकट जाऊन श्रोत्यांच्या मनांवर वाईट परिणाम होतो, व खेळाचा फजिता उडून जातो. यासाठी ग्रंथकाराकडे लक्ष न देतां जे कोणी अद्वातद्वा भाषण करितात, ते मोठें वाईट काम करितात. असें करण्यांत त्यांना मोठी शेखी वाटते, पण त्यांत फार नुकसान आहे. असो, तुम्ही पुढें चला आणि सगळी तयारी ठेवा; जा, उठा तर मग. [खेळवाले पडद्यामागे जातात.]

[शालेय, जुंग व भृंग हे प्रवेश करितात.]

चंद्रसेन : कसें काय खासगी कारभारी? आज काका येताहेत का नाटक पाहायाला?

शालेय : नुसते काकाच का? आईसाहेबसुद्धां, आणि आतांच्या आतां.

चंद्रसेन : जा तर मग, त्यांना लवकर तयारी करायला सांगा. (शालेय जातो.) बरें, तुम्ही दोघेजण जा आणि त्यांना घाई करा.

class="table_5">

जुंग

भृंग

}

—हो, जातों महाराज.

[जुंग आणि भृंग जातात; व प्रियाल प्रवेश करितो.]

चंद्रसेन : कोण आहे तिकडे? आः हा! प्रियालराज, आपण का ते?

प्रियाल : चाकरीसाठीं सेवक तयार आहे, महाराज.

चंद्रसेन : प्रियाला, तुझा निःसीम प्रामाणिकपणा पाहून मला असें वाटतें कीं, दुनियेंत असा दुसरा मित्र पैदा होणें अशक्य आहे.

प्रियाल : उदार धनीसाहेब, त्यांत काय आहे!

चंद्रसेन : मी तुझी व्यर्थ स्तुति करितों आहें असें समजूं नको. कारण कसा तरी नीतीनें चरितार्थ करून आनंदानें राहणाऱ्या तुझ्यासारख्या गरीबाची स्तुति करून मला काय मिळावयाचें आहे? गरीब लोकांची स्तुति करतो कोण? ज्या हलकट श्रीमंत लीकांची स्तुति केल्यानें पैसा उखळतां येण्याजोगा असेल त्यांच्या पायांवर कुत्र्यसारखें बागडण्यांत किंवा त्यांचे हात चाटण्यांत कांहीं फायदा तरी आहे. साखरपेरे लोक अशांची हांजी हांजी करून कधीं कधी घरें भरून घेतात. पण तुझ्यासारख्याला विचारतो कोण? तथापि माझ्या बुद्धीला बऱ्यावाईटाची निवडानिवड करितां येऊं लागल्यापासून, व भला मनुष्य कोण, लबाड मनुष्य कोण हें मला कळूं लागल्यापासून, माझें मन तुझ्यावर बसलें आहे कारण तुझी वृत्ति अशी आहे कीं, पाहिजे ती विपत्ति सोडून तिच्याबद्दल मनाला येवढेंसद्धां वाईट वाटूं द्यावयाचें नाहीं, आणि दैवाच्या विचित्र गतीमुळें चांगलें वाईट कसेही प्रसंग आले तरी सदां आनंदी असावयाचें. तात्पर्य काय कीं, अडचणी आल्याबरोबर हवें तसें भकत न सुटतां जे विचारानें वागतात, व नीतिपराङ्‌मुख होत नाहीत, ते पुरुष धन्य खरे! लाभालाभाच्या आशेनें ज्याच्या मनोविकारांत फरक होत नाहीं असा मनुष्य मला दाखीव; मी त्याला अहोरात्र कंठाशीं धरीन, इतकेंच नाहीं, तर तुझ्याप्रमाणें त्याला हृदयाच्याहि हृदयांत घालून ठेवीन. असो, आमचें पांडित्य भलतीकडे झुकायाला लागलें तें आटपून धरून प्रस्तुत विषयाकडे नजर दिली पाहिजे. हें पहा, आज राजापुढें एक खेळ होणार आहे. त्याच्या संविधानकाचा एक भाग आणि आमच्या वडिलांच्या मृत्यूचा प्रकार हे फार जुळतात. याकरितां माझें तुला असें सांगणें आहे कीं, त्या प्रवेशाला आरंभ झाला म्हणजे तूं काकांच्या तोंडाकडे एकसारखी टक लाव आणि त्यांच्या मुद्रेवर काय फरक होतो तो पहा. या प्रवेशांत एक भाषण आहे तें ऐकल्याबरोबर त्यांचें तोंड खर्‌कन उतरून जाऊन चोरून केलेल्या अपराधाच्या भीतीनें तें काळें पडलें नाहीं तर तो समंधबिबंध सगळें झूट व आमच्या कल्पना पहिल्या प्रतीच्या गचाळ असें मानिलें पाहिजे. तर मग एकीकडून तूं त्याच्याकडे पहात रहा व दुसरीकडून मी रहातों; आणि खेळ आटपला म्हणजे आपण दोघे एके ठिकाणींबसून त्याच्या चर्येविषयीं चर्चा करूं.

प्रियाल : ठीक आहे, महाराज. खेळ चालला असतां त्यांच्या चेहऱ्यावरील झालेला, फार तर काय, तनसडीइतका फरक माझ्या नजरेखालून सुटला तर म्हणाल तें ऐकेन.

चंद्रसेन : खेळासाठीं मंडळी निघालीसें वाटतें. आता आमचें वेड आम्हांला घेतलें पाहिजे. तूं एखादी सोईची जागा धरून बस.

[वाजत-गाजत राजा, राणी, शालेय, मल्लिका, जुंग, भृंग, आणि दुसरे लोक प्रवेश करितात.]

राजा : चंद्रसेना, कसें काय आहे?

चंद्रसेन : वारा खाऊन पाणी पिऊन भला भक्क‍म माजलों आहें. भूक लागल्यास आपलीं गोड गोड वचनें आहेतच आहेत. खबुतरें देखील तुम्हांला अशीं पाळतां येणार नाहींत.

राजा : चंद्रसेना, असलें काय उत्तर दिलेंस? हे कांहीं आमचे शब्द नव्हत.

चंद्रसेन : आतां ते माझेही पण नाहीत. (शालेयाकडे वळून) कां हो कारभारी समशेरबहादूर, तुम्ही शाळेंत असतांना नाटकांत एकदां नाचलां होता, नाहीं बरें?

शालेय : होय महाराज, आणि त्याबद्दल लोकांनीं माझी तारीफ केली.

चंद्रसेन : ज्याकरितां लोकांनी आपली येवढी तारीफ केली, असें आपण कोण बनलां होतां?

शालेय : मी सर्वजय झालों होतों. हजारी चौकांत माझा मोक्ष झाला. वीरशर्म्यानें माझ्या पोटांत खंजीर खुपसला.

चंद्रसेन : अशा गरीब मेढंराचा जीव घेणारा लांडगा खरा. खेळवाल्यांची तयारी आहे का?

जुंग : होय महाराज. आपल्या हुकुमाची ते वाट पाहाताहेत.

राणी : चंद्रसेना, ये बाळ, मजजवळ बैस.

चंद्रसेन : छे आई, हें इकडे एक मोहक पांखरूं आहे!

शालेय : (राजाकडे पाहून) — हें पाहिलेंत ना, महाराज?

चंद्रसेन : (मल्लिकेस) बाईसाहेब, आपल्या शेजारीं जागा देतां का?

[मल्लिकेच्या पायांजवळ बसला राहतो.]

मल्लिका : हें काय महाराज?

चंद्रसेन : भिऊं नका, मी दुसरें तिसरें कांहीं करीत नाही; आपल्या पायांवर डोके टेकतों. टेकूं का नको?

मल्लिका : आपण आज फार आनंदी दिसतां, महाराज.

चंद्रसेन : कोण, मी?

मल्लिका : होय महाराज.

चंद्रसेन : छे:, आपल्या पायांचा चाकर, आनंदी नसावें तर काय करावें? पहा आमच्या आईसाहेब कशा आनंदी दिसताहेत, आणि आमच्या बापाला मरून दोन प्रहरसुद्धां झाले नाहींत.

मलिका : असे काय भलतेंच बोलतां, महाराज? त्यांना मरून बेदुणी चार महिने झाले.

चंद्रसेन : हं, हं? इनके दिवस झाले का? अबब! किती काळ लोटला हा! मग ठीक. आमचा बाप तरी मोठा चिकट; दोन महिने झाले तरी माझे डोकें तो सोडीत नाहीं. यावरून झालें काय कीं कोणी मोठा मनुष्य मेला तर त्याची आठवण त्याच्या पाठीमागें चार-सहा महिने राहायाला कांहीं हरकत नाहीं. पण चार महिन्यांकरितां देखील त्याची समाधि बांधली पाहिजे; नाहीं तर गिधाडांनी मटकावून टाकलेल्या सडक्या गाढवासारखा त्याचा मागमूस देखील राहायाचा नाहीं. असल्या गाढवाच्या थडग्यावर “मेलास बा मेलास,जगा विसरलास.” असा लेख असतो!!

class="table_7">

[तुताऱ्या वाजतात. देखाव्याला आरंभ होतो. एक राजा आणि एक राणी मोठ्या प्रेमानें प्रवेश करितात; राजा तिच्या आणि ती त्याच्या गळ्याला मिठी मारते; ती त्याच्यापुढें गुडघे टेकून तुझ्यावर माझे स्थिर प्रेम आहे अशा खुणा करिते. तो तिला वर उचलतो आणि आपलें डोकें तिच्या खांद्यावर ठवतो; ती त्याला एका पुष्पशय्येवर टेकविते, आणि तो निजला असें पाहून चालती होते. नंतर एक पुरुष येतो, त्याचा मुकुट काढून घेऊन तो त्याचें चुंबन घेतो, आणि त्याच्या कानांत विष ओतून निघून जातो. राणी परत येते, आणि राजा मेला आहे असें पाहून पराकाष्ठेचें दुःख झाल्याची चिन्हें दखविते. दोन-तीन मुक्यांसह विष घालणारा पुरुष पुनः येतो, आणि राणीप्रमाणें दुःख झालें आहे असें दाखवितो. मुके राजाचें प्रेत घेऊन जातात. तो पुरुष मोठमोठ्या नजरा पुढें करून पाणिग्रहण करण्याविषयीं राणीचें मन वळवितो; कांहीं वेळपर्यंत ती कांकूपणा आणि नाखुषी दाखविते, पण शेवटीं त्याच्या मागणीला रुकार देते. नंतर सर्व निघून जातात.]

मल्लिका : याचा अर्थ काय, महाराज?

चंद्रसेन : याचा अर्थ पाजी अर्थसाधूपणा; याचा अर्थ मुका खोडसाळपणा.

मल्लिका : मला वाटतें या मुक्या देखाव्यानें खेळाचें संविधानक सूचित होतें.

[सूत्रधार प्रवेश करितो.]

चंद्रसेन : हा हा गोमाजी त्याचा अर्थ सांगेल. हे नाटकवाले बेटे असले उतावीळ असतात कीं, त्यांच्या तोडांत एवढे म्हणून गुह्य राहायाचें नाहीं; आपलें सगळें सांगत सुटायाचें.

मल्लिका : ह्या देखाव्याचा हेतु काय तो हा मनुष्य सांगेल काय?

चंद्रसेन : तो हा सांगेल; आणखी पाहिजे तें सांगेल; त्याला दाखवाल तें तो सांगेल, किंवा सांगाल तें तो दाखवील. त्याला दाखविण्याची मात्र भीड धरतां कामा नये, म्हणजे सांगायला तिसरा पाय!

मल्लिका : महाराज, आपण हें काय बोलूं लागलां? आपल्या बोलण्यांत कांहीं अर्थ नाहीं. जाऊं दे की, मी आतां आपल्याशीं बोलतच नाहीं. मी आपली खेळाकडे लक्ष देतें.

सूत्र० : आमच्यासाठीं व आमच्या खेळासाठीं हात जोडून खावंदास अशी विनंती आहे कीं, कृपा करून एक-दोन अंक करून दाखविणार आहों, त्यांकडे सर्वांचें अवधान असावें. [निघून जातो.]

चंद्रसेन : याला का प्रस्तावना म्हणावी कीं प्रस्तावनेचा प्रत्याहार म्हणावा?

मल्लिका : ही फारच अल्प प्रस्तावना झाली; नाही बरें महाराज?

चंद्रसेन : खरोखरीच बायकाच्या प्रेमासारखी अल्प!

[एक राजा आणि एक राणी प्रवेश करितात.]

खे० राजा : अग्निब्राह्मणांसमक्ष उपाध्यायानें आमचें हातांत हात घातल्यास व कामदेवानें आमच्या अंतःकरणांची ऐक्यता करून दिल्यास आज पक्कीं तीस वर्षे झाली, येवढ्या काळांत भगवती वसुंधरेसभोवतीं भगवान् सूर्यनारायणाचे तीस वेढे झाले, व परप्रकाशित शीतचंद्रानें ‘तीस गुणिले बारां’ दां आपला क्षयवृद्धीप्रत पावणारा आनंददायक व कामीजनांस त्रासदायक प्रकाश भूमंडलावर पाडिला. पण आमचें प्रेम पहिल्या दिवसासारखें अढळ आहे.

खे० राणी : आमच्या प्रेमाची ताडातोड होईपर्यंत आणखी अशींच तीस वर्षे लोटोत! परंतु आपली प्रकृति अलीकडे इतकी क्षीण झाली आहे, व आपली पहिली आनंदवृत्ति नाहीशी होऊन आपल्या मुखश्रीवर इतकी ग्लानि आली आहे कीं, मला आतां आपला अगदी भरंवसा नाहीं!! तथापि प्राणनाथ, मला आपला भरंवसा नाहीं असें जें मी म्हणतें व वारंवार शंका घेतें, यांत कांहीं अर्थ नाही. कारण प्रीतीमुळें बायका वाजवीपेक्षां फाजील भितात, व बायकांच्या प्रेमाला आणि भयाला परमावधि नसल्यामुळें अमुक बायको फाजील प्रीति करते किंवा अमुक बायको फाजील भिते असें म्हणतां येत नाहीं. आतां माझी आपल्यावर किती प्रीति आहे हें माझ्या वागणुकीवरून आपल्या अनुभवास आलेंच आहे. म्हणून माझी जशी प्रीति तसें माझें भय. ज्या ठिकाणी प्रीति मोठी. त्या ठिकाणीं शंकेला येवढेसें कारण झालें की भीतीला जागा होते. तसेंच ज्या ठिकाणीं भीतीला येवढीशी जागा असतां ती थोड्यांत मोठी होते, त्याठिकाणीं खरेंच मोठें प्रेम आहे असें समजावें.

खे० राजा : प्रिये, तुला येथें टाकून लवकरच मला जावें लागेल असें वाटतें! माझे आतां हातपाय अगदीं चालेनासे झाले. असो, ईश्वरकृपेने तूं तरी माझ्या पाठीमागें आनंदी सुखी आणि सद्‌गुणी रहा म्हणजे झालें; आणि खरोखर तुला सांगून ठेवतो, मी गेल्यावर माझ्यासारख्याच एखाद्या मायाळू मनुष्याशीं तूं आपला विवा—

खे० राणी : प्राणनाथ, कशाला उच्चारितां तीं पुढली अक्षरें! असलें बेइमानाचें काम माझ्या हातून होईल काय? ज्यांनीं आपला पहिला नवरा मारला असतो त्याच टवळ्या दुसरा नवरा करतात.! देवा, माझ्या मनांत असली दुष्ट बुद्धि कधीं आली तर माझें एकदम निसंतान कर!

चंद्रसेन : याला म्हणतात गुळवेल, नांव गोड आणि सत्त्व कडू.

खे० राणी : खरी प्रीति म्हणजे पहिल्या लग्नांत; दुसरें लग्न करायचें तें आपलें पैशासाठी! इश्श रे देवा, आग लागेना मेली त्या पैशाला! तो काय मेला डोंबलावर घालून घ्यायचा आहे! प्राणनाथ, आपल्या पाठीमागें ही काया दुसऱ्याच्या स्पर्शानें बाटवून घेऊन आपल्याला अधोगति आणूं कीं काय?

खे० राजा : तूं बोलते आहेस त्याप्रमाणे तुझें अंतःकरण असेल तर मला आणखी काय पाहिजे? पण, प्रिये, वारंवार होतें काय कीं आपण जो निश्चय करितों तो आपला आपणच मोडितों. स्मरण तरतरीत असतें तोंपर्यंत मी असें करीन व तसें करणार नाहीं असें बुद्धीला वाटतें; कोणताही विचार मनांत तत्क्षणीं येतो, पण तो हातून तडीस जाण्यास मोठी मुष्कील पडतें! बोलणें सोपें, करून दाखविणें कठीण आंहे! फळ हिरवें असतें तोंपर्यंत तें डेखाला धरून राहतें; पण पिकून जड झालें की जमिनीवर पडतें. आपल्याला लोकांचें जें देणें असतें तें आपण तेव्हांच विसरून जातो. हे .फार स्वाभाविक आहे! मनोविकारांच्या भरांत आपण जो निश्चय करितों तो ते विकार नष्ट झाले म्हणजे आपण विसरतों. सुखदुःखाच्या अतिरेकांत केलेल्या निश्चयांचा लय त्यांच्याबरोबरच होतो. जें प्रथम अतिशय आनंदाला कारण, तेंच पुढें अतिशय शोकाला कारण होतें. थोड्या निमित्तानें दुःखाचें सुख आणि सुखाचें दुःख होतें. या जगांत स्थिर म्हणून काहीं नाहीं. यासाठी ज्याप्रमाणें अनकूल—प्रतिकूल दैव होत जाईल त्याप्रमाणें मनुष्यमात्रांचें प्रेम फिरणें हें साहजिक आहे. कारण, वित्ताला प्रेम ओढतें, की प्रेमाला वित्त ओढतें, याचा निश्चय अद्यापि आमच्या हातून झाला नाहीं. मोठा मनुष्य पतित झाला कीं त्याच्या गळ्यांतले ताईतसुद्धां त्याला सोडून जातात. गरीब मनुष्य पुढें सरसावला की, त्याला शत्रूचे मित्र होतात. आणि आजपर्यंत तर अशी स्थिति आहे की, जिकडे वित्त तिकडे प्रेम; कारण, ज्याला कशाचीच वाण नाही, त्याला मित्रांची तरी वाण कोठून असणार? पण आपत्‌कालीं ज्याला मित्र म्हणून जोडायला निघावें तो शत्रु बनतो. असो. मला वाटते मी भलतीकडेच भकलों, पण जसा आरंभ केला तसा एकदां शेवट केला पाहिजे, आपले हेतु आणि आपलें ललाटलिखित यांच्यांत असा विलक्षण विरोध आहे की, त्यामुळे आपले प्रयत्न नेहमी व्यर्थ जातात. त्याप्रमाणें तुला असें वाटत आहे कीं, ‘माझ्या हातून दुसरें लग्न व्हायाचें नाही;’ पण माझा अंत झाला की, त्याबरोबर या तुझ्या निश्चयाचाही अंत होईल.

खे० राणी : एकदां वैधव्य येऊन पुनः जर माझ्या हातून विवाह झाला तर किडे पडोत या माझ्या शरीराला! हा अपराध माझ्याकडून झाल्यास मला अन्नान्नदशा येवो, व रात्रंदिवस माझे हाल हाल होवोत! करमणूक आणि विश्रांति यांचे मला सदैव अंतर पडो व माझे हात-पाय वायूनें जेथल्या तेथें जखडले जाऊन तुरुंगांतील अंधाऱ्या कोठडींतल्या कैद्याप्रमाणें माझी अवस्था होवो! सारांश, सुखापहारक म्हणून ज्या गोष्टी आहेत त्या माझ्या इष्ट हेतुचा विध्वंस करून मला निरंतर शोकसागरांत बुडवोत, आणि इहलोकीं व परलोकीं माझा भयंकर छळ होऊन मला दुर्गति प्राप्त होवो!

चंद्रसेन : (मल्लिकेकडे पाहून) आणि आतां हें वचन हिनें मोडिले तर—

खे. राजा : शाबास, माझी शाबास! जन्मास आल्यासारखा मी कृतकृत्य झालों! ज्यांस असें स्त्रीरत्न लाभलें असेल ते धन्य खरे! प्रिये, थोडा वेळ मला एकट्यालाच येथें ठेवून तूं अमळ एकीकडे हो. मी अगदीं थकून गेलों आहें व मला अगदी चैन पडेनासें झालें आहे. यासाठी हा सगळा त्रासदायक दिवस झोपेंत काढावा अशी माझी इच्छा आहे. [निजतो.]

खे. राणी : परमेश्वरा, या झोपेनें प्राणनाथांच्या संतप्त मनाला विश्रांति होऊन त्यांच्या कष्टांचा परिहार होवो, व त्यांची-माझी ताडातोड कधीं न होवो. [निघून जाते.]

चंद्रसेन : आईसाहेब, आपणांस हा खेळ कसा काय वाटतो?

राणी : मला वाटतें या राणीनें येवढ्या शपथा घ्यावयाच्या नव्हत्या.

चंद्रसेन : पण त्याचें काय? ती त्या पाळील.

राजा : झालेला प्रकार तूं पाहिलास ना? त्याच्यापासून इजा तर नाहीं ना?

चंद्रसेन : छे, छे, हा सर्व थट्टेचा खेळ; ते आपले थट्टेनें विष घालताहेत; त्यात इजा कसची?

राजा : या खेळाला काय म्हणतात?

चंद्रसेन : घुशीचा सांपळा! कां, कळलें कीं नाहीं? अर्थात्‌ हें आलंकारिक उत्तर आहे. विशाखपुरास झालेल्या खुनावरून ह्या खेळाचें संविधानक रचिलें आहे; मातंग असें त्या राजाचें नांव. त्याची बायको वसुमती. आतां लवकरच सर्व तुमच्या पाहण्यांत येईल. हा मोठा अंतःकरणाला चटका लावणारा खेळ आहे! पण आपणाला काय त्याचें? ज्यांची अंतःकरणें शुद्ध आहेत अशा तुम्हां-आम्हांला त्याचा काय संबंध? जो करील तो भरील, आपण आपले मोकळे ते मोकळेच.

[वज्रमना येतो. हा खे. राजाचा पुतण्या.]

वज्रमना : आ हा! हें कृत्य आतांच्या आता उरकून घेण्याला ही किती खाशी वेळ आहे! घातुक विचारांनी डोक्यांत कसा पेट घेतला आहे, हात कसे फुरफुरले आहेत, वनस्पति तर बोलायलाच नको! सगळी तयारी पण कशी नामी झाली आहे! (कुपी पुढें करून) आ हा! किती जाज्वल्य मिश्रण हें! अगोदर बचनागासारख्या जबरदस्त मुळ्यांचा रस; त्यांत कांचेचा रस आणि सोमलाचें गाळीव सत्त्व! घागरीयेवढ्या दोनशें बेडकांच्या भट्टीवर तापवून, प्रखर विंचू आणि साप तळलेल्या तेलांत तीनदां, व रेड्याच्या रक्तांत तीनदां बुचकळलेली ही कुपी! जीव घेण्याची अशी तयारी कधीं कोणीं केली नसेल! आ हाः! चोहोंकडे अगदीं सामसूम झालें आहे! सगळी सृष्टि कशी निद्रित झाल्यासारखी दिसते! झाडाचें एक पान देखील हालत नाहीं, किंवा येवढ्या बागेंत कोठें कुट्ट देखील होत नाहीं! (थोडा विचार केल्यासारखें करून) हो! आतां भितोस कां? राज्य आणि स्त्री धाडसाखेरीज प्राप्त हेत नसतात! हें विषारी मिश्रणा, तुला आतां येवढीच प्रार्थना आहे कीं, तुझा आणि या निद्रित राजाच्या कर्णरंध्राचा संयोग झाल्याबरोबर तूं आपला विलक्षण प्रताप दाखविण्यास चुकूं नको. आमच्यासारख्यांना तुझ्याशिवाय आधार नाहीं. पहातो आतां या राजाचे प्राण किती त्वरेनें तूं हरण करतेस तें!

[राजाच्या कानांत विष ओतितो]

चंद्रसेन : पाहिलेंत ना काका? राजाचें वित्त हरण करण्यासाठीं या चोरानें त्याला विष घातलें. या राजाचें नांव मातंग. याची गोष्ट सर्वत्र प्रसिद्ध आहे, व पहिल्या प्रतीच्या सागरांतील भाषेत ती लिहिलेली आहे. आतां उगीच मजा पहा. हा पाजी खुनी त्या राजाच्या बायकोला वश करून घेईल.

मल्लिका : महाराज निघाले वाटते.

चंद्रसेन : काय, असल्या लुटपुटींच्या खुनाला भिऊन कीं काय!

राणी : प्राणनाथ, कसें काय आहे?

शालेय : आटपा, खेळ आटपा, एकदम बंद करा.

राजा : कोण आहे रे तिकडे? मशाली आणा! चला येथून, निघा, उठा!

शालेय : मशाली! मशाली! मशाली!

[चंद्रसेन आणि प्रियाल यांखेरीज सगळे निघून जातात.]

चंद्रसेन : प्रियाला, टाळी दे टाळी! कां, कशी आहे युक्ति! आणखी पुरावा काय पाहिजे? भरलीं म्हणावें आतां आपली शंभर वर्षे! आले आतां आपले विपत्तीचे दिवस! कोणी हंसत असतो; कोणी रडत असतो; जो हंसतो तो रडतो, जो रडतो तो हंसतो; चालला आहे जगाचा गाडा! कोणी खालीं, कोणी वर! एकाची होळी तर दुसऱ्याची दिवाळी!!

प्रियाल : महाराज, आपलें काम फत्ते झालें.

चंद्रसेन : का रे प्रियाला, आतां समंधाचा एकेक शब्द लाखाच्या मोलाचा आहे कीं नाही? नीट पाहिलास ना सगळा प्रकार!

प्रियाल : हें काय सांगावें, महाराज?

चंद्रसेन : विषाची गोष्ट काढल्याबरोबर कशी —

प्रियाल : पाहिली राजश्रीची त्रेधा कशी उडाली ती!

चंद्रसेन : चल, चल. राजवाड्यांतले तर सगळे कावळे उडून गेले, पण आपल्याला थोडें गाणें ऐकण्याचीं इच्छा झाली आहे. येत असलास तर चल त्या नाटकवाल्यांच्या घरीं जाऊं. पण हे कोण इकडे! या तुम्ही खोकडसाहेब! कां, लागलीच परत फिरलां? निरोप घेऊन आलां आहांत वाटतें! जासूदगिरींत इकडचा तिकडं लुबरेपणा करण्यांत तुम्ही भले वस्ताद!

शालेय : महाराज, आईसाहेबांच्या मनांत आपली एकान्तीं गांठ घ्यावयाची आहे. आपल्याला त्यांनीं बदामी महालांत बोलाविलें आहे.

चंद्रसेन : जा, तब्येत लागली म्हणजे येतों म्हणून सांगा.

शालेय : महाराज, असें करूं नका; आईसाहेब वाट पहात बसल्या आहेत.

चंद्रसेन : तुम्ही पुढें तर व्हा, मागून त्याचा विचार पाहूं. (शालेय जातो.) प्रियाला, तूंही या थेरड्याच्या पाठीमागें जा; आणि तो कोणीकडे जातो आहे आणि काय करतो आहे याची पाळद राख.

प्रियाल : बरें आहे, महाराज. (प्रियाल निघून जातो.)

चंद्रसेन : ही रात्रीची अत्यंत शांत वेळ आहे; मध्यरात्रीचा भर; डोळ्यांत बोट घातलें तरी दिसायाचें नाहीं असा काळोख, जखिणी, खवीस, हडळी, समंध यांचा आपआपल्या कोठारांतून आणि ढोलींतून बाहेर पडून स्मशानात निर्भयपणें संचार करण्याचा काळ! अशा वेळेस थडगीं कशीं आ करून बसलेलीं असतात, व नरकलोकांतून नाहीं तसल्या सांथी व रोग वर चढत असतात! अशा वेळेस ताज्या रक्ताचा घोट घेऊन इतउत्तर मनुष्यमात्राच्या अंगावर कांटा उभा राहील असें कृत्य माझ्यानें करवेल तर किती नामी होणार आहे! हो, पण प्रथम आईकडें गेलें पाहिजे. अंतःकरणा, असें अधीर होऊं नको, या दृढ हृदयाला अमानुष आणि राक्षसी विचारांचा तिळायेवढा संस्कार न होवो, प्रसंग पडल्यास थोडें निष्ठुर व्हावें लागलें तरी हरकत नाहीं, पण मनुष्यपणा सोडतां नाहीं कामा. तिच्या काळिजाला कट्यारीप्रमाणें टोंचतील असे शब्द मी बोलेन, पण कट्यारीचा प्रत्यक्ष उपयोग कधींही करणार नाहीं. असें करण्यांत बोलणें एका तऱ्हेचें व मन दुसऱ्या तऱ्हेचें, असें झाल्यानें थोडा दांभिकपणा पदरीं येतो. पण हरकत नाहीं. देवा तिच्या अंतःकरणाला घरे पाडणारे असें शब्द जरी मी बोललों तरी तिच्यावर शस्त्र धरण्याची दुष्ट बुद्धि मला देऊं नको.

[चंद्रसेन जातो]

प्रवेश ३ रा

स्थळ-राजवाड्यांतील खोली.

[राजा, जुंग व भृंग प्रदेश करितात.]

राजा : तो मला अगदीं आवडेनासा झाला आहे, आणि यापुढें त्याचें खूळ येथल्या येथे वाढू देणें म्हणजे आपण होऊन आपल्यावर संकट आणून घेण्यासारखें आहे. याकरितां तुम्ही लवकर तयारी करा आणि याला बरोबर घेऊन श्वेतद्वीपाला निघा. मी आतांच्या आतां तुम्हाला थैली तयार करून देतों. याचे हे असले वेडेवेडे चार येथें कामाचे नाहीत. याच्या सान्निध्यानें पुढें-मागें आमच्या जिवाला आणि राज्याला धोका येण्याचा संभव आहे, यासाठी याला येथून ताबडतोब हालविला पाहिजे.

जुंग : महाराज, आमच्याकडून पाहिजे तेव्हां निघण्याची तयारी आहे. आपल्या जिवावर आज कोट्यवधि जीव जगत आहेत, त्यांच्या संरक्षणाची काळजी आपणांस रात्रंदिवस बाळगिली पाहिजे. व तें कठीण कर्तव्यकर्म हातून तडीस जाण्यासाठीं जो पाहिजे तो उपाय केला पाहिजे.

जुंग : जो जगांत एकटा सोटबहीर, ज्याच्या पाठीमागें बार्इल बडग्याची किंवा बाळंद्याची कटकट नाही, अशानें देखील हवी ती करामत करून व पाहिजे तशी बुद्धि लढवून आपला त्रास चुकविला पाहिजे; मग आपल्यासारखे, ज्यांच्या कुशलावर लाखों जीवाचें कुशल अवलंबून आहे, अशांनी तर हरप्रयत्नानें स्वसंरक्षणाचा उपाय केला पाहिजे; राजाचा अंत म्हणजे एका व्यक्तीचा अंत नव्हे, तर ज्याप्रमाणें एखादे धरण फुटलें म्हणजे त्याच्या दोन्ही दरडींवरील दगड आणि झाडें ढासळून पडतात, त्याप्रमाणें राजाला अपाय झाला कीं सगळ्या प्रजेला अपाय होतो. एखाद्या उंच पर्वताच्या शिखरावर प्रचंड चक्र असतें, आणि तें एकदां फिरूं लागलें म्हणजे त्याच्याबरोबर त्याच्या अऱ्याना अडकविलेल्या हजारों वस्तु सहज फिरतात, पण दुदैवानें तें कां जर एखादे वेळेस थबकलें तर त्या हजारों वस्तू एकमेकांवर आदळुन त्याचा चुराडा होऊन जातो, त्याप्रमाणें राजजीवितचक्र एकदां बिघडलें की त्याबरोबर सगळ्या राष्ट्राचा बिघाड होतो. सारांश काय, की जी गोष्ट राजाच्या दुःखाला कारण होते ती सगळ्या प्रजेला दुखांत बुडविते.

राजा : तर मग विलंब न लावितां जाण्याची तयारी करा. या पोराच्या खुळापासून आपणांस जें भय उत्पन्न झालें आहे, व जें दिवसेंदिवस वणव्यासारखें पसरत चाललेलें आहे तें जेथल्या तेथें खुंटवून टाकिलें पाहिजे.

जुंग व भृंग : महाराज, आम्ही आमच्याकडून होईल तितकी त्वरा करून निघतो.

[जुंग व भृंग जातात. शालेय प्रवेश करितो.]

शालेय : महाराज, तो आईसाहेबांच्या महालाकडे चालला आहे. करितां त्यांचें बोलणें काय होतें तें ऐकण्यासाठी मी तेथेंच कोठे तरी पडद्याआड उभा राहतों. माझी अशी खात्री आहे कीं, त्या त्याचें हृद्‌गत काढून घेतील. पण न जाणों, आपण म्हटलेंत त्याप्रमाणे किती झालें तरी ती त्याची आई आहे, कदाचित्‌ याच्या मोहानें वाईट परिणाम होण्याचा संभव आहे. यासाठीं त्यांचें काय चालतें तें माझ्यासारख्या तिऱ्हाइतानें ऐकून ठेवणें अगदी जरूर आहे. आपण आतां स्वस्थ असावें; निजायाला जाण्यापूर्वी मी आपल्यास येऊन भेटेन, आणि झालेली सर्व हकीकत कानांवर घालीन.

राजा : शाबास, कारभारी असावा तर असा. (शालेय जातो. नंतर आपणांशीं) माझा हा अपराध किती ओंगळ, त्याचा दुर्गंध स्वर्गांपर्यंत जाऊन पोहोचला असेल. जगांतील सर्व देशांच्या नीतिशास्त्रांनीं अत्यंत निद्य मानलेला असा सख्ख्या भावाचा मी खून केला ना! प्रार्थना करण्यासाठीं मनाला एकाग्र करावें म्हणून मी केवढा वेळ धडपडतों आहें, पण माझ्या हातून कोठली ती होणार? माझ्या दृढतर अपराधामुळें माझ्या दृढ निश्चयाचा चुराडा होत आहे. जशी दोहींकडून दोन महत्त्वाचीं कामें आलीं म्हणजे कोणचें करूं आणि कोणचें न करूं अशा विवंचनेंत दोन्हीही राहतात, त्याप्रमाणे माझ्या मनाची द्विधा स्थिति झाली आहे. भ्रातृरुधिरानें हा दुष्ट हात याहीपेक्षां अधिक भिजला म्हणून काय झालें? दयावंत परमेश्वराच्या कारुण्योदकानें याचें प्रक्षालन करून टाकतां येणार नाहीं काय? दयेचा गुण काय, तर अपराध कसाही असो त्याची क्षमा करावयाची. आणि प्रार्थनेंत तरी हेंच दुहेरी सामर्थ्य आहे कीं नाही कीं, आम्ही पतित होण्यापूर्वी अमुक ठिकाणी दगा आहे अशी इशारत द्यावयाची व पतित झालों म्हणजे क्षमा करावयाची? तर मग आतां मी परमेश्वरावर, हवाला ठेवितों, म्हणजे माझा अपराध नाहींसा झालाच. अरे पण, मी कोणत्या प्रकारची प्रार्थना करूं? मी केलेल्या खुनाची मजा क्षमा करा, अशी? — छे:, ती कांहीं उपयोगी नाहीं, कारण मुकुट, ऐश्वर्य, स्त्री वगैरे ज्या वस्तूंसाठीं मी खून केला त्या वस्तू मजपाशीं आहेत! अपराधानें संपादिलेल्या वस्तूंचा उपभोग ज्यानें टाकिला नाहीं अशाला कोण क्षमा करील? या पृथ्वींतील भ्रष्ट न्यायाधीश करतील कदाचित्. कारण येथें वारंवार असें दिसून येतें कीं, अगोदर अन्यायानें द्रव्य संपादन करावें; आणि मागाहून त्याच द्रव्यापैकी अर्ध्यामुर्ध्यानें न्यायाधीशांचीं तोंडें भरावीं, म्हणजे अपराधाची क्षमा होते. इतकेंच नाहीं तर, त्या अन्यायापहृत द्रव्याच्या अर्ध्या-अधिकाचा राजरोस उपभोग घेण्याला देखील सापडतो. पण असें स्वर्गी चालेल काय? नांव कशाला? तेथें अशी लबाडी चालायाची नाहीं, तेथें कृत्याचें खरें स्वरूप उघाडीस येतें आणि खेटरें मारल्यासारखीं तोडें खालीं करून आमच्या अपराधाची आम्हांलाच शाबिती करून द्यावी लागते. तर मग आतां कसें करावें? कोणता उपाय राहिला? पश्चातापानें काय होईल तें करून पाहावें. त्याच्यानें काय होणार नाहीं? पण ज्याला पश्चातापच होत नाहीं त्याच्याबद्दल त्याच्यानें काय होणार? काय माझी शोचनीय अवस्था ही! साक्षात् मृत्यूप्रमाणें कठोर हें हृदय! हा चाण्डालकर्म करणारा आत्मा! व्यसनपंकांत रुतलेला व्यसनी जसा अधिकाधिक आंत जातो, त्याप्रमाणें मुक्तीसाठीं तडफडणारा हा आत्मा जास्त जास्त पापपाशांत सांपडत आहे. गन्धर्वकिन्नर हो, या पापाधमाकडे करुणार्द्र दृष्टीनें पहाल काय! जानूंनो, स्नायूंनो, अंतःकरणनाडींनो, आज तुम्हांला पोलादासारखा कठिणपणा कोठून आला? वांका खाली वांका, अनिर्दश शिशूच्या अवयवांतील मार्दवासारखें मार्दव आपल्या ठिकाणीं आणा, त्या जगदीशाला साष्टांग नमस्कार घाला, म्हणजे सर्व ठीक होईल!

[एकीकडे होऊन नमस्कार घालितो. चंद्रसेन प्रवेश करितो.]

चंद्रसेन : हा आतां उडवून टाकण्याला कांही हरकत नाहीं; तो प्रार्थना करितो आहे; उडवतोंच तर मग आता. —पण मग हा अधम स्वर्गाला जाणार! — अशानें आमचा सूड आम्हांला भरून पावला का? दम धरा, तें नीट पाहिलें पाहिजे. या रामोशानें माझ्या बापाचा जीव घेतला; आणि त्यासाठीं मी त्याचा एकुलता एक मुलगा या नीचाला स्वर्गाला धाडणार! खाशी तोड! असें करणें म्हणजे खुनाबद्दल इनाम देणें होय; सूड घेणें नव्हे! या नराधमानें अतिक्रूरपणानें आयुष्याच्या ऐन सुखाच्या दिवसांत माझ्या बापाचा जीव घेतला. पापनिरसनासाठीं त्याच्या हातून थोडाबहुत दानधर्म देखील होऊं दिला नाहीं, आज डोक्यावर त्याच्या पापाचा केवढा घडा बसला असेल हें तो परमेश्वर जाणे! आपल्या स्थितीवरून विचार करितां मला तर असें वाटतें कीं, त्याचीं सगळीं पापें जशींच्या तशीं असतील, त्यांपैकीं एकाचें देखील त्याच्याकडून क्षालन झालेलें नाहीं. तर मग प्रार्थना करीत असतां याचा वध करून याला स्वर्गाला पाठवूं आणि मुक्त होऊं देऊं का? अशानें मी सूड उगविला असें होईल काय? नाहीं, असें कधींही व्हावयाचें नाहीं. चल, शस्त्रा, वरच्यावर रहा व खाली येशील तर सांभाळ; हाता, सर मागें! आणि यापेक्षा चांगला समय शोधून काढ. तो दारू पिऊन धुंद झाला असेल, निजला असेल, गांवांत असेल, किंवा पशुप्रमाणें भातृजायेशीं रतिसुख घेण्यांत गढला असेल; द्यूत खेळत असेल, खोट्या आणा वाहत असेल; सारांश, जें कृत्य करीत असतां प्राण घेतला तर मुक्ति मिळण्याची आशा नाहीं अशी वेळ पाहिजे. असा सांपडला कीं उडीव, म्हणजे मग याला रौरवनरकाखेरीज दुसरी गति कोठली? आई माझी वाट पहाते आहे. असल्या प्रार्थनांनीं आपल्या विपद्‌ग्रस्त आयुष्याची मुदत मात्र हा वाढवून घेतो आहे.

[चंद्रसेन निघून जातो; राजा उठून पुढें येतो.]

राजा : माझे शब्द मात्र वर जात आहेत. विचार खालच्या खालींच. पण विचाराखेरीज शब्द देवापर्यंत कधीं तरी जातील काय? छे, नांव नको.

[राजा जातो.]

प्रवेश ४ था

स्थळ —वाड्यांतील दुसरी एक खोली.

[राणी आणि शालेय प्रवेश करितात.]

शालेय : तो परस्पर इकडे येईल. हें पहा, त्याच्याकडून सगळें बेताबेतानें काढून घ्या. त्याला म्हणावें कीं तुझे चाळे फार माजले; याउपर ते कोणास पुरे पडणार नाहींत; तुला त्याबद्दल कधीच भोगावें लागते, पण मी म्हणून मधें पडून त्या थराला ही गोष्ट जाऊं दिली नाहीं. मी येथें लपून आहेंच. कृपा करा आणि त्याच्या पोटांत शिरून सगळें काढून घ्या.

[पडद्यांत आई, आई, असा शब्द होतो.]

राणी : माझ्याकडून मी होईल तितके करीन. त्याबद्दल अगदी भीति बाळगूं नका---व्हा, पडद्याआड व्हा; तो आलासें वाटतें. [शालेय पडद्याआड होतो.]

[चंद्रसेन प्रदेश करतो.]

चंद्रसेन : कसें काय आहे, आईसाहेब?

राणी : चंद्रसेना, तूं आपल्या वडिलांचा मोठा अपराध केला आहेस.

चंद्रसेन : आई, तूं माझ्या वडिलांचा मोठा अपराध केला आहेस.

राणी : हें काय रे असले भलभलते बोलतोस?

चंद्रसेन : हें काय ग असले द्वाडपणाचे प्रश्न करतेस?

राणी : चंद्रसेना, अलीकडे तूं असा रे कां वागतोस?

चंद्रसेन : आई, माझ्याकडून काय चूक झाली?

राणी : मला तूं विसरलास का?

चंद्रसेन : छेः, छेः, असें माझ्या हातून कसें होईल? आपण राणी आहां, आपल्या नवऱ्याच्या भावाची बायको आहां, आणि —परमेश्वराच्या कृपेनें असें नसतें तर बरें होतें —आपण आमच्या मातोश्री आहां!.

राणी : माझ्याशी तूं नीट नाहीं ना बोलत? बरें तर, तुला नीट बोलावयास लावतील अशांनाच पाठवून देतें.

चंद्रसेन : या, या, चाललात कुठें? खाली बसा, अशा भांबावूं नका. आपले काळीज कसें आहे हें मी आपणांस उघडपणे दाखविणार आहें तेवढे पहा, आणि मग कोठें त्या जा.

राणी : अरे, तूं करणार काय? माझा खून का करणार? धावा हो धावा! धांवा हो धांवा!

शालेय : (पडद्यापाठीमागें) काय, धांवा हो धांवा!

चंद्रसेन : इकडे कोण खुसबूस करतो आहे? जेथें तेथें या घुशीनें बेजार केलें. (तरवार उपसतो.) मर, पोटासाठीं मर. पडद्यांतून वार करतो.)

शालेय : (पडद्याच्या मागें) मेलों रे मेलों.

राणी : अरे मूर्खा, काय केलेस हें?

चंद्रसेन : खरोखरीच काय केलें मला माहीत नाहीं! कोण काका होता की काय? [पडदा वर उचलून शालेयाला पुढें ओढीत आणतो.]

राणी : अरे, किती अधीरपणाचें आणि घोर कृत्य केलेंस हें!

चंद्रसेन : घोर कृत्य! —खरोखरच आईसाहेब, राजाला मारून त्याच्या भावाशी लग्न करण्याइतकें घोर कृत्य!

राणी : राजाला मारून?

चंद्रसेन : होय आईसाहेब, माझे तेच शब्द होते. —(शालेयास उद्देशून) भिकाऱ्या, उतावळ्या, लुडबुड्या, पाजी मनुष्या, हा तुमचा-आमचा शेवटचा रामराम! तूं बरा मनुष्य असशील असें मला वाटलें होतें. भोग आतां आपल्या कर्माची फळें. फाजील लुबरेपणा करणें चांगलें नाहीं, हें आतां तुला पक्कें समजून आलें असेल —आई, हात कशाला आपटतेस? घाबरूं नको, खालीं बैस आणि तुझ्या अंतःकरणाला बोधपर अशा दोन गोष्टी सांगतों आहें तिकडे लक्ष दे. माझी अजून अशी समजूत आहे की, तुझें अंतःकरण काळ्या ठिक्कर पाषाणाप्रमाणें कठिण झालेलें नाही व समजुतीची गोष्ट प्राण गेला तरी ऐकून घ्यायाचीच नाही अशा प्रकारचा दुर्व्यसनाचा पगडा अजून त्याच्यावर बसला नाहीं.

राणी : इतकें तोंड टाकून तूं मला बोलतो आहेस असें मीं काय केलें आहे?

चंद्रसेन : मी काय केलें आहे? लाज नाही वाटत असा प्रश्न विचारायाला? तूं आज एक असली दिवटी निघालीस, यामुळें सर्व कुलस्त्रियांना खाली माना घालाव्या लागत आहेत! तुझ्या कृत्यामुळें पातिव्रत्य हें शुद्ध ढोंगासारखें झालें आहे! तुझ्या गुणांनी स्त्री-पुरुषांतील निष्कलंक प्रेमाची रमणीयता नाहींशी होऊन तें मनुष्यजातीला व्याधीसारखें झालें आहे! आणि विवाहकालीं ज्या शपथा वाहावयाच्या, त्या द्युतकारांच्या खोट्या पैजांप्रमाणे झाल्या आहेत! काय सांगावें? तुझ्या या कृत्यामुळे लग्नविधि हा निःसार झाल्यासारखा होऊन वैवाहिक धर्मवाक्ये असंबंद्ध प्रलाप झालीं आहेत! हा तुझा राक्षसीपणा पाहून साक्षात्‌ परमेश्वराचा क्षोभ झाला आहे, व त्याच्या विचारानें या पंचमहाभूतात्मक अखिल त्रैलोक्यांत प्रलयकालच्यासारखा एकच गोंधळ होऊन गेला आहे!

राणी : सर्व ब्रह्माण्डांत ज्याचा डंका झाला आहे असें माझ्याकडून झालें आहे तरी काय?

चंद्रसेन : हें चित्र पहा आणि हें चित्र पहा! दोघां भावांच्या या दोन हुबेहूब प्रतिमा. आः हा! कोण तेज हें या कपाळावर! भुंग्यासारखे काळे केस! छाती किती रुंद! हिऱ्यासारखे चमकणारे डोळे! आसन तरी किती झोंकदार! जसा कांहीं गगनचुंबित शैलशिखरावर प्रत्यक्ष पूर्णचंद्रच टेकला आहे! सारांश काय कीं, विधात्यानें होईल तितकी आपली अक्कल खर्च करून जगाला आपलें घटनाचातुर्य दखविण्यासाठीं हा सौंदर्यमय रम्य पुतळा निर्माण केला व सुदैवानें हा तुला पति लाभला होता. आतां या इकडे पहा, हा तुझा आतांचा नवरा. थंडीच्या रापेनें खुरटलेल्या कणसाप्रमाणें आपल्या सदृढ वडील भावाची दशा करून टाकणारा तोच हा! तुला डोळे तरी आहेत काय? अशा या मदनाला टाकून या कालकूटाला कां भाळलीस? उत्कट कामवासनेमुळें म्हणावें तर तेंही बरोबर दिसत नाहीं; कारण विषयवासना उच्छृंखल असण्याचें तुझें वय नाहीं. या वयांत ती विचाराच्या आधीन असते! पण याला सोडून याला मिठी मारलीस, यांत विचार काय केलास? अक्कल तर तुला खचित आहे, नाहीं तर तुझे सगळे व्यापार खुंटले असते, तर मग ती असून तिला बळकट विकृति झाली आहे असें मानिलें पाहिजे; तुला खूळ लागलें म्हणावें तर खुळे देखील अशी चूक करीत नाहींत, व संभ्रम कितीही उद्दाम झाला तरी त्याला बऱ्यावाईटाची निवडानिवड करून भेदाभेद पाहण्याचें थोडें तरी सामर्थ्य असतेंच असतें. कोणत्या डाकिणीच्या झपाट्यांत सांपडून असें कृत्य करण्यास तूं सिद्ध झालीस? तुझे डोळे, कान, नाक, तोंड, हात, सगळींच इंद्रियें नष्ट झाली का? एकच इंद्रिय नष्ट झालें असतें तर तुला अशी भूल पडली नसती. कोण बेशरमपणा हा! कामदेवा, असल्या उतारवयांत इच्या शरीरांत जर तूं एवढा जबरदस्त पेट घेतलास, तर ज्यांच्या अंगी तारुण्यभर मुसमुसतो आहे अशांच्या शरीरांत आगडोंब करून त्यांच्या सद्‌गुणाची लाही करून तूं टाकीत असशील यांत नवल कोणतें? व तरुणांना त्याबद्दल दोष तरी कां द्यावा? ज्याअर्थीं सर्व विचार सोडून थेरडीं माणसें तरण्याबांडाप्रमाणे हवें तें करण्यास मागेंपुढें पाहीनाशीं झालीं त्याअर्थीं आजपासून मनोविकार अनावर झाल्यामुळें जारकर्म करण्यास प्रवृत्त होणाऱ्याला दोष म्हणून देतां कामा नये.

राणी : चंद्रसेना, आतां पुरें कर. तुझ्या या भाषणानें माझे डोळे उघडले, आणि माझें कर्म मला दिसूं लागलें. बोलूं नको, माझा जीव अगदीं कासावीस झाला आहे; या माझ्या अपराधाचा डाग कधींही जाणार नाही. कोण कृत्या मी!

चंद्रसेन : अपत्य न होतांच पति मृत झाला तर दिराकडून एक संतान करून घेण्यास कांहीं हरकत नाही, अशी शास्त्राज्ञा आहे, पण तुझ्या विषयवासनेचा कांहीं अलौकिक प्रकार! तुझ्या बरोबरीचा मी तुझा मुलगा जिवंत असतां तेरा दिवसांच्या आत तूं त्या जाराशीं पाट लाविलास, तेव्हां तूं साक्षात् राक्षसी नव्हेस का! तुझ्या कामवासनेला जसा कांहीं ऊत आला आहे! खातेऱ्यात जशीं डुकरें लोळतात, त्याप्रमाणें त्या अधमाला अंथरुणावर घेऊन जा, आणि एकमेकांना मिठ्या घाला; कवटाळा, मुके घ्या, हवा तसा धिंगाणा घाला, ऊठ येथून; मला पुनः हें तुझें काळें तोंड दाखवूं नको.

राणी : चंद्रसेना, मी घोर अपराधी आहें, पण तुझ्या पाया पडतें, आतां पुरें कर; तुझा एकेक शब्द माझ्या काळिजाला घरे पाडून जात आहे, बाळा, मी तुझी आई ना? माझी येवढीशी देखील दया तुला नाहीं का येत?

चंद्रसेन : हरामखोर, पाजी, रामोशीण! निर्दय, कृतघ्न, चाण्डाळीण! तुझ्या पहिल्या नवऱ्याचे एकविसांश गुण तरी या नीचाच्या अंगी असावयाचें होते! राजकलंक दिवटा! राज्य आणि सत्ता चोरणारा भामटा! माझ्या बापाचा रत्नखचित मुकुट काढून घेऊन आपल्या टाळक्यावर घालण्याला या मांगड्याचा हात तरी कसा वाहवला?

राणी : पुरें, पुरें चंद्रसेना!

चंद्रसेन : राजा कसला हा? चिंध्यांचा आणि धांतुट्यांचा राजा! —

[संमध प्रवेश करतो.]

हे आकाशस्थ गंधर्व-किन्नर हो, या अनाथ लेंकरावर तुमच्या कृपेची छाया असूं द्या! हें सौम्य रूप धरून तूं रे बाबा कशासाठीं आलास?

राणी : शिव शिव! याला भ्रम झाला!

चंद्रसेन : वेळ जात चालला तसतसा तुझ्या आज्ञेचा मला विसर पडूं लागला म्हणून माझ्यावर रागावण्यासाठींच आलास ना? बोल, बोल; मला असा संशयांत ठेवूं नको!

समंध : मी सांगितले आहे तें विसरूं नको अलीकडे तें तुझ्या स्मरणांतून अगदीं जात चालल्यासारखें दिसलें, म्हणून त्याची तुला पुनः आठवण देण्यासाठीं प्रकट झालों. अरे, पण तिकडे पहा, तुझी आई फारच घाबरल्यासारखी दिसते. तिच्या अंतःकरणाची अगदीं कालवाकालव होऊन गेली आहे. यासाठीं तिचें थोडें सांत्वन कर. ज्यांना विचार कमी, त्याना कल्पनेशी फार बाधा होते. चंद्रसेना, तिच्याशी दोन शब्द बोल.

चंद्रसेन : कसें काय आहे, आईसाहेब?

राणी : शिव शिव! बाळा, असें रे काय करूंलागलास? डोळ्यापुढे कांही एक नसता पाहिल्यासारखें करून नुसत्या हवेशी काय बोलत सुटलास? डोळे किती ताठले आहेत! कापतो आहेस किती! अंगावर असा एकाएकीं काटा का आला? बाळा, असा घाबरा आणि उतावीळ होऊं नको; थोडा शांत हो, किंचित् विचार कर. पहातो आहेस तरी काय?

चंद्रसेन : त्याच्याकडे, त्याच्याकडे पहातों. पहा पहा, त्याची मुद्रा किती फिकट दिसते ती! त्याच्या खिन्नतेची कारणें आणि याची आकृति पाहून पाषाणालासुद्धां द्रव येईल. माझ्याकडे पाहूं नको. कारण तुझी केविलवाणी मुद्रा पाहिली म्हणजे माझा दृढ निश्चय जेथल्या तेथें नाहींसा होतो. मला जें काम करावयाचें आहे ते भित्रेपणानें होण्याजोगें नाहीं; त्याला मांगासारखा निष्ठुरपणा पाहिजे. अश्रु पाडायचे नाहींत, रक्त पाडायाचें आहे.

राणी : हें कुणाशीं बोलतो आहेस?

चंद्रसेन : त्या तिथें तुला काहीं दिसत नाही?

राणी : कांही नाहीं. जें आहे तें सर्व दिसत आहे; नाहीं तें कोठून दिसेल?

चंद्रसेन : तुला कांही ऐकूं देखील आलें नाहीं काय?

राणी : तुझ्या-माझ्या शब्दांखेरीज दुसरें कांहीं नाहीं.

चंद्रसेन : असें कां म्हणतेस? तिकडे, तिकडे पहा! तो पहा, कसा हळूंहळू चालला आहे, बाबा जिवंत असतां जसला पेहराव करीत, तसला पेहराव करून आलेले तुझ्या नाहीं दृष्टीस पडत? पहा, पहा, ते आता दाराच्या बाहेर पडताहेत!

[समंध जातो.]

राणी : हे सगळे, बाबा, तुझ्या बुद्धीचे खेळ; एकदां मन भकले म्हणजे नाही नाही त्या गोष्टी डोळ्याला दिसूं लागतात! भ्रम, हा सारा भ्रम, बाळा!

चंद्रसेन : भ्रम? तुझ्या माझ्यांत तू काय भेद पाहिलास? तुझ्याप्रमाणें माझी नाडी शांत आहे, व तुझ्याइतकेच तिचेही ठोके पडत आहेत. मी बोललों तें सारे बरळणें असें समजूं नको. पाहिजें असलें तर प्रतीतीसाठी मला सांग, म्हणजे झालेलें सगळे बोलणें मी पुनः बोलून दाखवितों, वेड्याच्यानें तसें होईल काय? कधीं नाहीं. आई, तुला माझी येवढी प्रार्थना आहे कीं, आपले दुष्ट अपराध लपविण्यासाठीं माझे सारें बोलणें भ्रांतिष्टपणाचें असें समजूं नको. तूं अशी लबाडी करशील तर आंतून तुझें सर्व अंग कुजून जाईल, आणि त्यामुळें वरचें कातडें झडायाला लागून त्यांत किडे पडतील. परमेश्वरापाशी अपराध कबूल कर. झाल्या गोष्टीचा पश्चात्ताप कर. पुढें असें करूं नको, व झालेले अपराध छपविण्याच्या भरीस पडून दुप्पट अपराधी होऊं नको. व मी तुला या ज्या दोन उपदेशाच्या गोष्टी सांगितल्या त्यांबद्दल क्षमा कर. करतां काय? क्षमा ही मागितलीच पाहिजे. कारण, काळ असा विपरीत आला आहे की, भल्यांनीं लुच्चांची क्षमा मागितली पाहिजे. इतकेंच नाहीं, तर गरज पडल्यास कंबर बांधून त्याचे जोडे डोक्यावरहि घ्यायलाहि तयार असलें पाहिजे.

राणी : चंद्रसेना, आतां तू माझें काळीज उकलून त्याचे दोन तुकडे केलेस!

चंद्रसेन : बरें तर मग, त्यांपैकीं वाईट तुकडा असेल तो टाकून दे, आणि चांगल्याच्या संगतीनें राहा. येतों तर मग. पण आज काकाच्या खोलींत जाऊं नको. अंगीं खरा सद्‌गुण नसला तरी तो आहे असें बाहेरून तरी दाखवावें. असल्या कृत्रिमपणानें ज्या चोरट्या वाईट खोडी लागलेल्या असतात त्यांचें जरी कांहींच वाटेनासें होतें, तरी त्यांत एक चांगला गुण आहे, तो हा की, बाहेरून सद्‌गुणाचा आणि सदाचाराचा आव घातल्यानें लोकांत नाचक्की तरी होत नाहीं. आज रात्रीं मन घट्ट कर म्हणजे उद्यांचा दिवस हलका जाईल. उद्यांचा गेला म्हणजे परवांचा त्याच्यापेक्षां हलका जाईल; कारण अभ्यासानें स्वभाव पालटतां येतो, इतकेंच नाहीं, तर एखादे वेळेस वाईट खोडसुद्धां समूळ काढून लावतां येते. येतों तर मग. दे आतां मला निरोप. (शालेयाकडे बोट दाखवून) या म्हाताऱ्या कारभाऱ्यासाठीं मला वाईट वाटत आहे, पण काय करूं? ईश्वराच्या मनांतच अशी गोष्ट आली, त्याला माझा काय इलाज? त्याच्या इच्छेनें यानें आजपर्यंत मला पुष्कळ त्रास दिला; आज मी त्याचा मोक्ष करावा अशी तिकडूनच प्रेरणा झाली. आतां याला कोठे तरी सुस्थळीं नेऊन गाडतों, तूं अगदीं भिऊं नको. याला ठार केल्याबद्दल मी पूर्णपणें जबाबदार आहे. बरें आहे तर, येतों मी आतां. आज मी निष्ठुर झालों याचें कारण इतकेंच कीं, पुढे आपल्या स्नेहांत बिघाड न यावा. आधीं कडू मग गोड, यासारखी मजा नाहीं. हें पहा, पण आणखी एक शब्द सांगतों तेवढा ऐकून घे, मग तुला वाटेल तसें कर.

राणी : मी काय करूं?

चंद्रसेन : मीं तुला सांगितलें आहे तसें अलबत् करूं नको. त्या धगडाच्या भुलकावणीला भुलून आज पुनः त्याच्या खोलींत जा. गेलीस म्हणजे अर्थात्‌ तो तुझ्याशी लाडीगोडी लावायाला लागेल. “जिवलगे! प्राणप्रिये!” असें म्हणेल; लडिवाळपणानें तुझे गाल कुसकरील; घट्ट मुके घेईल, गळ्याला मिठ्या मारील. असें झालें म्हणजे आपण अगदीं पाघळून जाल आणि त्या कावेबाजानें विचारल्याबरोबर “चंद्रसेन कांही खरोखर वेडा नाहीं, त्यानें खुळेपणाचें उगीच सोंग घेतलें आहे.” असें म्हणून झालेल्या प्रकाराचा खडान् खडा त्याला सांगाल यांत संशय नाहीं. खरोखर असेंच केलें पाहिजे. कारण आपल्यासारख्या रूपवती, धीर आणि शहाण्या राणीला असल्या बेडकापासून, असल्या नामी बोक्यापासून, असल्या पक्कड कावळ्यापासुन येवढी महत्त्वाची गोष्ट लपवून कशी ठेवितां येईल! छे छे! असें कोणाच्याच हातून होणार नाहीं. सगळी अक्कल आणि सगळा गुह्यपणा एकीकडे गुंडाळून ठेवून दुसऱ्याला अपशकुन करण्यासाठीं आपलें नाक कापून घेण्याची चांगलीशी तोड काढ. असें केल्याशिवाय खऱ्या शहाणपणाचा उजेड पडेल कसा?

राणी : चंद्रसेना, असे तीक्ष्ण शब्दप्रहार माझ्यावर करूं नको. माझा प्राण गेला तरी बेहेत्तर आहे. तुझ्या बोलण्यांतील एक अक्षरसुद्धां मी बाहेर फोडणार नाहीं बरें?

चंद्रसेन : आमची श्वेतद्वीपाला उचलबांगडी व्हायाची आहे, हें तुला समजलेंच असेल.

राणी : हो हो, मी तें अगदीच विसरलें, हो, तुला तिकडे धाडावयाचें ठरलें आहे खरें.

चंद्रसेन : श्वेतद्वीपाच्या राजाला थैली लिहून तयार आहे. माझ्याबरोबर माझे लहानपणचे सोबती जुंग व भृंग यांना देण्याचा बेत झाला आहे. दांत न पाडलेल्या सापाइतका यांच्यावर माझा भरंवसा आहे. माझा उपाय नाहीं? या लुच्चांची लबाडी पाहून मला तशी लबाडी शिकली पाहिजे. होऊंच द्या तर मग आतां. ज्याची विद्या त्याला फळली आणि ज्याच्या तंगड्या त्याच्या गळ्यांत येऊन फजीता उडाला म्हणजे मोठी मौज होते. आतां हट्टालाच काम पेटलें आहे. कांही चिंता नाहीं; त्याच्यापेक्षां वीतभर माझा बार खोल घेतों, आणि ठिकऱ्या ठिकऱ्या उडवून देतों. एका दगडानें दोन कावळे पाडतां येणें यांत तरी कसब आहे. (शालेयाला उद्देशून) या थेरड्याच्या मनांत माझी गठडी वळवायाची होती. आतां याचें हें गाठोडें शेजारच्या खोलींत नेऊन पुरतों. बरें आहे तर आईसाहेब, घेतों आतां आपला निरोप. जिवंत असतां या मसलतगाराची कोण वटवट चालत असे. पण आज यानें किती शांत, केवढी गंभीर वृत्ति धारण केली आहे! चला महाराज, आपली एकदां शेवटची चाकरी बजाविली पाहिजे. येतों आईसाहेब, येतों. ऐन रंगांत असलांत तरी या अनाथ पोराला अगदींच विसरून जाऊं नका.

[चंद्रसेन शालेयाचा मुडदा ओढीत जातो व मागाहून राणी जाते.]

❀❀❀

अंक चवथा

प्रवेश १ ला

स्थळ- किल्ल्यातील एक दिवाणखाना

[राजा, राणी, जंग आणि भृंग प्रवेश करितात.]

राजा : प्रिये, तूं अशी घाबरल्यासारखी कां दिसतेस? येवढ्यानें श्वास टाकायाला काय झालें? उराला इतका कांप कशानें सुटला? सांग काय झालें आहे तें मला तें समजले पाहिजे. चंद्रसेन कोठे आहे?

राणी : (जुंग आणि भृंग यांजकडे पाहून) क्षणभर बाहेर जा बरें. प्राण- नाथ, काल रात्री काय हो भयंकर गोष्ट पहाण्याचें माझ्या कपाळीं आलें!

राजा : मदनिके, म्हणतेस तरी काय? चंद्रसेनाची प्रकृति कशी काय आहे?

राणी : समुद्रावर तुफान वारा सुटला म्हणजे तो जसा खवळून जातो, त्याप्रमाणे तो अगदी बेफाम होऊन गेला आहे. माझ्याशी बोलत असतां तो एक- दम चवताळल्यासारखा झाला आणि “उंदीर उंदीर” असे म्हणत म्यानांतून कट्यार काढून पडद्याकडे धांवत गेला, आणि वेडेपणाच्या लहरीत त्यानें ती त्यांत खुपसली. ती बिचाऱ्या म्हाताऱ्याला लागून तो तात्काळ गतप्राण झाला!

राजा : काय भयंकर कृत्य हें! शालेयाच्या जागी आम्ही असतों तरी आमची तीच दशा झाली असती; याच्या या उच्छृखलपणाची ज्याला त्याला मोठी भीति पडली आहे. तुला काय, मला काय, हरएक मनुष्याला याच्यामुळें केव्हां काय प्रसंग येईल याची सदा धास्ती. शिव शिव! आतां या खुनाबद्दल करावे तरी काय? दोष आमच्या कपाळी येणार; नीटच तें; कारण लोक असे म्हणणार कीं, हा असा वेडा झाला आहे हें जर यांना पक्कें ठाऊक होतें तर यांनी त्याला हत्यारे घेऊन हवें तसें भटकू द्यावयाचे नव्हतें, कोंडून घालावयाचें होतें अथवा त्याच्या पाठीवर एखादें माणूस ठेवावयाचे होतं. पण ममता वेडी म्हणतात तें आज खरे प्रत्ययास आलें. पोराला उगीच कशासाठी त्रास द्यावा, अशा समजुतीनें करायाला पाहिजे होता तो बंदोबस्त केला नाही; त्यामुळें बाहेर फुटेल या भीतीनें आतल्या आंत छपविलेला दृष्ट रोग जसा प्राणावर बेततो तशी आमची स्थिति झाली आहे. प्रिये, तो आहे तरी कोठें?

राणी : शालेयाला मारून त्याचें प्रेत पुरण्यासाठीं घेऊन गेला आहे. याच्या वेडेपणाचा भारीच बाई चमत्कार वाटतो! शालेयाला मारलान्‌ तो मारलान्, तितक्यांत आणखी शुद्धीवर आल्यासारख्या झाला; आणि केल्या कृत्याबद्दल रडू लागला! हलक्या धांतूंनी भरलेल्या खाणींत अवचित जसें सोनें सांपडावें तसा याच्या बुद्धीचा प्रकार झाला आहे. वेड्यासारखे नाही नाही तें बडबड बडबडतो आणि मधेंच शुद्धीवर येतो.

राजा : मदनिके, चल आतां! उद्यां सुर्योदयायाच्या पूर्वी त्याला तारवांत घालून येथून काढून लावतों. इलाज नाहीं; अधिकाराच्या जोरानें म्हणा किंवा काही युक्तीनें म्हणा हा खून आतां आम्हांस आंतल्या आत दडपून नेला पाहिजे. अरे जूंगा, भृंगा –

[जुंग आणि भृंग पुनः प्रवेश करितात.]

मित्र हो, चंद्रसेनानें वेडाच्या भरात शालेयाचा खून केला व त्याचें प्रेत तो आपल्या आईच्या महालांतून कोणीकडे घेऊन गेला आहे! यासाठी कांही लोक मदतीला घ्या, आणि त्याचा शोध करा. दोन गोड शब्द बोलून त्याच्याकडून तें प्रेत काढून घ्या, आणि स्मशानाकडे घेऊन चला. मेहरबानी करून या कामास विलंब लावू नका.

[जुंग व भृंग जातात.]

चल आतां प्रिये, चार शहाणे मुत्सद्दी बोलावून आणूं, आणि या अकस्मात घडून आलेल्या गोष्टीची हकीकत त्यांना सांगून पुढें आमच्या मनांत जी व्यवस्था करावयाची आहे, तीविषयी त्यांचा सल्ला घेऊं. आतां हें जरी खरें आहे कीं, अशा प्रकारच्या दुर्लौकिकाचा विषारी शर पाहिजे तितक्या अंतरावर तोफेच्या गोळ्याप्रमाणें माऱ्याच्या जागेवर हटकून जाऊन पडतो, तरी कदाचित् आपण त्यांतून चुकूं, आणि हवेतल्या हवेत त्याचा वेग नाहींसा होईल. चल आतां, चल, माझें मन पराकाष्ठेचें अस्वस्थ आणि उद्विग्न झालें आहे.

प्रवेश २ रा

स्थळ – किल्ल्यांतील दुसरा एक दिवाणखाना.

[चंद्रसेन येतो.]

चंद्रसेन : एखादांची नीट व्यवस्था लागली.

class="table_5">

जुंग ‍

भृंग

}

(पडद्यांत) चंद्रसेन महाराज! चंद्रसेन महाराज!

चंद्रसेन : कोण आहे? चंद्रसेनाला कोण हाका मारतो आहे?

[जुंग आणि भृंग येतात.]

जुंग: महाराज, आपण त्या प्रेताचें केलेंत तरी काय?

चंद्रसेन : अरे, धुळीतून आलेलें तें धुळीत मिळविलें.

जंग : तें कोठें आहे तें सांगा, म्हणजे स्मशानांत तें आम्ही घेऊन तरी जाऊं.

चंद्रसेन : असेंच समजू नका.

जुंग : काय?

चंद्रसेन : मी आपला विचार सोडून तुमच्या विचारानें चालेन असें. शिवाय, जा रे, तुझ्यासारख्या सुडक्याला माझ्यासारखा राजपुत्र उत्तर द्यायला खोळंबला आहे!

जुंग: आम्ही तर मग सुडके झालों म्हणावयाचें!

चंद्रसेन : सुटके नाहीं तर काय? एखाद्या सुडक्याचा बोळा जसें पाणी शोधून घेतो, त्याप्रमाणें तुम्ही लोक राजाची मर्जी संपादण्यांत, बक्षिसे लाटण्यांत व अधिकाराच्या जागा उपटण्यांत भल्ले वस्ताद. पण असले अधिकारी परिणामीं राजांच्या फार उपयोगी पडतात. माकड ज्याप्रमाणें एखादा पदार्थ दाढेंत धरून ठेविते, आणि मग तो हवा तेव्हां गट्ट करितें, त्याप्रमाणें राजेलोक यांना एकदां आपलेसे करून ठेवितात, आणि गरज पडली कीं पिळून काढतात. असें झालें म्हणजे सुडक्यांनो, तुम्ही पहिल्याप्रमाणें कोरडे ते कोरडे.

जुंग : महाराज, आपलें बोलणें आम्हांस बिलकुल कळत नाहीं.

चंद्रसेन : वा:, फारच चांगलें झालें. म्हणतात ना, गाढवाला कोटिक्रमाची काय चव?

जुंग : तेवढे प्रेत कोठें आहे तें सांगा, आणि आम्हांबरोबर राजाकडे चला.

चंद्रसेन : प्रेत? राजाजवळ? ज्यांन गुण नाही तें प्रेतच. अरे, राजा म्हणजे एक चीज!

भृंग : चीज, महाराज?

चंद्रसेन : हो हो, अभावाची चीज. चला मला घेऊन; सगळा लपंडावीचा खेळ!

प्रवेश ३ रा

स्थळ - किल्ल्यांतील आणखी एक दिवाणखाना

[नोकरांसह राजा येत.]

राजा : त्याला शोधून आणण्यासाठीं त्या प्रेताचा तपास लावण्यासाठीं मीं माणसं पाठविली आहेत. हा असा पाहिजे तिकडे भटकतो हें किती भयंकर आहे? तथापि त्याला फार काचणींत ठेवणेही चांगले नाहीं; कारण वेडावलेल्या लोकांचा तो अगदीं जीव की प्राण होऊन बसला आहे! त्यांची आवड नावड विचारावर अवलंबून असती तर असें न होतें; त्यांना काय जें दिसेल तें तें खरे मानायाचें. आणि असें झालें म्हणजे शिक्षा करणाराची शिक्षा मात्र डोळ्यात खुपते, अपराध्याचा अपराध मुळींच दिसत नाही. या सगळ्या पेंचांतून सुटण्यास त्याला एकदम श्वेतद्वीपाला पाठवून द्यावा हाच उत्तम उपाय दिसतो; तशाखेरीज गत्यंतर नाहीं. जालीम रोगावर जालीम उपाय केले तरच ते हटण्याची कांहीं आशा असते, नाहीं तंर मुळीच नाहीं.

[जुंग येतो.]

कसें काय! काही तपास लागला का?

जुंग : महाराज, तें प्रेत कोठें पुरलें आहें, हें तो कांहीं नीट सांगत नाहीं.

राजा : बरे, तो तरी कोठें आहे?

जुंग : बाहेर, महाराज. जवळ मनुष्य ठेवून आपली आज्ञा घेण्याकरितां आंत आलों.

राजा : आणा त्याला माइयापुढें.

जुंग : ए भृंगा, चंद्रसेनमहाराजांना आंत घेऊन ये.

[चंद्रसेन व भृंग येतात.]

राजा : चंद्रसेना, शालेय कोठें आहे?

चंद्रसेन : मेजवानींत दंग आहे!

राजा : मेजवानींत? कोठें?

चंद्रसेन : तो हात मारतो आहे अशा ठिकाणीं नव्हे, तर त्याच्यावर हात मारताहेत अशा ठिकाणी. कारस्थानी आळ्यांची तमाम मंडळी जमून त्यांनीं तुमच्या शालेयावर मुबलक तोंड चालविलें आहे. या आळ्याप्रमाणें श्रेष्ठ अन्न खाणारा जगांत दुसरा कोणीही नाहीं. कारण, दुसरीं जनावरें आम्ही आपल्यासाठी पोसतों, आणि आम्ही आपल्याला आळ्यांसाठीं पोसतों! आळ्या या दृष्टीनें आपले अगडबंब राजे आणि मरतुकडे भिकारडे यांत कांहीं विशेष तफावत नाहीं, एकाच मेजवानींतल्या दोन चिजा; फार झालें तर एक भोपळ्याची भाजी तर दुसरी दोडक्याची. ता आमचा शेवट!

राजा : शिव शिव!

चंद्रसेन : हें पहा, येथें सगळा चट्यामट्ट्याचा प्रकार आहे!

class="table_9">

किडा बाई राजाला ।। मासा गट्ट करी त्याला ।।

भिकारी तो त्या माशाला ।। धरूनि फांशीं मटकावी ।।

राजा : म्हणतो आहेस तरी काय?

चंद्रसेन : दुसरें काय? राजेलोकांना भिकाऱ्याच्या आंतड्यांत जाऊन बाहेर पडण्याची पाळी कशी येते हें दाखविलें.

राजा : चंद्रसेना, शालेय कोठे आहे?

चंद्रसेन : स्वर्गलोकीं! तेथे त्याला हुडकायाला कोणी पाठवा; तुमच्या मनुष्याला तेथें तो सापडला नाहीं तर त्याला नरलोकी शोधायाला तुम्हांला खुद्द गेलें पाहिजे. पण खरोखरीच तुम्हांला असें सांगतों कीं, एका महिन्याच्या आंत जर तो तुम्हांला सांपडला नाही, तर जिन्यावरून — सज्जावरून जातांना तुम्हाला त्याचा वास येईल.

राजा : जा, पहा जा, तेथें त्याला पुरला आहे कीं काय?

[कांहीं चाकर जातात.]

चंद्रसेन : त्याला कशाला इकडे आणवितां? आपण जाईतोंपर्यत तोच तेथें थांबेल.

राजा : चंद्रसेना, तुझ्या हातून जी चूक झाली आहे तीतून तुला कसें तरी पार पाडिलें पाहिजे. म्हणून, आम्ही अशी योजना केली आहे की, सर्व मायापाश एकीकडे ठेवून तुला क्षणाचा विलंब न करितां तूर्त श्वेतद्वीपाला पाठवून द्यावा; यासाठी आपली काय तयारी करावयाची असेल ती लवकर कर. गलबत तयार आहे, वारा अनुकूल आहे; बरोबरच्या सर्व मंडळीची सिद्धता आहे; सारांश, निघण्यास उणें म्हणून कांही नाही. उद्या सूर्योदयाच्यापुढें तुम्ही येथे उपयोगी नाही.

चंद्रसेन : श्वेतद्वीपाला काय?

राजा : होय, चंद्रसेना.

चंद्रसेन : छान, छान.

राजा : आमचे हेतु मनांत आणशील तर युक्ति चांगली आहे असें तुझ्या लक्षांत आल्याखेरीज राहणार नाहीं.

चंद्रसेन : तुमचे हेतु समजायाला चाणक्यच पाहिजे! बरें असो, श्वेतद्वीपाला ना! घेतो तर मग निरोप, आईसाहेब.

राजा : आई नव्हे, बाप.

चंद्रसेन : छे:, आईच. आई आणि बाप म्हणजे नवरा आणि बायको; एकाच हाडामांसाचीं. कारण, बायको नवऱ्याची अर्धांगी; आणि म्हणून आई च ठीक आहे. श्वेतद्वीपाला ना? येतों तर मग.

[चंद्रसेन निघून जातो.]

राजा : जा, जा, त्याच्या पाठोपाठ जा; आणि युक्तिप्रयुक्तीनें त्याला गलबतावर घेऊन चला; बिलकुल उशीर लावूं नका. आजच्या रात्रीं तो येथून बाहेर पडेल तर बरें होईल. चला निघा; सगळ्या प्रकारची जाण्याची तयारी झाली आहे, आतां अगदीं विलंब लावू नका. कृपा करून होईल तितकी त्वरा करा.

[जुंग आणि भृंग निघून जातात.]

हे श्वेतद्वीपाधिपते, या बलभद्राचें विस्तीर्ण सामर्थ्य मनांत आण, म्हणजे संग्रामनिष्णात आमच्या प्रखर खड्‌गापुढें तुमचीं नवशिकी हत्यारें कांहींच नाहींत, व आमच्या पराक्रमाला भिऊन तुम्ही आम्हांस करभार देतां आहां ही गोष्ट तुझ्या लक्षांत येईल, व त्यामुळें आमच्याशी स्नेह जोडणें किती आवश्यक आहे हें समजून येऊन आज आम्ही तुझ्यावर जी विश्वासाची कामगिरी सोपविली आहे, तिची तुझ्याकडून उदासीनपणामुळें हयगय होणार नाहीं. वकिलांपाशीं दिलेले खलिते वाचून पाहिल्यावर चंद्रसेनाला जगांतून दूर करण्याचे काम तुझ्यावर टाकलें आहे, हें तुला कळून येईल. हे श्वेतद्वीपाधिपते, हें काम कसेंहि करून तूं करच; याच्यामुळे सर्पदंशासारख्या मला वेदना होत आहेत, त्यातून मला तूं सोडीव. हें काम तुझ्याकडून फत्ते झालें असे मला कळेपर्यत, काही केलें तरी सुख म्हणून काही मला होणार नाहीं. [जातो.]

प्रवेश ४ था

स्थळ-बलभद्रांतील एक माळ.

[प्लवंगाधिप, तांडेल, खलाशी वगैरे प्रवेश करितात.]

प्लवंगाधिप : दीपसिंग, तुम्ही बलभद्राधिपतीकडे जा, त्याला आमचे फार फार सलाम सांगा, आणि असे कळवा कीं, पूर्वी वचन दिल्याप्रमाणें प्लवंगाधिप आपल्या राज्यांतून सैन्य नेण्याची परवानगी मागत आहे. तळ कोठें पडणार हे तुला ठाऊक आहेच. शिवाय, त्यास आणखी असें सुचवावें कीं, त्याच्या मनांत आमच्याशी काही बोलावयाचें असल्यास आम्ही समक्ष येऊन भेटण्यास व हवा तो खुलासा करण्यास तयार आहों.

दीपसिग : जातो, धनीसाहेब.

प्लबंगाधिप : जपून बेताबातानें जा.

[प्लवंगाधिप आणि खलाशी जातात.]

[नंतर चंद्रसेन, जुंग, भृंग आणि दुसरे कांहीं इसम प्रवेश करितात.]

चंद्रसेन : तांडेलसाहेब, कुणाचें सैन्य हें?

तांडेल : प्लवंगाधिपतीचं, महाराज.

चंद्रसेन : मेहेरबानी करून कोणीकडे चालले आहे तें सांगाल का?

तांडेल: पोलोमाच्या एका भागावर.

चंद्रसेन : त्यावर सेनापति कोण आहे बरें?

तांडेल : वृद्ध प्लवंगाधिपतीचे पुतणे, महाराज.

चंद्रसेन : बरें, थेट पोलोमावर किंवा त्याच्या सीमेवर चाल होत आहे?

तांडेल : खरेंच पुसाल, तर टीचभर जमिनीच्या तुकड्याचा तंटा पडला तो काबीज करण्यासाठीं आम्ही चाललों आहों. माझ्याकडे तो लागवडीला असता तर त्याच्याबद्दल मी चार आणे देखील फाळा देतों ना आणि खरेंच सांगतों, आज त्याचा मिराशी हक्क जरी कोणाला विकला तरी, पोलोमाला किंवा प्लवंगाला, मी म्हणतों यापेक्षां एक तनसडी देखील कोणी अधिक देणार नाही.

चंद्रसेन : असें असेल तर पोलोमचा राजा त्याची मुळींच पर्वा करणार नाही.

तांडेल : त्याचें कशाला नांव घेतां? त्यानें केव्हांच त्याच्यासंबंधीं बंदोबस्त केला आहे!

चंद्रसेन : दोन हजार शिपाई आणि वीस लक्ष रुपये खर्ची घालून देखील या येवढ्या तुकड्याच्या भांडणाचा निकाल लागेल का याचा संशय अं! संपत्तीला ऊत आला आणि शांतता फाजील झाली, म्हणजे बाहेर कांही एक गडबड नसतां मनुष्यामनुष्यांत रणें पडण्यास आतल्या आंत जीं कारणें निपजतात तीं या रीतीनें होत. रामराम, तांडेलसाहेब.

तांडेल : खावंदांवर परमेश्वर चिरकाल प्रसन्न असो. [तांडेल जातो.]

जुंग : महाराज, चलतां ना?

चंद्रसेन : थोडें पुढें व्हा; हा पहा, तुमच्या पाठोपाठ आलोंच म्हणून समजा.

[चंद्रसेनाखेरीज सगळे जातात.]

चंद्रसेन : जी जी गोष्ट पहावी तीवरून मी अजून कसा सूड उगविला नाहीं याबद्दल मजकडे जबरदस्त दोष येऊं पाहतो! गिळायाचें आणि झोप ताणायची अशांतच मनुष्यानें आपला सगळा वेळ आणि शहाणपण हें भरीस घातलें, तर पशूपेक्षां त्याची मातब्बरी ती कशासाठीं मानायाची? असें तो करील तर तो निव्वळ पशू, अधिक कांहीं नाहीं. ईश्वरानें आम्हांस पूर्वापार ज्ञान होईल असें जें बुद्धिवैचित्र्य दिलें तें उपयोगावांचून निष्फळ दवडण्यासाठीं नव्हे. परिणामाविषयीं वारंवार शंका घेऊन ‘हें करूं कीं नको? तें करूं कीं नको?’ अशा विवंचनेत फार वेळ पडणें हें अत्यंत मंदबुद्धित्वाचें लक्षण होय. अशा विचारांत एक भाग शहाणपणाचा तर तीन भाग मूर्खपणाचे असतात. हेतु, इच्छा, सामर्थ्य व इतर सर्व साधनें यांचें मला आनुकूल्य असतांही “अरे, ही गोष्ट अजून माझ्या हातून व्हावयाची आहे!” असें घुम्यासारखें मीं घोकीत कां बसावें? जमिनीच्या एवढ्याशा तुकड्यासाठीं जीवांची राखरांगोळी करण्यास सिद्ध झालेल्यांची ढोबळ उदाहरणें माझ्यापुढें असतां मी आपला बसल्या जागेवरून हालत नाहीं, तेव्हा काय म्हणावें या शंकेखोरपणाला! पहा बरें, येवढें मोठे प्रचंड सैन्य हा अल्पवयस्क सुकुमार राजपुत्र युद्धाला घेऊन निघाला आहे, पण त्याबद्दल त्याला येवढी तरी भीति वाटते आहे काय? अति उद्दाम महत्त्वाकांक्षेनें त्याची चित्तवृत्ति ग्रासून टाकली असल्यामुळें तो जिवावर उदार झाला आहे! आपल्यावर येणाऱ्या भयंकर प्रसंगाची त्याला भीति देखील वाटत नाहीं, आणि एका कसपटाच्या मोलाच्या तुकड्यासाठीं वित्त, शरीर व जीवित यांच्या- विषयीं तो बेगुमान झाला आहे. मोठेपणाचें खरें लक्षण म्हणजे मोठेंच कारण घडून येईपर्यंत स्वस्थ बसणें हें नव्हे, तर ज्या ठिकाणीं मानहानि होण्याचा प्रसंग आहे, त्या ठिकाणीं कसपटासाठीं देखील जीव देण्यास तयार असणें हें होय. आतां माझी स्थिति पहा. लोकांनीं बाप मारावा, आई भ्रष्ट करावी; मनाची आणि शरीराची लाही होत असावी, तरी आपला पाषाणासारखा मी जागच्या जागीं सुस्त? निर्लज्जा चंद्रसेना, आज वीस हजार मनुष्यांच्या डोक्यांत अभिमानाचें वेड शिरून तीं नांव गाजविण्यासाठीं, त्या सर्वांना गाडण्यास देखील न पुरण्यायेवढ्या जमिनीच्या तुकड्यासाठीं, जीवांचे बळी पाडण्यास सिद्ध झालीं आहेत, हें पाहून तरी कांहीं हातपाय हालवूं लाग! (थोडा वेळ विचार केल्यासारखें करून) ठीक आहे, येथून पुढें विचार करायाचा तर एक सूड घेण्याचा आणि खून पाडण्याचा, नाहीं तर विचार असा करायाचा नाहीं!

प्रवेश ५ वा

स्थळ : किल्ल्यातील एक दिवाणखाना.

[राणी, प्रियाल आणि एक गृहस्थ येतात.]

राणी : मी तिच्याशीं बोलणार नाहीं.

गृहस्थ : ती अगदीं केविलवाणी व भ्रमिष्टासारखी झाली आहे. तिची ती दशा पाहून दु:ख वाटल्यावांचून राहत नाही.

राणी: ती म्हणते तरी काय?

गृहस्थ : ती आपल्या बापाची वारंवार आठवण करते, आणि असें म्हणते कीं, त्याच्यासंबंधानें दुनियेत झालेली गडबड माझ्या कानावर आली आहे; मग मोठ्यानें सुस्कारे टाकते, ऊर बडवून घेते, व झाडझुडुप पाहिलें कीं, त्याच्यावर आवेशानें चालून जाते. तिच्या बोलण्यांत तरी कांही अर्थ असतो असें नाहीं. पण अर्धे तोंडांतल्या तोंडांत, अर्धे स्पष्ट असे जें ती पुटपुटते, तें ऐकून भोवतीं जमलेल्या लोकांना मात्र असें वाटतें कीं, त्यांत कांही अर्थ असावा. मग ते आपपल्या समजूतीप्रमाणें आणि इच्छेप्रमाणे तिच्या त्या विसंगत बरळण्याचा अर्थ काढूं लागतात. तिची ती दीन मुद्रा, ते वेडेवांकडे हातवारे व तें घाबऱ्या घाबऱ्या पाहणें, यांनीं कित्येकांना असें वाटतें कीं, आम्ही काढलेलाच तर्क खरा. सारांश काय कीं, तिची ती दैन्यावस्था पाहून ती कांहीं तरी सार्थ बोलत असेल असें वाटतें, व फार खेद होतो.

प्रियाल : राणीसाहेब, तिच्याशीं बोलावें हें बरें. नाहीं तर तिच्या बोलण्यावर कुटाळ लोक नाहीं नाहीं त्या कोट्या बसवूं लागतील.

राणी : बरें तर मग, येऊं दे तिला आंत. [प्रियाल निघून जातो.] कोण माझी दशा ही! अथवा पापी अंतःकरणाचा धर्मच असा कीं, कांहीं घडून आलें तरी त्यावरून, आपणावर मोठें अरिष्ट येणार आहे असें त्यास वाटायाचेंच! गाळांत रुतलेल्या मनुष्याप्रमाणें अपराधी मनुष्य सुटण्यास जों जों प्रयत्न करितो तों तों अधिक अधिकच गोत्यांत पडतो.

[मल्लिकेसह प्रियाल पुनः येतो.]

मल्लिका : बलभद्राची सुंदर राणी कोठें आहे?

राणी : मल्लिके, बाई कसे काय?

class="table_1">

मल्लिका : (गाते.)

( पद)

class="table_10">

करुं काय मि रे मजला जाशी त्यजुनी

मज दुबळी येथ करूनी ।।

तें मजवरिचें, प्रेम आज संपोनी

शवगर्तीं जाय लपोनी ।।

उजळपणा त्या प्रेमाचा, रे ।

आजवरी दृष्ट जो साचा, रे ।

मज न पुन्हां तो पाहुं मिळे कीं नयनीं ।

जातें मीहि तमीं बुडुनी ।।

राणी : मल्लिके, अग मल्लिके, असे काय बडबडतेस बाई? काय झालें तुला?

मल्लिका : कसें? कसें म्हणतां बाईसाहेब? कसें होय?

class="table_11">

[पद]

किति सांगुं तुम्हांला बाई, जाहलें काई, वृत्त आजी

जें सुदृढ हृदय भाजी ।। अहो ऐका! ।। ध्रृ०।।

अजि जाय मरुनि तो पहा, धरणितें त्यजी वीरगाजी

विसरोनि चिंता माजी ।। अहो ।। ० ।।

प्राण जयाचे हरिले यमानें ।

देह तयाचा धरिला धरेनें

घेई शिलेला अपुल्या उशाला ।

तृणशय्येवर करि शयनाला ।।

राणी : अग, मल्लिके, हें बघ —

मल्लिका : (गाते.) देवाजीच्या कृपें ।। आमच्या बाबाला ।।

class="table_12">

प्रसंग हा आला ।। विपरीत ।।

राणी : माझे थोडे ऐकशील का, मल्लिके? [राजा येतो.]

मल्लिका : आपलें ना? आपले ना? हो हो; ऐका, ऐका. (गाते.)

class="table_1">

[पद]

मृत देह मागुती उरे, पुरितिं खल तथा भूमिमाजी

क्रूरता हृदयीं ताजी ।।अहो०।। २

होति त्या दुजी नच उशी, —लाकडी —तरी तीस राजी

स्वस्थ तें पडत शेजीं ।। अहो०।। ३

राजा : बाळे कसें काय आहे?

मल्लिका : बरें, बरें, देव तुमचें कल्याण करो. वड्याचें तेल वांग्यावर आणि काकाचा राग बापावर! महाराज, आपण काय आहों हें आपणांस समजतें, पण काय होऊं तें समजत नाहीं, होय ना? साखरेचें खाणे त्याला देवाचें देणें! (तोंडातल्या तोंडांत गाण्याचे सूर ओढते.)

राजा : एकसारखा बाप तिच्या मनांत घोळतो आहे, आणि दुसरें काय?

मल्लिका : जाऊं द्या कीं, त्याचे नांव कशाला? पण जर कोणीं विचारिलें की याचा अर्थ काय? —तर असें म्हणावे— (गाते.)

(अंजनीगीत)

class="table_13">

उदइक विजयादशमीला मी, नाहुनि माखुनि वस्त्रें लेउनि ।

येइन मित्रा आस धरूनी, भार्या तव व्हाया ।।

(कामदा)

class="table_13">

विसरलां कशी ही स्ववल्लभा । तुजविणें मला कोण, वल्लभा?

प्रियकरा, तुला वेष्टि मल्लिका । आम्रका जशी स्निग्ध वल्लिका ।।

राजा : ताई मल्लिके, माझें थोडें ऐकून घेशील का?

मल्लिका : तुमच्या गळ्याशपथ मी पुनः असें कधीं नाहीं करायाची. नाही भरंवसा ठेवायाची. त्याचें नांव नाहीं काढायाची. (गाते.)

(साकी)

class="table_14">

त्या तरुणाच्या मधुरालापे वेडावुनि ती गेली

परि निर्लज्जें वचन मोडुनी फारचि दुःखित केली ।।

चेष्टा मदनाच्या ।। केवळ विपरित करणीच्या ।।

राजा : इची अशी स्थिति होऊन किती दिवस झाले?

मल्लिका : आतां सर्व ठीक होईल असें मला वाटतें. मनुष्याला धीर पाहिजे. पण त्या म्हाताऱ्याला अगदीं गार जमिनीत त्यांनीं निजविला हें पाहून मला रडें आल्याशिवाय राहत नाहीं. हें सारें समजेल माझ्या दादाला. तुमच्या भल्या उपदेशाचें माझ्या डोक्यावर मोठे ओझे आहे. आ रे बेटा, आव? ये, इस पिस पिस! येतें, बायांनो, येतें अं? सासूबाई, येतें अं? (जाते.)

राजा : प्रियाला, जा बाबा तिच्या पाठोपाठ, आणि तिला भलतेसलते करूं देऊं नको. (प्रियाल जातो.) दुःख अत्यंत दुःसह झालें म्हणजे त्याचा असा शोचनीय परिणाम होतो. बापाचे अकस्मात मरण हेंच तिच्या वेडाचे कारण. मदनिके, मदनिके! संकटे यायाला लागली म्हणजे ती एक – दोनच, कोणीकडे आलीं आणि कोणीकडे गेलीं, असें व्हायाचें नाहीं. तीं एकदां येऊं लागलीं म्हणजे त्यांचे पर्वतच्या पर्वत कोसळतात. प्रथम तिचा बाप मारला गेला, पुढें तुझ्या मुलाला पराकाष्ठेच्या अवखळ गुणामुळें बाहेर घालवावा लागला. सत्य माहीत नसल्यामुळें शालेयाच्या मरणासंबंधाने लोकांत नाहीं नाहीं त्या दाट अफवा पसरत आहेत, व ते त्याविषयीं हवे तसले तर्क काढूं लागले आहेत; इकडे आम्ही घाईघाईनें त्याला आंतल्या आंत मूठमाती देऊन बसलों, बरें, अशा प्रसंगीं मल्लिका तेवढी तरी नीट असायाची होती, पण तेंही नाही. तिलाही याच वेळेस वेड लागलें! विचारच नाहीसा झाल्यावर माणसांत आणि मातीच्या चित्रांत किंवा पशूंत काय फरक आहे? मी इतक्यालाही डगलों नसतों. पण नुकतीच अशी बातमी लागली आहे कीं तिचा भाऊ उत्तालाहून चोरून येथें आला आहे व शालेयाच्या मृत्यूसंबंधानें टवाळ लोक नाहीं नाहीं त्या कल्पना त्याच्या मनांत भरून देत आहेत, त्यामुळें तो अगदीं खवळून गेला आहे. व मुळांत तथ्य काय आहे हें माहीत नसल्यामुळे त्याला आमचा संशय येऊन त्यानें आम्हांवर मोठा कटाक्ष धरिला आहे. हें ऐकल्यावर मात्र माझें धाबें अगदीं गडबडून गेलें; मनुष्य धीर तरी धरील कोठवर? या निरनिराळ्या यातनांमुळें एखाद्याला तोफेच्या तोंडीं बांधून मारावें तशी माझी अवस्था झाली आहे. (आत गडबड होते.)

राणी : कोण आहे आंत? कसली गडबड चालली आहे?

राजा : कुठें आहेत ते माझे तुर्क? त्यांना म्हणावे दरवाजावर हुशार रहा!

[दुसरा एक गृहस्थ प्रवेश करितो.]

(त्यास) काय गडबड आहे हो?

गृहस्थ : महाराज, आपला जीव सांभाळा, जीव सांभाळा! प्रचंड वणवा पेटला म्हणजे तो जशीं एका पाठीमागून एक रानें मोठ्या झपाट्यानें फडशा करीत जातो, त्याप्रमाणे तीव्रजय हा द्वाड आणि दांडग्या लोकांचा पुढारी होऊन तुमच्या अधिकाऱ्यांना बेदम करीत इकडे वेगानें येत आहे. बाजारभाई त्याला राजा म्हणूं लागले आहेत; जिकडे तिकडे अंदाधुंदी माजून राहिली आहे; लहान नाही, थोर नाही; नवें नाहीं, जुनें नाहीं. जो तो वाटेल तसें बोलूं लागला आहे! धाक अगदीं उडाला, वचक तर नाहींसा झाला व चालरीत चटसारी बुडून जाऊन चोहोंकडे झोटिंगपादशाही माजून राहिली आहे, व जग अत्यंत रानटी अवस्थेंत असल्यासारखें भासूं लागलें आहे. शहरचे सगळे हुच्चभाई, “तूं आमचा राजा! तूं आमचा राजा!” म्हणून त्या तीव्रजवाच्या पाठीमागें लागले आहेत, आणि “काही झालें तरी आम्हीं तीव्रजवाला राजा करणारच करणार” असा आकाशपाताळ दणदणून टाकणारा ओरडा करीत भटकत आहेत!

राणी : द्वाडपणाची मेल्यांना केवढी हौस पहा! चांगलें, चांगलें, बलभद्राच्या कुत्र्यांनो, चांगलें आरंभलें आहे! (आंत आवाज होतो.)

राजा : अरे, यांनीं दारेंसुद्धां फोडिलीं वाटतें!

[शस्त्रासह तीव्रजव व त्याच्या पाठीमागून बलभद्राचे लोक येतात.]

तीव्रजव : राजा कोठें आहे? लोक हो, आपण कृपा करून बाहेर उभे रहा.

लोक : नाही, आम्ही आंत येतों.

तीव्रजव : कृपा करून माझें म्हणणें ऐका.

class="table_5">

लोक : बरें आहे, बरें आहे.

[लोक दाराच्या बाहेर राहतात.]

तीव्रजव : मी तुमचा आभारी आहें. दारावर मात्र खडा पहारा असूं द्या. नीचा राजा, माझा बाप कुठें आहे तो टाक?

राणी : बाळा तीव्रजवा, शांत होशील का?

तीव्रजव : शांत होऊं म्हणतेस? रांडेचा कारटा असतों तर मी शांत झालों असतों! शांत होऊन निर्दोष बापाला जारिणीपति आणि निष्कलंक आईला अधम जारिणी करूं काय?

राजा : तीव्रजवा, सगळी मर्यादा सोडून असा क्रोधाविष्ट कां झालास? मदनिके, सोड त्याला. माझ्या जीवाबद्दल भिऊं नको. राजकायेवर नैसर्गिक तेजाचें आणि पवित्रतेचें असें झांकण असतें, कीं राजद्रोह कितीहि प्रमत्त झाला तरीं तिला तो दटावील मात्र; पण तिच्यावर प्रत्यक्ष हात टाकण्यांची किंवा तिला स्पर्श करण्याची त्याची छाती नाहीं. तीव्रजवा, तू असा संतापलास कां, तें मला मांग. मदनिके, किती सांगावे, सोड त्याला. बोल, तीव्रजवा, बोल.

तीव्रजव : माझा बाप कोठे आहे?

राजा : तो मेला.

राणी : पण तो त्यांच्याकडून नाहीं काहीं!

राजा : त्याला हवें तें विचारू दें.

तीव्रजव : तो कसा मेला? माझ्याशीं चेष्टा चालायाच्या नाहींत. धिक्कार असो राजनिष्ठेला! वचनें आणि प्रतिज्ञा जळून खाक होवोत! सदद्विविचार आणि प्रौढता यांचा खग्रास होवो! हवी ती शिक्षा सोसायाला मी तयार आहें. माझा मुद्दा येवढाच आहे कीं, जें होईल तें होवो, मृत्युलोक आणि स्वर्गलोक यांना मी अंतरलों तरी बेहेत्तर आहे पण मी म्हणून माझ्या बापाच्या मृत्यूबद्दल पक्का सूड घेतल्याशिवाय कधींही सोडणार नाही!

राजा : कोण तुझा हात धरणार आहे?

तीव्रजव: माझा मी. सगळ्या जगाचें देखील मी ऐकणार नाहीं! कुणाला वाटेल कीं हें माझ्या हातून कसें होईल? पण सांगून ठेवतों, माझ्यापाशीं अशी साधनें आहेत कीं, त्यांच्यामुळें मला थोडक्यांत पुष्कळ काम साधतां येणार आहे.

राजा: तीव्रजवा, तुझ्या बापाला कोणीं पारिलें हे निश्चयात्मक समजून घेणार, का आवेशाच्या भरांत मित्राला व अमित्राला आणि अपराध्याला व निरपराध्याला सगळ्यांनाच रसातळाला पाठविणार?

तीव्रजव : त्याच्या शत्रूशिवाय इतरांच्या केंसाला बोट नाहीं लावायाचा!

राजा : मग ते कोण आहेत हें तुला समजून घ्यायाचें आहे काय?

तीव्रजव: त्याचे जे मित्र असतील त्यांना -हें पाहा. (बाहु पुढें करून) मी असें घट्ट आलिंगन देईन; व गरज पडल्यास त्यांच्यासाठीं आपली मान उतरून देण्यास सुद्धां मागेपुढें पहाणार नाहीं.

राजा : वाजवी आतां तूं सदपत्याप्रमाणें आणि चालीच्या पुरुषाप्रमाणें बोलू लागलास तुझ्या बापाचा जो एकाऐकी शेवट झाला त्यांत माझें बिलकूल अंग नाही व त्यासाठीं मला पराकाष्ठेचें दुःख होत आहे, अशी तुझ्या अंतःकरण्याची बालंबाल खात्री झाली तर तूं मला दोष नाहीं ना लावणार?

लोक : (पडद्यांत) येऊं दे तिला आंत.

तीव्रजव : काय आहे तिकडे? गडबड कसली?

(मल्लिका पुनः येते.)

अग्निनारायणा, माझा मेंदू जाळून त्याची राखरांगोळी कर! अश्रूंनो, सातपट खारट होऊन माझ्या डोळ्यांच्या पहाण्याच्या शक्तीचा समूळ उच्छेद करा! शपथ घेऊन सांगतों, या तुझ्या वेडेपणाच्या भारंभार, तीळभर अधिक पण कमी नाहीं, इतका सूड घेतल्यावाचून मी रहाणार नाहीं. अहाहा! नयनानन्दकारिणी, आम्रकलिके, सुकुमार कुमारी, प्रिय .भगिनी, रमणीय मल्लिके! देवा, देवा, देवा! वृद्ध मनुष्याच्या जीवित्वाप्रमाणें अशा तरुण कन्येची बुद्धिही लयाला जावी का? मनुष्याची मनोवृत्ति प्रेमानें उन्नत होते, प्रेमाविषय नाहीसा झाला म्हणजे त्याच्याबरोबर तिचा सारभूत असा कांहीं भाग तरी नाहींसा झाल्याशिवाय रहात नाहीं.

class="table_1">

मल्लिका : (गाते)

(पद)

अरे मेल्या यमा हित काय तुशीं? ।। ध्रु० ।।

ते सौख्यनिधी, महनीय गुणी,

उचलोनि तयाप्रति नेशि झणीं,

तुजला कि नसे पुसताचा कुणी?

शासन करि तुज, नुरला किं कुणि अज, कथिं तूं मज

तीव्रजव : ताई, तुझी ही दैन्यावस्था पाहून माझ्या अंगांत क्रोधाग्नि जसा भडकत आहे, तसा तुझ्या शुद्धींतल्या भाषणांनीं सुद्धां भडकला नसता!

मल्लिका : (गाते)

class="table_15">

गा गा गा गा गा

जाऊन येऊन फिरून मुन्नी तूं “गा गा गा गा गा.” पाहिलेंसना, हें ध्रुपद कसें जुळतें तें? (गाते.)

class="table_16">

धन्याची पोर, धन्याची पोर,

जो नेई तो हरामखोर.

तीव्रजव : शुद्ध तथ्याखेरीज या बरळण्यांत दुसरें कांहीं नाहीं.

मल्लिका : ही बकुळीची कळी; ही घे तुला; विसरूं नको बरें; ही कोराटीची डाहळी घे म्हणजे तुला विचार फुटतील.

तीव्रजव : आ हा हा! स्वप्नांत जागूति यावी त्याप्रमाणे हिच्या खुळेपणांत देखीय हिला ही कोण आठवण आणि कोण विचार!

मल्लिका : ही पहा कांहीं गुलबाशीची आणि कांहीं तगरीचीं फुलें आहेत; या आघाड्यांतला निम्मा तुला घे आणि अर्धा मला ठेव. त्याचें तूं बाशिंग कर अं? लोकांना कशाला आधीं नादीं लावावें आणि मग फशीं पाडावें? (गाते.)

खुळ्याला खुळा मिळाला । जीव घेऊन पळाला ।।

आलें अं, आले अं, जरा थांब, थोडे थांब. होतीं पुष्कळ,पण बाबा मेला त्या दिवशीं सगळी कोमेजली; म्हणतात त्याचा चांगला शेवट झाला!

तीव्रजव : विचार, व्यथा, विकार,—सारांश, इचें जें जें पहावें तें तें अंतःकरणाला पाझर फोडितें आणि करुणा आणितें.

class="table_5">

मल्लिका : (गाते.)

धरणीवर पडला ।

बाबा माझा धरणीवर पडला ।

धरणीवर पडला ।

बाबा माझा धरणीवर पडला ।।

जे देवा, तुझ्या पायां पडतें; जे देवा, तुझ्यापुढें नाक घासतें. (जाते.)

तीव्रजव : देवा, हें तूं पाहतो आहेस काय रे?

राजा : तीव्रजवा, तूं आपल्या दुःखाचा अर्धा वांटा मला न देशील तर त्वां माझ्याशीं मोठा अन्याय केल्यासारखें होईल. गांवांत जा, आणि तुला वाटतील ते चार शिष्ट मित्र घेऊन ये; ते सर्व हकीगत समजून घेऊन तुझा-आमचा न्याय करतील. आणि मग जर त्यांच्या नजरेला असें आलें की, साक्षात् किंवा परंपरेनें तुझ्या बापाच्या मरणाशीं माझा अगदीं थोडा तरी संबंध आहे, तर तुझे समाधान करण्यासाठीं तुला मी आपलें राज्य, मुकुट, आणि म्हणशील तर जीव देखील देईन; पण तसे झालें नाहीं तर मात्र तूं शांत होऊन आमच्या विचारानें चाल, म्हणजे आपण एकदिलानें परिश्रम करून अपराध्याला योग्य दंड करण्याचा उपाय करूं.

तीव्रजव : बरें तर मग, तसेंच होऊं द्या. परंतु त्याला कोणी कोणत्या उपायांनी मारला, उघडपणे त्याचा प्रेतसंस्कार कां झाला नाहीं, देऊळ, समाधि किंवा कोणत्याही प्रकारचें स्मारक त्याच्यासाठीं कां झाले नाहीं, त्याच्या नांव- लौकिकाप्रमाणे गो-दानें,शय्यादानें, श्राद्धक्रिया इत्यादि धर्मकर्मे कां झाली नाहींत वगैरे अनेक गोष्टीची बारीक चौकशी लागून माझें समाधान होण्याजोगा निवाडा झाला पाहिजे.

राजा : बरें तसें होईल, जो अपराधी ठरेल त्याचा शिरच्छेद करूं, चल तर मग आतां माझ्याबरोबर.

[निघून जातात.]

——

प्रवेश ६ वा

स्थळ — किल्ल्यातीत दुसरी एक खोली.

[प्रियाल आणि एक चाकर प्रवेश करितात.]

प्रियाल : कोण ते माझ्याशी बोलण्यासाठीं खोळंबून राहिले आहेत?

चाकर : खलाशी सरकार. आपल्या नांवचीं पत्रें घेऊन आलों आहों, असें ते म्हणतात,

प्रियाल : येऊं दे त्यांना आंत. (चाकर जातो.) चंद्रसेन महाराजांकडून जर हे खलाशी आले नसतील तर दुसऱ्या कोणाकडून हे यावेत याचा माझ्यानें अजमास करवत नाहीं. [खलाशी येतात.]

एक खलाशी : ईश्वर तुमचें कल्याण करो!

प्रियाल : तो तुझेंहि कल्याण करो!

प० खलाशी : आलें त्याच्या मनांत तर करील बापडा. महाराज, हें आपल्याला पत्र दिलेलें आहे. श्वेतद्वीपाला जो वकील निघालेला होता त्याजकडून हें आलेलें आहे. आपल्याला प्रियालच म्हणतात ना?

प्रियाल : (वाचतो)

class="table_5">

“प्रियाला, हें पत्र वाचून पाहिल्यावर या लोकांना राजाला भेटविण्याची कांहीं तरी खटपट कर. यांच्यापाशीं राजाला देण्यासाठीं दिलेलीं पत्रें आहेत. आम्हांला निघून दोन दिवस झाले नाहींत तों चांचे लोकांचें एक लढाऊ गलबत आमच्या पाठीस लागलें. वारा अगदीं मंद असल्यामुळें गलबतें चालेनात. शेवटीं निरुपायास्तव लढाईला उभें राहणें भाग पडलें. तिच्या झपाट्यांत मी चांच्यांच्या गलबतांत उतरलों. लागलेच त्यांनीं आमच्या गलबतापासून आपलें गलबत दूर काढून घेतलें, व दुर्देवानें मी एकटाच त्यांत कैदी सांपडलो. भल्या चोराप्रमाणें ते माझ्याशी वागले, व त्यांनी मला कोणत्याही प्रकारचा त्रास दिला नाहीं; याबद्दल पुढें-मागें मला त्यांचे उपकार फेडले पाहिजेत. मी पाठविलेली पत्रें राजाला पोहोंचतीं कर, आणि होईल तितकी त्वरा करून मला येऊन भेट. मला तुजपाशीं दोन गोष्टी बोलायाच्या आहेत. त्या ऐकल्याबरोबर तुझी छाती फुटेल, परंतु संकटाच्या मानानें त्या काहींच नव्हत हें तुला समजून येईल. हे भले खलाशी मी ज्या ठिकाणी आहें त्या ठिकाणी तुला घेऊन येतील. जुंग आणि भृंग श्वेतद्वीपाच्या वाटेवर आहेत. त्यांच्याविषयींही मला तुजपाशीं पुष्कळ सांगायाचें आहे.”

‘तुझें निरंतर हित चिंतणारा

तुझा प्रिय मित्र,

चंद्रसेन.’

चला, मी तुमच्या पत्रांची वास्तपुस्त लावतों, आणि हें मला लवकरच केलें पाहिजे. कारण, ज्या ठिकाणाहून तुम्हीं पत्रें आणलींत त्या ठिकाणीं तुम्हांला घेऊन जायाचें आहे. [जातात.]

——

प्रवेश ७ वा

स्थळ—किल्ल्यांतील दुसरा एक दिवाणखाना.

[राजा आणि तीव्रजव प्रवेश करितात.]

राजा : आतां मजविषयींचा तुझ्या मनांतला सगळा राग नाहींसा होऊन तूं मला आपल्या जिवलग मित्राप्रमाणें मानिलें पाहिजेस. कारण तुला सर्व हकीकत कळली आहे, आणि तीवरून असें समजून आलें आहे कीं, ज्यानें तुझा बाप मारिला तो माझाही जीव घेण्याविषयी प्रयत्न करीत होता.

तीव्रजव : असें उघड दिसतें खरें. पण ज्या हरामानें असे दारुण आणि निर्घृण अपराध केले, त्याची चौकशी तुम्हीं कशी केली नाही? ज्याला थोडे शहाणपण आहे किंवा स्वसंरक्षणाची काळजी आहे, तो असें करण्यास कधीं न चुकता.

राजा : खरें म्हणतोस. पण तसें न करण्याला मुख्य दोन कारणें झालीं. ती कदाचित तुझ्या दृष्टीला पोकळ दिसतील, पण मला फारच महत्त्वाचीं वाटतात. एक तर राणीनें म्हणजे त्याच्या आईनें त्याच्याकडे पाहून जीव धरिला आहे; आणि माझ्याविषयी म्हणशील तर—आतां त्यांत माझा गुण असो कीं दुर्गुण असो –ती माझ्या सुखाला आणि जीवित्वाला इतकी आवश्यक होऊन बसली आहे कीं, ताऱ्यास जसें आपल्या कक्षेंतून बाहेर पडतां येत नाही, त्याप्रमाणे तिचें वचन मला उल्लंघवत नाहीं. त्याची उघडपणे चौकशी न करण्याचें दुसरे कारण असें कीं, साऱ्या लोकांचें त्याच्यावर पराकाष्ठेचें प्रेम आहे. प्रीतीमुळें ते त्याचे अपराध विसरून जातात, आणि जशी एखादी नदी आपल्या ओघानें गोट्याचे शाळिग्राम बनविते त्याप्रमाणें हे त्याच्या खोड्यांचेच गुण घेत बसतात. या रीतीनें चोहोंकडून जोराचा आडवा वारा वाहत असल्यामुळें, गलोलीचा दगड सावजाला न लागतां आपल्याच अंगावर उलटेल अशा भीतीनें त्या पंचायतींत मी पडलों नाहीं.

तीव्रजव : आणि या रीतीनें माझा उदार पिता परलोकवासी झाला व जिला प्रत्यक्ष अप्सरासुद्धां दासी शोभणार नाहींत अशी माझी अद्वितीय रूपवती बहीण वेडी झाली! असो, सूड घेण्याची वेळ येईल!

राजा : त्यासाठीं सदां सर्वदां चिंतन करून निद्राभंग करून घेऊं नको. डोक्यावर संकटांचा कडा कलला असला तरी ‘आहे एक सृष्टिचमत्कार’ असें म्हणून त्याच्याकडे गमतीनें पहात बसूं इतके आपण मूर्ख आणि निष्काळजी आहों असें तूं समजू नको. अधिक लवकरच तुझ्या कानांवर येईल. तुझ्या बापाविषयीं आम्हांला काळजी होती; आणि आमची आम्हांलाहि आहे. आणि येवढ्यावरून मला वाटतें, काय तर्क करावयाचा तो तुझ्या लक्षांत येईल.

[एक जासूद येतो.]

काय रे, काय बातमी आहे?

जासूद : महाराज, चंद्रसेनमहाराजांकडचीं पत्रें आलीं आहेत. हें आपलें; हे आईसाहेबांचें.

राजा : चंद्रसेनाकडून? कोणी आणली तीं?

जासूद : महाराज, तीं खलाशांनीं आणलीं असें म्हणतात; मीं कांही त्यांना पाहिलें नाही; तीं मला पारिजातकानें दिलीं; आणि त्याला तीं आणणारांकडून मिळाली.

राजा : बरें, जा तूं. (जासूद जातो.) तीव्रजवा, वाचायाची ना तीं?

[वाचतो.]

“श्रीमंत सकलगुणालंकृत अखंडराजलक्ष्मीविराजित प्रतापशाली बलभद्राधिपति तीर्थस्वरूप काका यांस चंद्रसेनाचा कृतानेक शिरसाष्टांग नमस्कार, विज्ञापना ऐशीजे:—मला आपल्या राज्यात नागवा उघडा आणून सोडिलें आहे. उदईक आपल्या पायांच्या भेटीची अपेक्षा करीत आहे. त्या प्रसंगीं, प्रथम आपली क्षमा मागून मग अशा विलक्षण रीतीनें एकाएकीं परत कसा आलों हें सांगेन.”

class="table_17">

‘चंद्रसेन’

याचा अर्थ काय? बाकीचे सारे परत आले की काय? किंवा ही सारीच लबाडी आहे, आणि वास्तविक असें कांही झालेंच नाहीं?

तीव्रजव : आपल्याला अक्षर ठाऊक आहे काय?

राजा : हो, हें चंद्रसेनाचेंच अक्षर. ‘नागवा!’ आणि ताज्या कलमांत असें म्हटले आहे कीं ‘एकटा!’ यांत तुझा कांहीं तर्क चालतो काय?

तीव्रजव : आपली तर बोवा अक्कल गुंग झाली. पण येऊं दे तर त्याला; मलाही तेंच पाहिजे आहे. जोंपर्यंत मनांत राग जळतो आहे तोंपर्यंत ‘बच्चाजी, तूं हें असें केलेस’ असें त्याच्या तोंडावर सांगण्याची संधि मिळाल्यास किती मजा होणार आहे?

राजा : तीव्रजवा, असें जर असेल तर–तें कसें करावें, अथवा कसें करूं नये यासंबंधानें तूं माझें ऐकशील का?

तीव्रजव : होय; पण तोंड-हात बांधून घेणें मात्र मी नाहीं कबूल करणार.

राजा : तुझें समाधान झालें म्हणजे झालें ना? समुद्रावर कांहीं गोता आल्यामुळें जर तो परत आला असेल आणि पुनः निघण्याची त्याची इच्छा नसेल, तर माझा असा विचार आहे कीं, मी मोठ्या परिश्रमाने नुकतेंच जें एक कोयडें तयार करून ठेविलें आहे त्यांत त्याला अडकवून द्यावयाचें, तें अशा रीतीनें कीं बाहेर न पडतां तेथल्या तेथेंच त्याचा मोक्ष व्हावा. आणि अशा रीतीनें त्याचा शेवट झाला म्हणजे त्याबद्दल जनापवाद आमच्याकडे येणार नाहीं, इतकेंच नाही, तर प्रत्यक्ष त्याच्या आईला देखील असें वाटेल कीं, त्याचा अंत झाला तो केवळ अपघातानें झाला.

तीव्रजव : महाराज, आपली योजना आम्हांला कबूल आहे; मात्र इतकेंच झाले पाहिजे कीं, त्याचा शेवट माझ्या हातून लागला पाहिजे.

राजा : तें काम ओघानेंच तुझ्याकडे आलें. तूं बाहेरदेशीं गेल्यापासून एका गुणाविषयी इकडे तुझा फार लौकिक झाला आहे. त्यासंबंधानें लोक तुझी फारच तारीफ करितात, व ती चंद्रसेनाच्या कानावर जाईल अशा रीतीनें बोलतात. आणि त्याला तर तुझ्या इतर गुणांपेक्षां त्या एकामुळें तुझ्याविषयीं इतका मत्सर उत्पन्न झाला आहे कीं, माझ्या मतें तो अत्यंत निंद्य आहे.

तीव्रजव: महाराज, तो कोणचा गुण?

राजा : काय सांगावें, तारुण्यमंदिलाला शोभा देणारा तो झगझगीत शिरपेंच आहे; कारण, ज्याप्रमाणें उतारवयांत साधा पोषाख व पोक्त भाषण ही शोभतात, त्याप्रमाणें रंगेलपणा आणि छानछुकी हीं तारुण्याला साजून जातात दोन महिन्यांपूर्वी उतालाहून एक गृहस्थ आला होता. मी स्वतः उतालचे पुष्कळ लोक पाहिले आहेत, व त्यांच्याशीं लढलों आहें, आणि ते जबरदस्त स्वार आहेत. हें मला ठाऊक आहे. पण परवांच्या बहाद्दरानें अश्वविद्या जणूं काय भारून टाकल्यासारखी दिसली; त्यानें रिकिबीवर डावा पाय ठेविला मात्र, तों त्याच्या घोड्यानें अशी विलक्षण पक्कड केली कीं तो त्याच्या पाठीवर खिळल्यासारखा भासून त्याचें आणि त्याच्या घोड्याचे मिळून तुंबरासारखे एक नवीनच जनावर बनल्याप्रमाणें दिसलें; व त्यानें अशा अद्‌भुत पकडी करून दाखविल्या कीं, तशा माझ्याच्यानें कधींही होणार नाहींत!

तीव्रजव : कोण तो, उताली होता काय?

राजा : हो उताली.

तीव्रजव : तर मग तो खचितच केतकीकान्त असला पाहिजे.

राजा : हो, तोच तोच.

तीव्रजव : त्याची माझी चांगली ओळख आहे. त्याची गोष्ट कशाला पाहिजे? आजकाल तो उतालचा लाल आहे.!

राजा : त्यानें तुझीही फार तारीफ केली; आणि विशेषेंकरून तो असें म्हणाला की, ढाल-तरवारीच्या खेळांत अंगावर घेतलेला घाव हटकून चुकविण्याच्या कामीं तीव्रजवाशीं बरोबरी करणारा सगळ्या उतालांत एक मनुष्य नाहीं! अशा प्रसंगीं तो चालून जाऊन पाऱ्यासारखा हलूं लागला, आणि अंग चुकवून ढालेवर नेमके घाव घेऊं लागला म्हणजे पाहणारांचीं अंतःकरणें थक्क होऊन जातात. त्याच्या तोंडून हा तुझा लौकिक ऐकून चंद्रसेनाला इतकें वाईट वाटलें, व इतका मत्सर उत्पन्न झाला कीं, त्या दिवसापासून तूं केव्हा परत येशील, आणि तुझ्याशी मी केव्हां खेळेन असें त्याला झालें आहे. आतां आम्ही जो व्यूह रचिला आहे तो यावरच —

तीव्रजव : महाराज, यावरच कसा?

राजा : तीव्रजवा, तुझ्या बापावर तुझी प्रीति होती किंवा नाहीं? अथवा ‘वचने किं दरिद्रता’ या पंथाचे, तोंडानें रेलचेल दुःख दाखविणारे, पण कोरड्या अंत-करणाचे पंडित आपण आहांत?

तीव्रजव : असला प्रश्न कां विचारलांत?

राजा : बापावर तुझी ममता नव्हती असें मी म्हणत नाहीं, पण ममतेचा धर्म असा आहे कीं ती कालानें उत्पन्न होते; आणि तिची ज्वाला व तिचें तेज हीही कालानेंच कमी झाल्याची उदाहरणें आहेत. ममतेच्या ज्वालेंतच एक प्रकारची वात किंवा काजळी असते, व तिच्या योगानें ती कमी होते, आणि हें नीटच आहे. कोणत्याही वस्तूचें चांगुलपण सर्वकाळ एकसारखें राहत नाहीं. कारण चांगुलपण फार झालें कीं फाजिलपणामुळें त्याचा लय होतो. म्हण आहे — ‘अति सर्वत्र वर्जयेत्‌’ कांही करायाचें मनांत आलें तर तें मनांत आल्याबरोबर करून टाकावें. कारण, त्याच्यासंबंधानें चर्चा झाली, किंवा कोणी आड आला, किंवा दुसरा कांही अडथळा आला. तर तेंच मनांत आलेलें कमजोर होतें, किंवा अजीबात मागें पडतें. ज्याप्रमाणें भाता एकसारखा चालत असला म्हणजे बरा असतो, नाहीं तर तेव्हांच बिघडतो, त्याप्रमाणें मनाची प्रकृति आहे; त्यांत आलेलें चांगलें काम एकदम उरकलें तर बरें, नाहीं तर तें तत्काळ ढिलें पडतें. अरे, मी भलतीकडेच वाहायाला लागलों; मला आपल्या मुद्द्यावर येऊं दे.–चंद्रसेन परत आला आहे; तेव्हा तूं आपल्या बापाच्या पोटच्या आहेस असें सिद्ध करून दाखविण्यासाठी, बोलण्याखेरीज कोणतें कृत्य करण्याचा पत्कर घेतोस?

तीव्रजव : देवळांत त्याचा गळा कापण्याचा.

राजा : एकदा खून करायाचा म्हटलें म्हणजे मग सुगति आणि दुर्गति यांच्या विचारांत पडूं नये; सूड घ्यायाचा तो पक्का घेतला पाहिजे. परंतु तीव्रजवा, तुझ्या हातून हें होईल तर पहा. तूं घरांतून बाहेर पडू नको. चंद्रसेन परत आला, म्हणजे तूं घरीं आला आहेस हें त्याला कळेल. मग आम्ही कांहीं माणसें लावून त्याच्यापुढें तुझ्या नांवाचा असा स्तुतिपाठ चालवूं, कीं, संतापून जाऊन त्यानें तुझ्याशीं लढाईलाच उभें राहावें. जात्या शांत व उदार आणि गंभीर मनाचा तो असल्यामुळें, ही आमची लुच्चेगिरी त्याच्या लक्षांत येणार नाही. आणि असे होऊन तो लढाईला एकदां उभा राहिला म्हणजे रक्तपात करण्यास भुकेलेल्या तीक्ष्ण तरवारीनें तुझा बाप मारल्याबद्दल खेळाच्या सपाट्यांत त्याचा समाचार पाहून घे.

तीव्रजव : तें मी करीन, आणि त्या कामाकरितां मी आपली तरवार साखून ठेवीन. मी एका वैदूपासून एक तेल घेऊन ठेविलें आहे, तें इतकें जालीम आहे कीं त्यांत बुचकळलेलें चाकूचें पातें अंगाला लागून थोडें रक्त निघालें म्हणजे पुरें, मग बह्मांडांतल्या सगळ्या वनस्पतींपासून काढलेला उतारा जरी त्यावर दिला, तरी त्यापासून बिलकुल फायदा होणें नाहीं. मी आपल्या तरवारीचें टोंक त्यांत बुचकळीन आणि मग खेळतां खेळतां चंद्रसेनाला त्याचा थोडा जरी स्पर्श झाला तरी बस्स आहे; तेवढ्यानें तो मेला पाहिजे.

राजा : असें नाहीं, आणखी या गोष्टीचा विचार करूं या. या कामाला काळवेळ पाहून हात घातला पाहिजे. हलगरजेनें आमची मसलत बाहेर पडण्यापेक्षा तिच्या भरीस न पडणें हेंच बरें. यासाठीं या मसलतीच्या मागें दुसरी एक जोडगोळी भरून ठेविली पाहिजे; अशासाठीं कीं, पहिलीचा बार हुकला तर मागली पाठोपाठ सोडतां यावी. पण थांब, मला पाहूं दे कसें बरें हें? आलें ध्यानांत. खेळतांना हात चुकविण्याचा पण तर लावायाचाच. आणि खेळण्याच्या झपाट्यांत तुम्ही लाल झालां आणि थकून गेलां, म्हणजे चंद्रसेन दारू मागेल त्या वेळेस मी त्याला विष घातलेला पेला भरून देईन. तो त्यानें घेतला म्हणजे तो तुझ्या विषारी तरवारीच्या वारांतून जरी सुटला असला तरी यानें आपला इष्ट हेतु खास सिद्धीस जाईल.

[राणी येते.]

हं, तूं इतक्या घाईघाईनें कां आलीस?

राणी : संकटें एकामागून एक इतक्या जलदीनें येतात कीं, तीं एकमेकांची पाठच शिवतातशीं दिसतात. तीव्रजवा, तुझी बहीण बुडाली, बाबा!

तीव्रजव : बुडाली! अहो कोठें?

राणी : नागझरीच्या ओढ्यावर ती कोठें हिंडत हिंडत गेली आणि फुलें तोडण्याच्या आशेनें कांठावर एक सोनचांफ्याचें झाड होतें त्यावर चढली. पुढें फुलें तोडण्याच्या नादांत पाण्यावर एक बारीक खांदी आली होती, तीवर गेली त्यासरशीं ती तिच्यासह मोडून पाण्यांत पडली. कांहीं वेळपर्यंत लूगड्याच्या फुग्यामुळें पाण्यावर गाणें म्हणत ती तरंगत राहिलीं, पण पाणी शिरून फुगा नाहींसा होण्याबरोबर, तिच्या नाका-तोंडांत पाणी जाऊन तिचा शब्द बंद झाला, व एका क्षणांत दुष्ट मृत्यु तिला पात्राच्या तळीं घेऊन गेला.

तीव्रजव : शिव शिव! तर मग ती बुडाली आँ?

राणी : बुडाली, बुडाली!

तीव्रजव : ताई! अनाथ मल्लिके! सगळें पाणी तूंच घेऊन बसलीस, यासाठी मी आतां डोळ्यांतून पाणी येऊं देत नाहीं. पण काय करावें? स्वभावापुढें इलाज नाहीं. पुरुषाच्या जातीला रडणें शोभत नाहीं! पण नाइलाज झाला म्हणजे रडें कोसळतें. महाराज, नमस्कार असो तुम्हांला. माझें काळीज कसें पेट घेत आहे! पण काय करूं? मूर्खपणामुळे गला गप्प बसण्याची पाळी आली आहे! (जातो.)

राजा : मदनिके, चल, त्याच्या पाठोपाठ जाऊं. त्याचा राग शांत करण्यासाठीं मला कोण यातायात पडली! आतां मला अशी भीति उत्पन्न झाली आहे कीं, याच्या योगानें तो पुन्हां चेतेल; याकरितां चला त्याच्या पाठीमागें.

[निघून जातात.]

❀❀❀

अंक पांचवा

प्रवेश १ ला

स्थळ - स्मशान.

[दोन खड्डेकरी कुदळी वगैरे घेऊन येतात.]

पहिला खड्डेकरी : जिनें आपण होऊन स्वतःला मारून घेतलें, तिला शास्त्रोक्त मार्गानें पुरावयाची का?

दुसरा ख० : माझें ऐक. हो, पुरायाची; आणि म्हणून खड्डा नीट सरळ खण. तिचा पंचनामा झाला आहे, आणि पंचांच्या मतें असें ठरलें आहे कीं, तिला शास्त्रोक्त मार्गानें पुरावी.

पहिला ख० : स्वसंरक्षणासाठीं तिनें स्वतःस बुडवून घेतलें नसतां असें कसें होईल?

दुसरा ख० : कसें? पंचांच्या तसेंच दष्टीस आलें.

पहिला ख० : ते निर्दोष असलेच पाहिजे; त्याशिवाय तसें होणार नाहीं. कारण, त्यांत मुद्दा असा आहे -मीं जाणूनबुजून जर आपल्याला बुडवून घेतलें, तर मीं सापराध कृत्य केलें असें होतें; आणि कृत्याचे प्रकार तीन आहेत; आचरणें, करणें, घडवून आणणें. आणि म्हणून तिनें जाणूनबुजून स्वतःला बुडवून घेतलें हें सिद्ध झालें.

दुसरा ख० : अहो प्रचंड तर्कशास्त्री, माझें थोडें ऐकाल का?

पहिला ख० : थोडें ऐकून घे. कल्पना कर, येथें पाणी आहे; येथें मनुष्य आहे; झालें. जर तो मनुष्य पाण्याकडे गेला आणि त्यानें आपणाला बुडवून घेतलें, तर त्याच्या मनांत असो वा नसो, तो गेला हें खरें. आलें की नाहीं तुझ्या ध्यानांत? परंतु पाणीच जर त्याच्याकडे चालून आलें, आणि त्यानें त्याला बुडविले, तर त्यानें स्वतःला बुडवून घेतलें असें होत नाहीं. म्हणून ज्यानें स्वतःस मारून घेतलें नाहीं, त्यानें आत्महत्या केली असें होत नाही.

दुसरा ख० : पण असा का कायदा आहे?

पहिला ख० : हो हो, आमच्या पंचांचा असाच कायदा आहे.

दुसरा ख० : त्यातले तुला इंगित सांगू का? ही जर मोठ्या घरची बाई नसती, तर तिला शास्त्रोक्त मार्गानें पुरू दिलें नसतें.

पहिला ख० : असें म्हणतोस काय? असो. मोठ्या शरमेची गोष्ट हीच कीं, श्रीमंत लोकांनीं मन मानेल त्याप्रमाणें मारून घेतलें किंवा बुडवून घेतलें तरी त्यांना शास्त्रोक्त मार्गानें मूठमाती मिळते ती मिळतेच. ऊठ कुदळी. भले दादा, गौंडी, सुतार आणि लोहार या सगळ्यांत अधिक टिकाऊ काम कोणाचें?

दुसरा ख० : सूळ करणाराचें. कारण, त्या बापड्याची करणी लाखोंजणांना पुरून उरते.

पहिला ख० : शर्थ आहे बोवा, तुझ्या अकलेची; इतक्यांना पुरून उरतो, तेव्हां सूळ चांगलेंच करितो, पण तो कोणत्या रीतीनें चांगलें करितो? जे वाईट करितात त्यांना चांगलें करतो. आतां देवळापेक्षां सूळ बळकट केले असतात असें तूं म्हणतोस हें वाईट करतोस, म्हणून सूळ तुला चांगला करील. आणखी एकवार.

दुसरा ख० : गौंडी, सुतार, लोहार, या सगळ्यांत टिकाऊ करामत कोणाची?

पहिला ख० : सांग बोवा ती आपल्याला; आणि सोडीव या पेंचांतून.

दुसरा ख० : भले शाबास, आतां मी सांगेन.

पहिला ख० : रडा, रडा काय तें.

दुसरा ख० : अरीच्या मायची मी. आतां नाही बोवा आपण सांगत.

[चंद्रसेन आणि प्रियाल कांहीं; अंतरावर प्रवेश करतात.]

पहिला ख० : आतां त्याबद्दल डोकेंफोड करूं नको; तुमचें लठ्ठ गर्दभ कितीही ठोकलें तरी जलद पाऊल टाकायाचें नाहींच; आणि यापुढें जर तुला कोणी हाच प्रश्न विचारला, तर म्हणावें “खड्डेकरी.” तो जीं घरें बांधतो, तीं जलप्रलयापर्यंत टिकतात. जा, कलालजीकडे जा, आणि शिसा करून घेऊन ये.

[दुसरा खड्डेकरी जातो. पहिला खणतो आणि गातो.]

class="table_18">

माझी बसली बाइल, माझी बसली बाइल

वईशेजारीं ।। माझी० ।। ध्रृ० ।।

तिच्या पुढं उभा हा गडी ।। तिच्या० ।।

कुदळ पावडी, घेता रोंकडी,

कामकरी, जी जी जी ।। वई० ।। ।। माझी० ।। १

चंद्रसेन : याला आपल्या धंद्याबद्दल कांहीच वाटत नाहीं काय? थडगें खणतांना हा आपला गातो आहे!

प्रियाल : अभ्यासानें तें काम त्याच्या अगदीं अंगवळणीं पडून गेलें आहे.

चंद्रसेन : खरें तें; ज्याच्या हाताला फार कष्ट ठाऊक नाहींत, त्याला तेव्हांच फोड येतात.

पहिला ख० : (गातो.)

class="table_19">

पर अतां झाला म्हातारा

थक्‌वा शरिरा, येतो जरा,

टिलगीरी, जी जी जी ।। वई ।। २

(वर एक डोक्याची करटी फेंकतो.)

चंद्रसेन : या करटीच्या आंत एकदा जीभ होती; आणि हिला गातां येत असे. या शुंभाला कुदळीच्या टोल्यासरशी अशी ही आता उडवून देण्यांत कांहींच वाटत नाहीं! आतां गाढव जिच्याशी यथेच्छपणें बागडतो आहे, ती कदाचित्‌ एखाद्या ईशतत्त्वशोधकाची अथवा कोणा राजकारणी पुरूषाची करटी असेल, नाहीं बरें?

प्रियाल : असेल कदाचित्, महाराज.

चंद्रसेन : किंवा सकाळच्या प्रहरीं राजवाड्यांत प्रवेश करून राजास अदबीनें ‘जी महाराज! कशी काय तब्यत आहे?’ म्हणून मुजरा करणाऱ्या दरबारी पुरुषाची असेल. आणि हे दरबारी गृहस्थ दुसऱ्या एखाद्या दरबारी गृहस्थाचा घोडा उपटण्याचा बेत मनांत धरून त्याच्या तोंडापुरती त्या जनावराची तारीफ करणारे असतील; नाहीं बरें?

प्रियाल : होय, महाराज.

चंद्रसेन : अशा एखाद्याची असेल; नाहीं तर एखाद्या भाग्यशाली राणीची असेल! पण आज तिच्या कपाळीं या खड्डेकऱ्याच्या कुदळीचे ठोके खाण्याचें आलें आहे खरें. उगीच विचार केला तर हें स्थित्यंतर लक्षांत धरण्याजोगें आहे असें दिसून येईल. कुदळीचे टोले खावे इतक्यासाठींच का हाडांचा एवढा मोठा बडेजाव राखायाचा?-या विचारानें माझें डोकें तर फिरून गेल्यासारखें झालें आहे.

पहिला ख० : (गातो)

class="table_">

किती गोड, नशिब हें ह्या कवटीचें! ।। धृ० ।।

खणणारा माझ्यावाणी,

माझी कुदळ याला खणी,

खोरं माझं वर्ति अणी,

चिकट अंगिं फिरति कसे पुंजके किड्यांचे

(आणखी एक करटी वर फेंकतो.)

चंद्रसेन : ती पहा, दुसरी एक करटी; ती कदाचित् एखाद्या वकिलाची असेल. आतां त्याचीं वकीलपत्रें, त्याचीं दप्तरें, त्याचीं खतेंपत्रें, त्याचीं करारपत्रें, त्याचीं बक्षिसपत्रें, आणि त्याच्या लबाड्या कोठें गेल्या? या असल्या दांडग्या मनुष्याच्या ओबडधोबड टिकावाचे वेडेवांकडे रट्टे हूं चूं न करितां तो कशासाठी सोसतो आहे? आतां तो याला आपल्या सामर्थ्याची दरडावणी कां नाहीं दाखवीत? –आणि फौजदारीची गोष्ट कां नाहीं काढीत? हं! हं! या मनुष्यानें आपल्या ऐन भराच्या दिवसांत मोठमोठ्या जमिनी गट्ट केल्या असतील; खरेदीपत्रें करून घेतलीं असतील; गहाणपत्रें करून घेतलीं असतील; नोंदणीपत्रें करून घेतलीं असतील. एवढ्या जमिनीच्या मालकाचें आतां फक्त साडेतीन हात तुकड्यावरच स्वामित्व ना? काळीच्या एवढ्या मालकाची काळानें अशी काळी माती व्हावी ना? गहाणपत्रांचें ज्याच्यापाशीं ओझें, त्याची अशी घाण काय? एवढासा हा खाडा याच्या मालमिळकतीच्या कागदपत्राला देखील न पुरता; पण तेवढ्यांत याची समजूत झाली आहे!

प्रियाल : एक सूतभर देखील अधिक नाहीं, महाराज.

चंद्रसेन : बरें, आतां या गुलामाशी बोलूं. अरे, कोणाचें रे हें थडगे?

पहिला ख० : माझे, महाराज. (गातो.)

चिकट अंगि फिरति कसे, पुंजके किड्यांचे! ।।

चंद्रसेन : खरोखरीच तें तुझेंचसें मला वाटतें; कारण, तूं त्यांत आहेस.

पहिला ख० : सरकार, आपण त्यावर आहां, आणि म्हणून तें आपलें नाही माझ्याविषयीं पुसाल तर मी त्यांतला नाहीं, पण तें माझें आहे.

चंद्रसेन : त्यांत तूं असून माझें नाहीं म्हणतोस, तेव्हां तूं खोटें बोलतोस. ते मेल्यासाठीं आहे, जित्यासाठीं नव्हे; म्हणून तुला मी खोटा म्हणतों.

पहिला ख० : संभाळा सरकार; हं हं म्हणतां असलें खोटेपण माझ्यावरून तुमच्यावर उडेल!

चंद्रसेन : कोणा पुरूषासाठीं रे, हा खाडा खणीत आहेस?

पहिला ख० : कोणा पुरुषासाठीं नाहीं!

चंद्रसेन : तर मग कोणा बायकोसाठीं?

पहिला ख० : दोघांसाठींही नाही.

चंद्रसेन : यांत कोणाला पुरायाचे?

पहिला ख० : जी एकदां बायको होती, सरकार; पण जी आतां, —देव तिचें भलें करो, मेली आहे.

चंद्रसेन : पाहिलास ना कसला बिकट हट्टवादी मनुष्य हा? याच्याशीं बोलतांना तंतोतंत शब्द घातले तर बरें; नाही तर हा लागला त्याचे भलभलते अर्थ करायला. देवाशपथ रे प्रियाला, अलीकडे दोन तीन वर्षांत लोक फार लबाड झाल्याचें माझ्या नजरेस आलें आहे. कुणबी म्हणतो दरबाऱ्याला मागें टाकीन पण दरबारी तर त्याच्या वाऱ्याला भितो. तुला खड्डेकरी होऊन किती दिवस झाले?

पहिला ख० : वर्षांतल्या साऱ्या दिवसांपैकीं ज्या दिवशी आमच्या पहिल्या चंद्रसेनमहाराजांनी प्लवंगाच्या महाराजास जिंकिलें, त्या दिवशी मी या कामांत पडलो.

चंद्रसेन : त्याला किती दिवस झाले?

पहिला ख० : तुम्हांला नाहीं का तें कळत? एखादें वेडें पोर देखील सांगेल. अहो, छोटे चंद्रसेन महाराज झाले त्या दिवशींच तें. ते महाराज वेडे झाले आहेत आणि त्यांना श्वेतद्वीपास धाडलें आहे.

चंद्रसेन : असें काय? त्याला श्वेतद्वीपाला रे कशाला धाडलें आहे?

पहिला ख० : कशाला म्हणतां? कारण, तो वेडा झाला होता. त्याचें शहाणपण त्याला तेथें येईल, अथवा तें नाहीं आलें तरी हरकत नाहीं. कारण तेथें त्याची फारशी मातब्बरी नाहीं.

चंद्रसेन : कां, कां?

पहिला ख० : त्याचें वेडेपण तेथें कोणाच्या लक्षांत येणार नाहीं; तेथले लोक त्याच्या इतकेच वेडे आहेत.

चंद्रसेन : तो वेडा रे कसा झाला?

पहिला ख० : लोक म्हणतात फारच चमत्कारिक रीतीनें.

चंद्रसेन : पण कसल्या चमत्कारिक रीतीनें?

पहिला ख० : काय सांगावें, त्याचें शहाणपणच नाहीसें झालें!

चंद्रसेन : कशासाठीं?

पहिला ख० : कशासाठीं? पोटासाठीं. या बलभद्रांत खड्डेकऱ्याचें काम करूं लागल्यास फार नाहीं पण लहानपणापासून तीस वर्षे झालीं.

चंद्रसेन : न कुजतां खाड्यांत मनुष्य किती दिवस राहूं शकतो?

पहिला ख० : खरोखर पुसाल तर तो मरायाच्या पूर्वींच कुजला नसला तर,-काय सांगावे, आजकाल असले कुजके मुडदे येतात कीं, त्यांना जेमतेम खड्ड्यांत लोटण्याची देखील मुष्कील पडते. – असो, जर तो पहिलाच कुजला नसला, तर तुमचें देव भलें करो, – टिकेल आठ नऊ वर्षे; चांभार हटकून नऊ वर्षें टिकतो.

चंद्रसेन : इतरांपेक्षां तोच अधिक कां?

पहिला ख० : कां म्हणतां सरकार? कारण, त्याचें चामडें त्याच्या धंद्यात इतकें कमावलें जातें की, तें बरेच दिवस पाणी शिरकूं देत नाहीं. आणि तुमचें हें पाणी आहे कीं नाहीं, –हें शिंचें आमच्या या मुडद्याला तेव्हांच कुजविते. ही पाहा ही करटी, एकवीस आणि तीन इतकी वर्षें जमिनीत आहे.

चंद्रसेन: कोणाची रे ती?

पहिला ख० : होता भांचोद एक तो वेडगळ. तुम्हांला ती कोणाची असेलशी वाटते?

चंद्रसेन : मला बरें काय ठाऊक?

पहिला ख० : कोड भरो त्या गचाळ पाजी मनुष्याला. त्या रांडलेकानें माझ्या डोक्यावर ताडीचा मोघा ओतला. अहो, ही करटी, सरकार, येऱ्या म्हणून राजाचा खुष मस्कऱ्या होता नाहीं, त्याचीच ही.

चंद्रसेन : ही, ही?

पहिला ख० : हो, हो, त्याचीच.

चंद्रसेन : पाहूं दे ती मला. (करटी घेतो.) शिव शिव! बिचाऱ्या येऱ्या! प्रियाला, तो मला चांगला ठाऊक होता; अनेक नकला आणि विलक्षण कोट्या, किती किती म्हणून तुला सांगू? “कोकरूं घेतां का कोकरूं” म्हणून अगदीं थोडक्यांत थोडकें म्हटलें तरी त्यानें मला एक हजारदां तरी पाठीवर घेऊन इकडे तिकडे पळवीत नेलें असेल. या ठिकाणीं त्याचे ओठ होते. त्याचे मी किती वेळां मुके घेतले असतील कोण जाणे. येऱ्या, आतां त्या तुझ्या चेष्टा, त्या खोड्या, त्या उड्या, त्या नकला, ते गाण्याचे चुटके कोठें आहेत? तूं एकेक कोटी करूं लागलास म्हणजे मंडळीचीं हंसून हंसून पोटें दुखवीत होतास. स्वतः आतां दांताड वासून बसला आहेस, पण एक देखील सुचत नाहीं ना? इतकी फजिती करून घ्यावी का? आतां असें कर. आपल्या चटोर बायका असतात कीं नाहीं, त्यांच्याकडे जाऊन त्यांना सांग कीं, तुम्हीं हवें तितकें केशर लावून बोट बोट जरी रंगलांत तरी तुमचा परिणाम हा माझ्यासारखाच व्हायाचा. असें म्हणून त्या कशा काय हंसतात त्या पहा. प्रियाला, कृपा करून मला एक गोष्ट सांग –

प्रियाल : काय ती महाराज?

चंद्रसेन : अलिसुंदराला जमिनींत पुरल्यावर तो असाच दिसला असेल काय रे?

प्रियाल : असाच.

चंद्रसेन : आणि त्याला अशीच घाण येत असेल काय?

(घाणीचे शहारे आणून करटी खालीं ठेवतो.)

प्रियाल : अगदीं अशीच महाराज.

चंद्रसेन : आमची काय दुर्गति होते ती पाहिलीस ना, प्रियाला? का रे, आपण जर असाच तर्क करीत मागें गेलों, तर त्या अलिसुंदराची माती आपल्या खिडकीच्या गिलाव्याला लागली असेल असें दाखवितां येणार नाही काय?

प्रियाल : त्या रीतीनें पत् लावण्यास फार त्रास पडणार आहे.

चंद्रसेन: छे, त्यांत काडीइतका देखील त्रास नाहीं. थोडा बेतानें मात्र विचार केला पाहिजे. असें पहा; अलिसुंदर मेला; अलिसुंदराला पुरलें; अलिसुंदराची फिरून धूळ झाली; धूळ म्हणजे माती; आणि तिचा आपण गिलावा करितों; म्हणून खिडकीच्या गिलाव्याला जी आपण माती लाविली आहे, त्यांत अलिसुंदर येण्याचा संभव आहे. तसेंच: –

(पद)

कैशी चित्र पहा जगताची ही रहाटी आहे,

पंचमहाभूतें जीं त्यांमधिं विश्व सकळ गुरफटलें आहे! ।। धृ० ।।

हरिश्चंद्र रघुराज युधिष्ठिर

प्रबळ पराक्रमि कितिही जाले,

तद्देहाचीं तत्वें शेवटी

भिन्न विपरिणत झालिंच पाहे! १

अरे, पण थांब थांब! इकडून राजा येत आहे!

[पुढे मल्लिकेचें प्रेत व मागून राजा, राणी, तीव्रजव, कारटे व दुसरे इष्ट मित्र येतात.]

अरे, राणी आणि दरबारी लोकहि बरोबर आहेत. त्यांच्यापुढें इतक्या समारंभानें काय चाललें आहे? हं, हं, या चिन्हांवरून त्यांच्यापुढे ज्याचें प्रेत चाललें आहे त्यानें आत्महत्या केली असावी असें दिसतें. कोणी मोठा मनुष्य असेलसें वाटतें. थोडा वेळ आड होऊन पाहूं या. (प्रियालासह आड होतो.)

[मल्लिकेचें प्रेत भूईवर ठेवितात.]

तीव्रजव : आणखी काय करायाचें राहिलें आहे?

चंद्रसेन: (बाजूस) अरे, हा तीव्रजव, फारच भला मनुष्य बरें. पहा, पहा.

तीव्रमजव : दुसरें काय करायाचें?

पहिला कारटा : शास्त्रोक्त जेवढा विधि होता, तेवढा सारा आटोपला. ही कशी मेली याचा अजून संशय आहे; आणि महाराजांनी स्वारी मध्यें न पडती तर आम्ही इतका विधि देखील करूं दिला नसता. मंत्र वगैरे कांहीच न म्हणतां खाड्यांत घालून दगड-माती वर लोटली असती. परंतु सरकारच्या सांगण्यास्तव अपमृत्यूचा विचार एकीकडे ठेवून, नित्याप्रमाणें कुमारीला उचित असें और्ध्वदेहिक केलें.

तीव्रजव : आतां दुसरी कोणतीहि क्रिया राहिली नाही ना?

प० कारटा : कांहीं राहिलें नाहीं. इच्यासाठीं श्राद्ध वगैरे करणे, म्हणजे तिच्या पदरी यमयातना, आणि आमच्या पदरी पापसंचय बांधणें होय.

तीव्रजव : भगवति वसुंधरे! घे इला आतां आपल्या उदरांत. इच्या सुंदर आणि निष्कलंक देहापासून सुगंधी पुष्पें उद्धवोत, आणि तीं शिवाच्या मस्तकीं पडोत. अरे कारट्या, तूं क्रियेच्या गप्पा सांगत आहेस, पण तुला खात्रीने सांगतों कीं, ही माझी भगिनी दिव्य स्वर्गांगना होईल व तूं पिशाचयोनीला जाऊन स्मशानांत भटकत फिरशील!

चंद्रसेन : (बाजूस) काय, ही माझी सुंदरी मल्लिका?

राणी : मधुर वस्तू मधुराकृतींच्या सेवेला लावल्या पाहिजेत. (मल्लिकेवर फुलें पसरून) प्रिये मल्लिके, संपला बरें आज तुमचा आमचा ऐहिक ऋणानुबंध! तुला चंद्रसेनाची बायको करून, त्याला आणि तुला मांडीवर घ्यावें, आणि दोघांच्या तोडांत साखर घालावी असें माझ्या मनांत फार होतें. मला असें वाटे कीं, तुझ्या गर्भाधानाचा सुखसोहळा पाहण्याचा सुखाचा दिवस मला येईल; पण दुर्दैवानें तें सर्व एकीकडे राहून हीं तांबडीं फुलें तुझ्या शवावर घालण्याचें मज मंदभागिनीच्या कपाळीं आलें आहे!

तीव्रजव: ज्या अधमाधमाच्या दुष्करणीनें तुझ्या तीव्र बुद्धीचा विलोप झाला त्या नीचाचा सत्यानाश होवो!! दम धरा, इतक्यांत माती लोटूं नका! मला आणखी एक वेळ तिचें आलिंगन घेऊं द्या. (थडग्यांत उडी मारतो.) हं, ढकंला आतां मेलेल्याल्यावर आणि जित्यावर माती, आणि सहृयाद्रीइतका उंच पर्वंत करा!

चंद्रसेन : (पुढें येऊन) कोण तो इतक्या मोठ्या निकरानें शोक करितो आहे? याची शोकवाणी ऐकून नभोगामी तारे देखील आश्चर्यचकित होऊन जेथल्या तेथें थबकून राहिल्यासारखे दिसतात. बलभद्राचा राजपुत्र हा मी चंद्रसेन थडग्यांत उडी टाकतों.

तीव्रजव : चांडाळा, कोट वर्षें रौरव नरक भोगशील!

(त्याची मानगोटी धरतो.)

चंद्रसेन : तूं हें चांगलें बोलला नाहींस. तुला नीट रीतीनें सांगतों. तूं माझा गळा सोड; कारण, मी स्वभावतः जरी संतापी आणि रागीट नाहीं, तरी विनाकारण कोणी मला त्रास दिला तर तो मी सहन करून घेणार नाही. याकरिता तुला बऱ्याची गोष्ट सांगतों, तोंड आटप आणि बऱ्या बोलानें गळ्याचा हात काढ.

राजा : अरे, त्यांना सोडवा!

राणी : चंद्रसेना! चंद्रसेना!

सर्वजण : अरे गृहस्थ हो, अरे गृहस्थ हो, –

प्रियाल : महाराज, शांत व्हा, शांत व्हा! असें वेड्यासारखें काय करितां?

[हुजरे त्यांना सोडवितात; आणि थडग्याच्या बाहेर येतात.]

चंद्रसेन : कां, कां? माझ्या डोळ्यांत त्राण आहे तोंपर्यंत यासंबंधानें मी त्याच्याशी लढायला तयार आहें.

राणी : बाळ, कोणत्या संबंधानें?

चंद्रसेन : मल्लिकेवर माझें इतकें प्रेम होतें कीं चाळीस हजार भावांचें देखील प्रेम त्याच्यापुढें टिकाव न धरितें. तूं काय करशील रे तिच्याकरितां?

राजा : अरे तीव्रजवा, तो अगदीं वेडा झाला आहे; त्याच्या नादीं लागूं नको.

राणी : तीव्रजवा, तुला माझ्या गळ्याची शपथ आहे, या वेळेस त्याला सोड.

चंद्रसेन : सांग, सांग तूं तिच्याकीरतां काय रे करशील? रडशील? लढशील? उपास करशील? स्वतःला फाडून घेशील? दारू पिशील? सुसर खाशील? मीहि यांपैकीं पाहिजे तें करीन. तूं येथें रडायाला आलास होय? किंवा थडग्यांत उडी टाकून पेमांत माझ्यावर ताण करतोस होय? तूं स्वतःला जिवंत पुरून घेत असलास तर मीहि तसें करायाला तयार आहें. आणि पर्वताच्या गप्पा गारीत असलास तर त्यांतहि मी तुला हटेन असें नाहीं. लक्षावधि बिघे जमीन उकरून आकाशाला भिडेल एवढा पर्वत जरी त्यांनीं माझ्यावर रचला तरी तो मी आपल्या अंगावर घेण्याला तयार आहें! बडबडच जर करायाची असली तर त्यांत मी दाद देतों असें समजूं नको.

राणी : या वेळेस त्याचें कोणी एक नांव घेऊं नका; तो आतां लहरींत आहे, व ती अशीच कांहीं वेळ राहील. तिचा भर उतरला म्हणजे तो गाईसारखा गरीब होईल, इतकेंच नाहीं, तर झाल्या कृत्याचा त्याचा तोच खेद करीत बसेल.

चंद्रसेन : बोलतों आहें हें थोडें ऐकून घेशील का? माझ्याशीं जो तूं अशा उद्धटपणानें वागलास त्याचें कारण काय? पहिल्यापासून मी तुला भला म्हणून समजत असें. जाऊं दे कीं पण, त्यांत काय आहे? कोणी हवें तें भगीरथ प्रयत्न करी ना, सापाला दूध पाजून किंवा कुत्र्याचें शेपूट नळीत घालून काडीचा फायदा व्हावयाचा आहे काय? अर्थात्‌ नाहीं. आधीं होता वाघ्या, दैवयोगें झाला पाग्या; त्याचा एळकोट राही ना, देहस्वभाव जाई ना! [जातो.]

राजा : प्रियाला जा बाबा, त्याच्याबरोबर अस आणि त्याला नीट संभाळ.

[प्रियालजातो तीव्रजवास उद्देशून] काल रात्रीं सांगितल्याप्रमाणें थोडा धीर धर; थोडक्यांत या किटकिटीचा निकाल करणार. प्रिये मदनिके, चंद्रसेनाला धाकांत ठेवण्याची कांहीं तोड काढ, आणि सध्यां त्याच्या अगदीं पाठीवर ऐस. मल्लिकेचें टोलेजंग स्मारक केलें पाहिजे. थोड्या वेळानें तरी हा आमच्या पाठीमागचा त्रास टळणार आहे, पण तोंपर्यंत मारूनमुटकून धीर धरला पाहिजे.

[जातात.]

प्रवेश २ रा

स्थळ-किल्ल्यांतील दिवाणखाना.

[प्रियाल व चंद्रसेन येतात.]

चंद्रसेन : याच्याबद्दल हें इतकें झालें; आतां हें दुसरें पहा; त्या वेळची स्थिति तुला ठाऊक आहेच.

प्रियाल : हें काय विचारतां, महाराज?

चंद्रसेन : हें बघ, प्रियाला, त्या वेळेस माझ्या अंतःकरणांत जी कालवाकालव होत होती, तिच्यामुळें माझा डोळा देखील लागेना. मला असें वाटलें कीं, सुळावर देण्याची किंवा कडेलोट कारण्याची किंवा उभें जाळण्याची ज्याला शिक्षा झाली आहे, तो देखील माझ्याइतका तळमळत नसेल. आतां तूं त्याला अविचार म्हण कीं कांहीं म्हण; पण तुला खचित सांगतों, चोहोंकडून गराडा पडला, म्हणजे अविचारच एखाद्या वेळेस बचाव करतो. अशा प्रसंगी प्राणिमात्र जिवा उपर धाडस करितात, आणि तसें करण्याखेरीज दुसरा इलाजच नाहीं. यावरून असें स्पष्ट सिद्ध होतें कीं, आम्ही कितीही दुर्बल असलों तरी कार्य करविणारी एक सत्ता आहे, ती बिलकुल कमी पडूं देत नाहीं.

प्रियाल : यांत मात्र अगदीं संशय नाहीं.

चंद्रसेन : नंतर मी उठून आपल्या खोलीच्या बाहेर पडलों, अंगांतला झगा वाऱ्यानें खडखडं लागला तो हळूच सावरून धरिला, आणि ते कोठें आहेत तें पहाण्यासाठीं अंधारांत चाचपूं लागलों. सुदैवानें ते लवकरच सांपडले; मग त्यांच्या खिशांत जपून हात घालून आपलें काम करून घेतलें आणि झटदिशी पुनः आपल्या खोलींत येऊन बसलों. नंतर पापपुण्याची भीति क्षणभर एकीकडे गुंडाळूनं ठेवून तो लखोटा फोडिला आणि तो अद्वितीय खलिता वाचला. त्यांतील अक्षरें, प्रियाला, तूं जर आपल्या डोळ्यांनीं पहातात तर तुझें काळीज एकदम फाटलें असतें! राजाच्या हातून झालेला असला हरामखोरपणा, असला निंद्य पाजीपणा कधींही कोणीं ऐकला नसेल! –उघड उघड हुकूम, मोठमोठीं लांबलचक कारणें दाखवून! –कशासाठीं, तर बलभद्राच्या कल्याणासाठीं, इतकेंच नाहीं तर श्वेतद्वीपाच्या देखील कल्याणासाठीं! उघड उघड हुकूम! अरेरे, माझा येवढा बागुलबोवा होण्याचे कांहीं तरी कारण? माझ्या जिवंत असल्यामुळें येवढी भीति आणि इतकी दहशत कीं, खलिता वाचून पाहिल्याबरोबर, क्षणाचा विलंब न लावितां, नाहीं, – तरवारीला धार लावण्यांत सुद्धां वेळ न दवडतां, माझें डोकें एकदम उडवावें!

प्रियाल : महाराज, असें होईल तरी कसें?

चंद्रसेन : हा खलिता घे, आणि फुरसतीअंतीं समग्र वाचून पहा. परंतु मग मीं काय केलें, ऐकतोस?

प्रियाल : सांगा सांगा, महाराज.

चंद्रसेन : याप्रमाणें त्या चांडाळचौकड्याच्या कचाटींत सांपडल्यामुळें आतां पुढें काय करावें याचा विचार करूं लागण्यापूर्वींच, डोक्यांत एक एक कल्पना येऊं लागली, –नंतर मीं खाली बसलों. दुसरा एक खलिता खरडला आणि मग त्याची सुरेख नक्कल केली. आमच्या इकडल्या संस्थानिकांप्रमाणें मलाही चांगलें लिहिण्याचा मोठा तिटकारा होता, आणि हाताला लागलेलें वळण नाहीसें होण्याविषयीं मी आपल्याकडून होईल तितकी खटपट केली होती. पण तशांतून जें थोडेंबहुत चुकून राहिलें होतें त्यानें आज लाख रूपयांची कामगिरी बजाविली. नवीन खलित्यांत काय लिहिलें तें सांगू का?

प्रियाल : तें केव्हां ऐकेनसें मला झालें आहे, महाराज.

चंद्रसेन : काकाच्या नांवानें श्वेतद्वीपाच्या राजास असें लिहिलें कीं–ज्याअर्थीं श्वेतद्वीप हें आमच्या मांडलिक संस्थानांत मोडतें व आम्हांस करभार देतें, ज्याअर्थीं उभय राष्ट्रांतील प्रेम शुक्लपक्षांतील चंद्राप्रमाणें उत्तरोत्तर वृद्धिगत होणें इष्ट आहे, ज्याअर्थीं या दोन राष्ट्रांची एकी आणि एक विचार असल्यानें शांततेची वृद्धि होऊन दोघांचेही अधिकाधिक कल्याण होणार आहे–हे आणखी असेच महत्त्वाचे पुष्कळ ‘ज्याअर्थी’ घालून अखेरीस अशी विनंती केली आहे कीं, या खलित्यांतील मजकूर वाचून पाहिल्याबरोबर, त्याची पुढें कमी- अधिक बिलकुल वाटाघाट न करितां, हा घेऊन येणारास, तीर्थ घेण्याची, किंवा ‘राम’ म्हणण्याची देखील फुरसत न देतां, आपण ताबडतोब मारून टाकावे.

प्रियाल : त्याला मोर्तब कसें केलेंत?

चंद्रसेन : अरे, म्हण आहे ना, परमेश्वराची करणी आणि नारळांत पाणी! सुदैवानें खिशांत बाबांची मोहरेची आंगठी आली होती, ती आणि आमच्या संस्थानचें मोर्तब हीं एकाच सांच्याची असल्यामुळें काम फत्ते झाले. याप्रमाणें सर्व तयारी झाल्यावर पहिल्या खलित्याप्रमाणें याची घडी घातली, मोर्तब केलें, आणि त्यांना न कळतां हा नवीन खलिता पहिल्याच्या जागीं घालून ठेविला. नंतर, दुसऱ्या दिवशीं चांच्यांचीं आणि आमची लढाई झाली. आणि त्याच्यापुढें काय झालें तें तुला आधींच ठाऊक आहे. म्हणून आतां सांगत बसत नाहीं.

प्रियाल : झालें तर मग, जुंगाचा आणि भृंगाचा अखेरीस असा परिणाम होणार.

चंद्रसेन : मी त्याला काय करूं? या मूर्खांनाच जर नसत्या उठाठेवी करण्याची हौस नसती तर असें कशाला होतें? खरें म्हणशील तर यांचा मला पूर्वींपासून तिटकारा असें; आणि हे भले, असें मीं कधींच समजलों नाहीं. त्यांचेच खेळ त्यांना भोवत आहेत. दोहींकडून दोघां जबरदस्तांची चक्काचक्की उडू लागली म्हणजे हलक्यासलक्यानें तीत पडूं नये आणि नाक ठेचून घेऊं नये. एडक्याच्या टकरींत गरीब बिचाऱ्या पैशाची कशी दामटी वळून जाते तें तुला नाहीं ठाऊक?

प्रियाल : शिव शिव! काय म्हणावें या राजाला!

चंद्रसेन : तर मग मीं असें करणें अगदीं अवश्य आहे. असें तुला वाटत नाहीं काय? ज्यानें माझा बाप मारिला, आई जारिणी केली, माझा आशावृक्ष समूळ तोडून पाडला, माझा जीव घेण्यासाठीं गळ घातला–असले दुष्टपणाचे प्रकार ज्यानें केले, त्याचे या हातानें तुकडे होणें हें अगदीं न्याय्य नाहीं काय? आणि यापुढें जर मी ‘हो का नाहीं’ असें करीत असलों तर मजकडे अधमपणा येत नाहीं काय?

प्रियाल : श्वेतद्वीपावर सोंपविलेल्या कामाचा शेवट त्याला लवकरच कळून येईल.

चंद्रसेन : हं, थोडक्यांतच कळेल. तेवढ्या अवधीचा पण मला चांगलाच उपयोग करून घेतला पाहिजे; खरें म्हटलें म्हणजे मनुष्याचें आयुष्य हें काय एका क्षणाइतकें आहे. पण गड्या प्रियाला, तीव्रजवाची आणि माझी मारामारी झाली, हें मला बरोबर वाटत नाहीं; त्याला जो राग आला तो कांहीं गैरवाजवी नव्हता. आपल्यावरून जग ओळखावें म्हणतात तें का खोटें? जसें द्यावें तसें ध्यावें. तो भेटला म्हणजे मीं त्याची क्षमा मागेन. पण काय करूं, त्यानें तो मल्लिकेसाठी जेव्हां विलक्षण शोक आरंभिला, तेव्हां माझें अगदी देहभान नाहीसें झालें!

प्रियाल : अहो, दम धरा, हें पहा इकडे कोणसें येत आहे. कोण आहे तो?

[श्वपति प्रवेश करितो.]

श्वपति : आपण परत आल्यानें सर्वांस मोठा आनंद झाला आहे.

चंद्रसेन : आपली आमच्यावर मेहेरबानीच म्हणायाची. हे अजागळशिरोमणी तुझ्या पाहण्यांत आहेत काय?

प्रियाल : नाहीं, महाराज.

चंद्रसेन : तर मग तूं मोठा सुखी आहेस; कारण, असल्या खतरुडांची माहिती असणें मोठें पाप होय. याचा सुपीक जमींन-जुमला पुष्कळ आहे. पशुं पशूंचा राजा झाला म्हणजे त्यांचीं हाडें तो चघळायाला लागला म्हणून समजावें. तीं चिवट असल्यानें दाढा दुखतात हें खरें, पण त्यांना मांसाचा पुष्कळ दर्प असतो, यामुळें आशा सुटत नाहीं.

श्वपति : धनीसाहेबांना फुरसत असेल तर महाराजांनीं कांही निरोप सांगितला आहे तो कळवितों.

चंद्रसेन : तो ऐकून घेण्याला तीन पायांवर मी उभा आहें. पण आपण तेवढी पगडी डोक्यावर नीट बसवाल काय? पागोटीं डोक्यावर नीट घालण्यासाठीं केलेलीं असतात.

श्वपति : महाराज, कानशिलाला वारा लागतो आहे. म्हणून थोडी कलती करून घेतली आहे.

चंद्रसेन : असल्या टारग्यांना कानशिलांत दिल्याशिवाय यांना नीट ऐकायाला यायाचें नाहीं. पण कान फुंकण्यावरच जेथला कारभार चालणार तेथें डोक्यावरची पगडी कानावर आणि पायांतली वहाण डोक्यावर आली तर नवल काय? का मुरकुटजी, थंडी फार कडक आहे नाहीं?

श्वपति : महाराज, इतका कडक उन्हाळा पडला असून थंडी काय म्हणतां? ह्या पहा माझ्यां डोक्यांतून घामाच्या कोण धारा चालल्या आहेत!

चंद्रसेन : बरोबरच तें, आम्हांला जो हिंवाळा तो या पाजीला उन्हाळा; आणि म्हणूनच याचें डोकें फिरून जाऊन याची पगडी कानावर टेकली आहे. प्रियाला, कोळी माशीला धरतांना, किंवा भोरकिडा मुंगीला धरतांना तूं कधीं पाहिला आहेस रे? आम्ही म्हणतों जग आमच्यासाठीं आणि ढेंकूण म्हणतात तुम्ही आमच्यासाठीं! कसें काय तोंडपुजे, उन्हाळा फार जारी म्हणतां होय? त्यानें माझ्या तोंडाला काळोखी आली, नाहीं बरें?

श्वपति : महाराज, फारच जारी. आपली तर अगदीं त्रेधा झाली आहे! महाराज, सरकारसाहेबांनीं आपणांस असें सांगण्यास सांगितलें आहे कीं, मीं आपल्या जिवावर मोठा पण लाविला आहे.

चंद्रसेन : त्यांनीं पण लाविला असता तर त्याचें मला काय सांगतोस? माझ्यासारखें तुला तर नाहीं ना खूळ लागलें? आतां कृपा करा, आणि ही पगडी अशी सारून घ्या.

श्वपति : महाराज, आपल्या पायां पडतों, माझ्या डोक्यासाठीं येवढें माफ करा; कारण, तें बरें तर जग बरें, नाहीं तर त्याची आमची वाट बरोबरच. महाराज, उत्तालाहून तीव्रजव नुकताच परत आला आहे; महाराज, ईश्वर स्मरून आपल्याला अगदीं इमानानें सांगतों कीं, असा उमदा, असा अक्कडबाज, असा इज्जतवाला, असा खबसूरत, असा चैनबाज हिंमतबहाहर ढाल-समशेरींतला कारागीर आपल्या तर ऐकण्यांत नाहीं, मग पाहण्यांत कोठला? फार काय सांगावें, पण कर्णाचें दान, भीमाचें बळ, अर्जुनाचें चातुर्य आणि द्रोणाची युद्धविद्या हीं सगळीं त्याच्यांत एकत्र मिळाल्यासारखीं दिसतात. रूप तर काय साक्षात्‌ मदनाची मूर्ति! मला तर असें वाटतें कीं, तो सर्वोत्तमगुणगणसारत्नभाण्डागारच म्हटला तरी चालेल.

चंद्रसेन : तुम्हीं त्याची स्तुति केलीत म्हणून त्याचे गुण कांहीं कमी होत नाहींत. आतां त्याच्या झाडून साऱ्या गुणांची याद करायाची म्हटली तर मोठमोठे गणिती देखील हात टेकतील. आणि इतकें असूनहि आपण त्याची केलेली स्तुति त्याच्या गुणाच्या मानानें काहींच नाही. पण शिरस्ताच्या मार्गानें ऐकून घ्या म्हणशील, तर मी कबूल करितों कीं, त्याच्यांत नांवाजण्यासारखे गुण आहेत व तो मोठा उदार-आत्मा आहे. आणि त्याच्या गुणासारख्या अलौकिक आणि दुर्मिळ गुणांचा एकत्रवास त्याच्या प्रतिमेखेरीज इतर ठिकाणीं हुबेहुब कधींच मिळायचा नाहीं! आणि ही प्रतिमा तरी स्वच्छ आरशांतील प्रतिबिंबाव्यतिरिस्त कोठें सांपडणार! त्याच्या छायेखेरीज त्याचें जसेंच्या तसें चित्र कोण काढणार?

श्वपति : महाराजांनीं त्याचें यथोचित वर्णन केलें यात अणुमात्र संदेह नाहीं.

चंद्रसेन : राव, वैशिष्ट्य बोला, वैशिष्ट्य? त्याचें वैशिष्ट्य काय? प्रस्तुतच तो अत्यंत रसनाग्रवर्ती होण्याचें प्रधान कारण काय?

श्वपति : महाराज?

प्रियाल : महाराज, थोडे समजतील असे शब्द घाला ना? आपण मनांत आणलें तर आपणांस तसें करतां येईल.

चंद्रसेन : या गृहस्थाची विशेष तारीफ कशाबद्दल होत आहे?

श्वपति : तीव्रजवाची म्हणतां?

प्रियाल : अहो महाराज, यांनी आणलेलें पोतें सपशेल मोकळें झालें; यांच्याजवळच्या भाड्यानें आणलेल्या चांगल्या चांगल्या शब्दांची पुंजी संपली!

चंद्रसेन : त्याची; राव, त्याची.

श्वपति : मला ठाऊक आहे, आपण कांहीं गैरमाहीत नाहीं.

चंद्रसेन : तुम्हांला असें ठाऊक असतें तर बरें होतें. पण तसें असतें तर ही मजा कशी उडती? बरें, मग पुढें?

श्वपति : तीव्रजवाच्या गुणांविषयीं महाराज अपरिचित नाहींत.

चंद्रसेन : तें नाहीं बोवा, आपल्याच्यानें कबूल करवत. कदाचित् आम्ही त्याच्या बरोबरीचे असू; पण मनुष्य माहीत असणें म्हणजे त्याचा तो ठाऊक असणें होय.

श्वपति : तसें नाहीं महाराज; मी त्याच्या शस्त्रकौशल्यास उद्देशून बोलत होतों. परंतु अलीकडे लोकांनीं त्याचा जो डंका मांडिला आहे, त्यावरून त्याच्या तोडीचा स्पर्धी नाहीं असा बोभाटा दिसतो.

चंद्रसेन : त्याचें शस्त्र तें कोणतें?

श्वपति : ढाल आणि तरवार.

चंद्रसेन : याला दोन म्हणतात; बरें असो.

श्वपति : सरकार, महाराजांनीं सहा अरबी घोडे लाविले आहेत, व तीव्रजवानें आपल्या तर्फेनें सहा उत्ताली ढाली आणि तरवारी लाविल्या आहेत; त्यांपैकीं एकेकीचें काम काय म्हणून सागूं! आ हा! अशी नकशी आपण जन्मांत कोठें पाहिली नाहीं! कारागिरानें कसबाची पण कमाल करून सोडिली आहे! दस्तगी, बीळा, कबजा पनाह, कटोरी, कोफ्त, ढाल, जें जें पहावें तें तें अद्‌भुतच! कबजा आणि कोप्त मिळूनच आठ–दहा हजार रुपये पडले असतील. आहा! दस्तगीचें तरी काम काय विचारावें?

चंद्रसेन : अहो बृहस्पति, बोलतां आहां तरी काय? हे कोणच्या कोशांतले शब्द चोरलेत? दस्तगी तें काय?

प्रियाल : तरी मला वाटलेंच कीं एखादा ‘खां’ अवतरल्याशिवाय हें भाषण आपल्याला कळायाचें नाहीं!

श्वपति : दस्तगी म्हणणे तरवारीचे बंद.

चंद्रसेन : तरवारीपेक्षां तारवाचे बंद म्हटलें तर कांहीं बरे शोभतात; कारण त्यांत ते नांगराच्या तरी उपयोगी पडण्याचा संभव आहे. बरें असो, काय म्हणतोस, सहा अरबी घोड्यांबद्दल मोठ्या किंमतीचे आणि बारीक नकशीचे कबजे, कोफ्त, ढाल, पनाह, पिपला आणि दस्तगी ज्यांना आहे अशा सहा ढाल तलवारी लाविल्या आहेत काय? बरें, पण या पणाच्या अटी काय?

श्वपति : महाराज, सरकारानीं असें ठरविलें आहे कीं, त्याचे तुमचे चार हात झाले तर तिहींपेक्षां अधिकांत त्याच्यानें तुमच्यावर सरशी करवणार नाहीं, म्हणजे त्यानें तुमच्यावर बारा वार केले तर त्यांतले निदान नऊ तरी तुम्ही हटकून चुकवाल. ही अट तुम्हांला कबुल होत असली तर सांगा, म्हणजे आतांच्या आतां खेळण्याची तयारी होती आहे.

चंद्रसेन : आणि मीं नाहीं म्हटलें तर –

श्वपति : तसें नव्हे महाराज, आपल्या मनांत खेळायाला उभें राहायाचें आहे कीं नाहीं तें सांगा.

चंद्रसेन : अहो बुद्धीचे खंदक, मी दिवाणखान्यांत इकडे तिकडे फिरत आहें; महाराजांच्या मनांत असलें तर ही माझी विश्रांतीची वेळ आहे; हत्यारें घेऊन या, आणि तीव्रजव तयार असेल व महाराजांनाही पसंत पडत असेल तर त्यांचा शब्द खरा करण्यास माझ्यानें होईल तें मी करून पाहीन. जिंकलों तर ठीकच आहे, हरलों तर पदरांत लाज आणि फाजील वार येतील. बेहेत्तर आहे आले तरी.

श्वपति : असें कळवूं का तर मग सरकारांना?

चंद्रसेन : हो, येवढें कळवा; मग त्याला आपल्या स्वभावाप्रमाणें जें तिखट-मीठ लागायाचें असेल, तें सांगून का चुकणार आहे?

श्वपति : नाहीं नाहीं, महाराजांच्या सेवेला मी उभा आहें.

चंद्रसेन : नको, नको. आपल्याच.[श्वपति जातो.] यानें आपण होऊनच आपली शिफारस केली म्हणून बरें झालें; कारण, याच्या वतीनें ब्र काढणारा नाहीं कधीं मिळायाचा.

प्रियाल : महाराज, गेला एकदां शंखांतला किडा शंखांत निभावून!

चंद्रसेन : अरे, यानें आपण होऊन आपल्या पाठीला शंख लावून घेतला आहे. हा आणि असल्या शेंकडों ढंचें अलीकडे मोठें पीक माजलें आहे. यांचा धंदा काय तर रंग पाहून थेर करायाचे. यांचें ज्ञान कोठपर्यंत म्हणशील, तर गांवांत धेंडे धेंडे असतील त्यांचीं मतें कूटकुटून स्वतःच्या बेल्यांत भरावीं व मंडळी जमली म्हणजे त्यांच्यापुढें तीं आपलीं म्हणून काढून त्यांवर पांडित्य करावें. अशांची थोडी खात्रीची परीक्षा करायाची असली तर दोन जोराचे फुंकर घालावे, म्हणजे बुडबुडेबोवांनीं राम म्हटलें म्हणून समजा!

[एक शिलेदार प्रवेश करितो.]

शिलेदार : महाराज, सरकारांनीं श्वपतीला आपणांकडे पाठविलें होतें. त्यानें परत जाऊन सरकारांस असें सांगितलें कीं, आपल्या मनांत दिवाणखान्यांत त्यांची भेट घ्यायाची आहे. आपल्या मनांत आज तीव्रजवाशीं खेळायाचें आहे किंवा नाहीं, अथवा आणखी कांहीं दिवसांनीं खेळायाचें आहे, याचा खुलासा करण्याकरितां मला धाडिलें आहे.

चंद्रसेन : माझ्या निश्चयांना मी निरंतर जागृत असतों; व माझे निश्चय राजाच्या मर्जीवर अवलंबून असतात; त्यांना योग्य वाटत असेल तर माझी तयारी आहे. आता किंवा पुढें, मीं आहें असा असलों म्हणजे माझी केव्हांच ना नाहीं.

शिलेदार : सरकार, राणीसाहेब व इतर मंडळी इकडे येण्याला निघाली आहेत.

चंद्रसेन : चांगली वेळ काढली.

शिलेदार : राणीसाहेबांची अशी सूचना आहे कीं, �